«Yomon şaroitga moslaşiş emas, uni özgartiriş kerak» - xorijdan qaytgan fizik bilan suhbat

— Belgiyada qilgan ilmiy işlaringiz mazmuni nimalardan iborat? Va Özbekiston uçun dolzarbligi nimada?

— Men tadqiq qilayotgan soha nanotexnologiyaga oid bölib, nanomateriallar sintezi, ya'ni nanomateriallar oliş bilan şuğullanaman. Nano degani, oddiy tuşuntirganda, metrni milliard bölakka bölsangiz, şulardan biridan nano kelib çiqadi.

Men qiladigan iş öşa ölçamdagi strukturalarni östiriş hisoblanadi. Bu, albatta, qöl bilan yoki biror bir mexanizm bilan böladigan iş emas. Bunga molekula nuqtayi nazaridan qaraş kerak. Biz molekula funksiyalarini örganib, ularni boşqariş asosida struktura qurişga harakat qilamiz.

Buni Özbekistonga foydasi haqida gapirişdan avval uning dunyodagi ahamiyati töğrisida töxtalib ötiş kerak. Ma'lumki, kremniy texnologiyasi şu vaqtgaça zamonaviy texnologiya taraqqiyotida muhim örin tutib kelgan. Çunki kompyuter, televizor, uyali telefon va şunga öxşaş hayotimizga kirişib ketgan qurilmalarning asosi bölgan tranzistorlarning işlab çiqarilişi bevosita şu texnologiyaga aloqador.

Tranzistorlarni kiçraytiriş orqali qurilmada ularning sonini oşiramiz va bu qurilmaning yanada kuçayişiga sabab böladi. Miniatyurizatsiya şu darajada kritik nuqtaga yetdiki, kremniy texnologiyasi tranzistorlarni undan ziyod kiçraytirolmay qoldi. Ya'ni tranzistorlarni bundan ziyod kiçraytiriş ular asosidagi qurilmalar faolligi uçun samarasiz bölib qoldi.

Nima qiliş kerak? Juda köp muqobil variantlar körib çiqildi. Şulardan biri – uglerod nanotexnologiyasi. Men aynan mana şu uglerod nanotexnologiyasi böyiça tadqiqotlar olib boraman. Ya'ni uglerod nanomateriallari miniatyurizatsiyasi bilan şuğullanaman. Ular sintezini boşqariş orqali nanoqurilmalar quvvatini oşirişni közlayapmiz. Bu aslida butun dunyoda ketayotgan texnologik jarayon va men qilayotgan iş bu zanjirning bir halqasi, desam ham böladi.

Aniqroq aytadigan bölsam, men bu texnologik jarayondagi eksperimentlarga yordamçi, ularga ğoya beruvçi kompyuterda (jarayonlarni) modellaştiriş bilan şuğullanaman. Bu soha faqat Özbekistonda emas, dunyoda yangi sohalardan bölib, nafaqat nanotexnologiyada, balki iqtisodiyotning boşqa sektorlarida (jumladan, qişloq xöjaligi, kuriliş, neft-gaz, meditsina va boşqa) ehtimoliy moliyaviy yöqotişlarni prognoz qiliş va ularning oldini olişda juda muhim örin tutadi.

— Kompyuter modellaştiriş iş faoliyatimizga qançalik yengillik beradi?

— Özbekistonda Markaziy Osiyo kompyuter modellaştiriş ilmiy markazini oçişni reja qilganmiz. 2017 yildan buyon bu ğoya ustida guruh bölib işlab kelyapmiz. Kompyuter modellaştiriş nima degani? Çapani qilib tuşuntirganda, unda qişloq xöjaligi, quriliş sanoati yoxud iqtisodiy jarayonlarmi – barçasi modellaştiriş usuli bilan tegişli qonuniyatlar asosida tahlil qilinadi, ehtimoliy xavf va özgarişlar körib çiqiladi.

Deylik, neft-gaz sohasida qarasak, quvurning qayerida kuçlaniş köpayadi, quvurlarning çidamliligi, yemirilişi, neftning quvur devorida işqalanişi, qayerda yoriliş xavfi yuqoriligi modellaştiriş orqali aniqlanadi.

Yoki Sardoba voqeasini qarasak, agar bizda modellaştiriş guruhi bölganda edi, qurişdan avval uni modellaştirgan, qaysi qismi zaif bölib qolişi mumkinligi va boşqa holatlar aniqlangan bölardi.

Modellaştiriş birinçi navbatda iqtisodga juda katta ijobiy ta'sir körsatadi. Masalan, modellaştiriş asosida uy qursangiz qaysi quriliş materialidan qança işlatiş kerakligi, suv sathi, yer relefining holati, boringki, şamol yönalişlarigaça hisobga olasiz. Yaqinda Jizzaxda qulagan köp qavatli bino modellaştirilsa, bugungi ayançli hol va iqtisodiy zarar bölmasdi.

Şu bilan birga aytib ötiş muhimki, modellaştiriş oddiy şaxsiy kompyuterda bajariladigan iş emas. Buning uçun superkompyuterlar majmuasi kerak böladi. Qolaversa, bir-ikki kişi emas, bu işlar ilmiy guruhlar tomonidan bajariladi.

Tasavvur qiling, bir uy kompyuterlar majmuasi. Men Germaniyaning Yulix şahrida xuddi şunday – butun boşli köp qavatli uydan iborat kompyuterlar majmuasini körgandim. Bu juda qimmat deb öylaşingiz mumkin, aslida, uning narxi iqtisodga keltiradigan foydasi oldida juda arzon hisoblanadi.

— Bu borada Özbekistondagi işlar va ilmiy hamkorlik qay holatda?

— Özbekistonda bu jarayonlar juda tarqoq holda, har kim öziça, har bir ilmiy guruh özi qaysidir tomonlarini örganadi. Özbekistonga qaytganimdan keyin sönggi vaqtlarda bildimki, 2ta ilmiy guruh negadir bir-biri bilan qöşilib işlagisi yöq, negaligini tuşuna olmadim.

Men yaqinda kattaroq ilmiy loyiha qilib ilmiy guruhlarni jalb qilmoqçi böldim, lekin oxir-oqibatda loyihani bittagina guruh topşiradigan böldik. Agar kuçlarni birlaştiradigan bölsak, katta samara beradi, deb hisoblayman. Birlaşiş degani faqatgina birga ötirib işlaş emas, balki bir ğoya ustida fikrlarini, öz yönalişiga doir yeçimlarini ulaşiş deb tuşunsa böladi.

Xorijning yetakçi davlatlarida bir masala qöyiladigan bölsa, ilmiy guruhlar imkon darajasida birlaşişga va muammoni bölişib olib hal qilişga harakat qilişadi. Taraqqiyot ham birlaşişda, aslida.

— 12 yil içida Özbekistonda ilmiy sohada nimalar özgarganini kördingiz?

— Birinçi navbatda, ilmga ajratilayotgan mablağ köpaygan. Men aspirantlar yotoqxonasida 8 yil oilam bilan yaşab, barça qiyinçilikni boşdan keçirganman. U vaqtda yotoqxona atrofida ilmiy xodimlarga tegişli birorta ham maşina körmaganman, xayolimga ham kelmasdi. Bugun esa bemalol ilm qiliş mumkin, maoş yuqori.

Ikkinçidan, çet elga çiqiş imkoniyati köpaydi. Belgiyada bölib turganimda, köplab olimlarimiz 2–3 oylik stajirovkaga borganini kördim. Innovatsion rivojlaniş vazirligi ham ğoyalarni xorij bilan hamkorlikda qilinglar, deyapti. Bundan foydalaniş kerak, xolos.

Masalaning boşqa tomoni ham bor. Bundan ön yillar oldin va hozir ham odamlarda yaxşi oylik tölaşganda edi, zör işlagan bölardik, degan tuşunça mavjud. Özim misolimda aytib beraman, Belgiyaga bordik, oylik hamma narsaga yetadi, oziq-ovqatdan tortib kiyim-keçakkaça bor, ortiqça öylov yöq. Lekin baribir iş unumim past, kam işlayapman. Nimaga? Çunki özimizni özimiz aldab yurganmiz, dangasaligimizni tan olmaganmiz. Men şuni tuşundim. Özim uçun xulosalar çiqardim.

Töğri, Özbekistonda yetişmovçilik bor, lekin dangasalik bölar ekan, qança pul ajratsa ham yetişmayapti, deguvçilar topiladi.

Uzoq vaqt rivojlangan davlatda yurib, keyin Özbekistonga kelsangiz, köp kamçiliklarni körarkansiz, keyin odamlarga aytsangiz, ular örganib qolgani uçun heçqisi yöq, sen ham moslaşib ketasan, deydi. Aynan eng yomoni moslaşib ketiş, inson bir şaroitga, agar u yomon bölsa, moslaşişi kerak emas. Özgartiriş özimizning qölimizda.

Har kuni-kunora majlisga çaqirişdan yoki menga iş rejangizni, natijangizni bering, deb har haftada söraşdan nima ma'ni bor? Undan köra maqolangizni bering desin, şuning içida hammasi bor.

Çet elda esa 9dan 5gaça iş, keliş-kelmaslik majburiy emas, ikki haftada bir majlis böladi, şunda piçoqqa ilinadigan bir narsa aytolmasangiz, tamom, siz bilan şartnomani uzaytirişmaydi. Ya'ni işning sifati muhim.

Biz şaklga, hujjatbozlikka köp e'tibor beramiz. Bino qurayotganda, uning içida odamlar bölişi, ilmli bölişi ikkinçi örinda; muhimi bino çiroyli bölsin. Yoki yangi laboratoriya qurilsa, unga çet eldan jihozlar bölişi kerak, lekin işlatilişi şartmas, tekşiriş kelsa, körsatiş uçun tursa böldi. Keraksiz qimmat apparatdan kerakli arzoni afzal, köp narsalarda oddiy yeçim bor. Faqat şunga xohiş bölişi kerak.

— Ilm – pul – sarmoya – taraqqiyot. Şu zanjir haqida qanday fikrdasiz?

— Ilm bilan şuğullanişni biznes deb tasavvur qilsak, unda ğoya va yangiliklarimizni qanday sotişni ham bilişimiz kerak. Masalan, ilmiy ğoyamiz bor deylik, agar u pul olib kelmasa, u ğoyaligiça qolib ketaveradi.

Olimning ğoyasini reklama qiladigan eng yaxşi yöl bu – maqola. Maqolani jurnallarga beriş va berganda yuqori impakt-faktori bor jurnallarga beriş unga, albatta, yaxşigina loyiha olib keladi. Ğoya yaxşi bölsa, uning xaridori topib keladi.

Agar jamiyat hayotini yengil qilişga yönaltirilgan ğoyalar bersangiz, ya'ni işlaydigan ğoyalarni bersangiz, u albatta pul va sarmoya olib kelişi kerak. Bu esa öz navbatida jamiyatning taraqqiyoti uçun xizmat qiladi.

— Monopoliya va ilm. Ilmda ham monopoliya böladimi?

— Monopoliya doimo taraqqiyotga qarşilik qilgan. Raqobat bor joyda hamma narsa rivojlanadi, monopoliya esa raqobatni öldiradi. Şu jumladan, ilmda ham raqobat kerak. Boşqa ilmiy guruhlarni tan olmaslik, bir olim yoş kadrni menga muammo tuğdiradi, deb yoniga yölatmasligi, unga tösqinlik qilişi ilmda bölib turgan monopoliyaning körinişlaridan.

Biror ilmiy guruh yoki olim bir mavzuni faqat özim örganaman desa, ilmni monopoliya qilib oladigan bölsa, ösiş ham bölmaydi. Yuqorida ham aytdim, nega ikkita guruh birga işlaşni xohlamaydi, men işlayotgan sohaga u aralaşmasin deydi. Bu ham monopoliyaning körinişi-da.

Agar teng kuçli ikkita raqobatçi bölsa, bu ham rivojlanişga, ham narxlar tuşişiga olib keladi. Masalan, nega hozirgaça Özbekiston avtomobil işlab çiqariş kompaniyasi tanqid ostiga olinadi. Narxlar yuqori, raqobat yöq. Men Belgiyada Wolkswagen minib yurardim, qaytayotganimda 700 dollarga sotib keldim. Bu yerda-çi, öşa pulga maşina ololmaysiz. Raqobatçi unsurlar bölmagani uçun şunday. Ilm ham raqobatga oçiq bölişi kerak.

— Siz uçun ilm va olimlik nima?

— Ilm men uçun Yaratgandan omonat. Ana şu omonatni his qilgan va unga xiyonat qilmaydigan insonni olim deb hisoblayman.

 — Belgiyada ötgan 12 yil siz va oilangizga nima berdi?

— Bu ötgan davrda juda katta narsa oldim. Birinçidan, dangasa ekanimni angladim. Ikkinçidan, menga ilm qiliş uçun şaroit berildi. U yerda xuddi baliq okeanda suzgandek yaşadim. Deylik, Yaponiyada konferensiya bölyapti, xabar berilgandan keyin mablağ va boşqa şaroitlar töğrilab berilardi, öşa paytda Özbekistondan borişni tasavvur qilolmasdim.

Uçinçidan, eng muhimi, özimga bölgan işonçni topdim, men mana şu işonçni yöqotib qöygandim, mendan olim çiqmaydi, degan fikrga ham borganman.

Endi oilam haqida aytsam, farzandlarim dunyoqaraşi keng bölib keldi, ular qişloqning bir çekkasida yaşasa ham, Nyu-Yorkda yaşasa ham könikadigan darajaga yetişdi.

Ular yana şuni bilişdiki, ilmi kuçli bölişi uçun Harvardda öqişi şartmas, qayerda bölsa ham çin dildan öqisa va doimo oldinga intilsa, yaxşi mutaxassis bölişi mumkinligiga işonişdi. Köproq mening hayotimga ham qaraşadi, men Termiz davlat universitetini bitirganman.

Undan taşqari, şunday xulosaga keldimki, xorijda musofirçilikda yurganimiz bizga özligimizni anglaşga yordam bergan ekan. Bir qiziq voqeani aytib beraman. Qizim Belgiyaga ketayotganda hali maktabga bormasdi. Qaytganda esa maktabni bitirib bölgandi, unda özbek tili böyiça muammolar bor, biz uyda gaplaşganimiz bilan unga yetarli bölmadi.

Özbekistonga kelib özbekçani yaxşiroq örganişi uçun kursga qatnayapti, izohli luğat kerak bölib qoldi. Kitob dökonga borsam, Özbek tilining izohli luğati kirillçada. U hali kirillça yozuv tugul özbek tilini yaxşi bilmayapti, bu luğatni öqiş uçun kirillni örganişi kerakmi?! Keyin sotuvçidan söradim:

– Bu kitobni mening otam ham, men ham öqimaymiz, kimga çiqarilgan bu? — desam, «Yoşlarga», dedi.

– Lotinça grafikada öqitilayotganiga qança böldi? – deya söradim.

– Bizga nima deysiz, biz çiqarmaganmiz-ku, – deydi.

Qizim: «Nahotki, ular hatto maktabda lotin grafikasida öqiyotgan farzandlarini öylaşmaydi», deb juda hayron bölgandi öşanda.

— Qaçondir biz ham keng miqyosda ilm işlab çiqaruvçi millatga aylanamizmi?

— Ajdodlarimiz qanaqa edi-yu, biz qandaymiz. Bir hikoya esga tuşadi. Tovuq burgutning tuxumini oçiradi va tovuq bosgan tuxumdan çiqqan burgut tovuqlar bilan qöşilib yuraverar ekan, osmonda burgutlar uçganini körsa, yoniga kelib tovuq aytarkanki, sen ularday bölolmaysan. Demoqçimanki, biz burgutligimizni unutib qöydik.

Ma'lum muddat mustamlaka bölganimiz, qolaversa, şu paytda dinimizni va özligimizni yöqotib qöyganimiz ham sabab bölgan. Agar xalqimiz önglansa, yana öz ixtiroçiligini qilib ketadi.

Afsuski, bizda kitob öqiş masalasi orqada qoldi. Yaqinda Xitoyga borganimda ham kuzatdimki, odamlari kitob, gazeta öqiydimi yoki boşqa narsa, lekin vaqtini bekorçilikka sarflamaydi. Nafaqat Xitoyda, hamma rivojlangan davlatlarda şunga guvoh bölganman.

— Kelajak rejalaringiz.

— Hozir yangi bir loyihamiz bor, şunga yoşlarni jalb etyapmiz. Materialşunoslikda modellaştiriş böyiça iqtidorli bakalavr va magistrlarni hamkorlikka çaqiraman. Ular magistr himoyasidan söng PhD darajasi oliş böyiça ilmiy izlanişlarini davom ettirişlari mumkin, şuningdek, ular orasidan tanlab olingan PhD talabalari bilan kyelajakda Yevropa davlatlari bilan hamkorlikda double-PhD tayyorlaş rejalaştirilyapti.

Iştirokçilar quyidagi tayanç bilimlarga ega bölişi muhim: matematika, fizika, kimyo, dasturlaş tili va ingliz tili. Qiziquvçilar @CMS_practice orqali har kuni 17:30 da taşkil etilayotgan zoom-darslarda qatnaşib, köproq ma'lumot olişi mumkin.

Innovatsion rivojlaniş vazirligiga 5 yillik katta loyiha berdik, ekspertlar tomonidan tasdiqlandi. Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti va Belgiya qirolligining Antverpen universiteti hamkorligida olib boriladi. Bu kompyuter modellaştirişni yurtimizda ham keng yoyiş imkonini beradi.

Yigitali Mahmudov suhbatlaşdi