Suv tanqisligi va Orol muammosi. Markaziy Osiyo xalqlarini kutayotgan «katastrofa» haqida

Uşbu keskin özgarişlar bir qança jiddiy muammolarni keltirib çiqarmoqda:

• Birinçidan, Orolböyi hududlarida yaşovçi aholining turmuş şaroiti pasayişi bilan bir qatorda, ularning soğliğida turli muammolar paydo böla boşladi;
• Ikkinçidan, mahalliy iqtisodiyot tanazzulga uçradi (baliq ovi, qisqa muddatli turizm kabi sohalar) va yaşaş imkoniyatlari qiyinlaşdi;
• Uçinçidan, içimlik suvi tanqisligi, xavfli kasalliklar tarqalişi, yaşaş şaroitlari oğirlaşişi natijasida aholi migratsiyasi köpaydi;
• Törtinçidan, yovvoyi ösimliklar va hayvonot dunyosi qirilib ketmoqda va mahalliy aholi uçun öz madaniy merosni yöqotiş xavfi ortmoqda.

Hozirgi paytda Markaziy Osiyodagi suv resurslarining 90 foizi suğorma dehqonçilik uçun işlatilmoqda. Suv qişloq xöjaligining asosi hisoblanadi va bu tarmoq Markaziy Osiyodagi beşta mamlakat iqtisodiyotida ham muhim rol öynaydi, çunki qişloq xöjaligi sohasi bu mamlakatlar YaIMning 10 foizidan 45 foizigaça bölgan qismini taşkil etadi. Şuningdek, qişloq joylardagi aholining 20 foizdan köp qismi şu tarmoq orqali iş bilan ta'minlangan va tirikçilik qiladi. Qisqa qilib aytganda, şundoq ham qişloq xöjaligida tanqis hisoblangan suv resurslarini Orol dengizi sathini tiklaşga yönaltiriş, ayni vaziyatda imkonsiz işdek tuyuladi.

Suv tanqisligi – Markaziy Osiyo davlatlari oldida turgan global muammo

BMT hisob-kitoblariga köra, 2050 yilgaça bölgan davrda suvga bölgan global talab 55 foizga ösişi prognoz qilinmoqda. Bu juda katta körsatkiç hisoblanadi. Şu bilan bir qatorda, Markaziy Osiyoda suv manbalarining kamayib boriş tendensiyasi röy beriş ehtimoli mavjud.

Xususan, muzliklar mintaqadagi suv resurslarining asosiy manbayi hisoblanadi va ularning eng katta qismi Tojikiston hududiga töğri keladi. Bu yerdagi muzliklar Markaziy Osiyo suv resurslarining 60 foizigaça bölgan qismini taşkil etadi. Qöşni davlat prezidenti Imomali Rahmonning ta'kidlaşiça, bugungi kunga kelib Tojikistonda minglab kiçik va örta muzliklar butunlay erib ketgan.

Bir neça yildan beri muttasil ravişda Markaziy Osiyoda iqlim özgarişi va harorat kötarilişi röy bermoqda. Mutaxassislarning takidlaşiça, sönggi 50-60 yilda mintaqada muzliklar maydonlari taxminan 30 foizga qisqargan. Taxminlarga köra, örtaça yillik harorat 2 darajaga kötarilgan taqdirda muzliklar öz hajmining 50 foizini yöqotişi mumkin, harorat 4 darajaga kötarilgan taqdirda esa – bu hajm 78 foizgaça yetadi (Ma'lumot uçun, ayni paytda havo harorati birgina Özbekistonda ötgan yilning mos davriga nisbatan 8-10 daraja issiq hisoblanadi). Natijada mavjud suv resurslari hajmi keskin qisqaradi. Mintaqada iqlim isişi oqibatida muzning erişi töplanişiga qaraganda köproqni taşkil qilmoqda va muzliklar öz massasini yildan yilga yöqotmoqda. Bu esa kelajakda ham iqtisodiy, ham ijtimoiy, ham siyosiy vaziyat beqarorligini keltirib çiqarişi mumkin.

Xulosa örnida

Ob-havo özgarişi bilan Markaziy Osiyoda suv resurslarini boşqariş va xavfsizligini ta'minlaş masalalari muhim ahamiyat kasb etib boraveradi. Ammo şunday şaroitda ham mintaqada suv manbalaridan foydalanişda jiddiy xatolarga yöl qöyilmoqda. Xususan, birgina Özbekistonni olsak ham, içimlik suvi juda samarasiz sarf qilinadi, ayniqsa, mamlakatdagi suv resurslarining 90 foizini iste'mol qiluvçi qişloq xöjaligida. Suv iste'molçilarga yetkaziş vaqtida (öta eskirgan va çirigan infratuzilma sababli suğoriş tizimlaridagi yöqotişlar 35-40 foizni taşkil qiladi) va iste'mol jarayonida ham (suğoriladigan yerlarning faqat 3-5 foizida suv tejovçi texnologiyalar tatbiq etilgan) bu jarayonni yaqqol kuzatiş mumkin.

Yuqorida ta'kidlab ötilganidek, suv manbalari Markaziy Osiyo sivilizatsiyasining paydo bölişidan tortib, hozirgi paytgaça bölgan taraqqiyotida har tomonlama muhim ahamiyat kasb etib kelgan. Agar muammoga yetarli darajada e'tibor qaratilmasa, mintaqaning har bir hududida istiqomat qilayotgan aholi ayni paytda Orolböyi hududlarida röy berayotgan holatni öz tanalarida his qilib körişlari mumkin.

Doston Ahrorov tayyorladi