«Bizni asr oxirigaça davom etadigan qurğoqçilik kutmoqda» - professor Usmon Norqulov bilan Özbekistonning suv muammolari haqida suhbat
|20:02 / 29.06.202133 33210 min
Qişloq xöjaligi va içimlik uçun suv yetişmovçiligi, qurğoqçilik hamda suvga aloqador boşqa muammolar özbekistonliklarni yildan yilga köproq bezovta qilyapti. Mamlakatda suvni tejab işlatiş borasidagi işlar esa juda sust ketmoqda. Masalan, Özbekistonning asosiy qişloq xöjaligi maydonlarini suğorişda hozir ham 1970-80 yillardagi kabi bostirma suğorişdan foydalaniladi...
Kun.uz muxbiri bu borada mamlakatni kutayotgan qiyinçiliklar, sohaga yangi texnologiyalarni jalb qiliş va umuman, suv muammolariga moslaşiş jarayonlari borasida qişloq xöjaligi fanlari doktori, professor Usmon Norqulov bilan intervyu uyuştirdi.
— Olimlarning ta'kidlaşiça, Markaziy Osiyo va jumladan, Özbekiston hududida sönggi ön yillikda oğir qurğoqçilik hukm surmoqda. Bu bizning mintaqa uçun tez-tez takrorlanib turadigan holatmi, yoki tarixan olganda bunday qurğoqçiliklar qança davom etişi mumkin?
— Haqiqatan ham yer şarida qurğoqçil mintaqalar bor. Markaziy Osiyo mintaqasi şunday hududlardan biri. Bu joylarda qurğoqçilik davriy ravişda takrorlanib turadi. Tariximizda qattiq qurğoqçilik bölgan yillar ma'lum.
Men oxirgi yuz yillikdagi atmosfera yoğinlari ma'lumotlarini tahlil qilib çiqdim va unda ma'lum böldiki, şu yuz yilda qişloq xöjaligi va umuman suvga bölgan talab uçun bor-yöği 7 yilda yetarliça yomğir yoğgan ekan. Bu 100 foizdan 7 foiz degani. Şu bilan birga, bu yillarda 8 yil juda qattiq qurğoqçilik davri bölgan. Bu yillarda suv ta'minoti 40 foizgaça pasayib ketgan.
Mintaqamizning oxirgi 100 yillik tarixidagi eng qattiq qurğoqçilik 1917 yilda röy bergan. Bunda insoniyat, hayvonot va ösimliklar dunyosi jiddiy zarar körgan.
1960 yillargaça bizda qurğoqçilik kam bölgan. Kuzatişlardan ma'lumki, aynan şu yillardan keyin qurğoqçilik har 7-8 yilda bir marta takrorlanadigan bölib qoldi. 2000 yillardan keyin esa bu davr yanada tezlaşdi.
Şu örinda yana bir gap, oxirgi yuz yil içida atmosfera yoğinlarining talabga nisbatan köproq bölişi bor-yöği bir marta kuzatilgan. Bu 1969 yilga töğri keladi va şu yili umumiy körsatkiçga nisbatan 150-160 foiz suv bölgan.
Xöş, bu nimaning oqibati? Bu holat asosan iqlimning global isişi bilan boğlanyapti. Hozir butun dunyo olimlari, şuningdek, BMT bu muammo böyiça jiddiy izlanyapti.
Oxirgi 10-15 yilda qor yoğişi ham keskin kamayib ketdi. Yomğir esa juda qisqa vaqt yoğyapti. Hozir 2-3 sutkali intensiv, maydalab yoğadigan yomğirlar qolmadi hisob. Bunday yomğirlar aynan qişloq xöjaligi uçun foydali, tuproqqa singişi yaxşi bölgani uçun ham kerak.
Yomğir çala yoki juda tez yoğib ötib ketayotgani uçun u tuproqqa singmayapti. Buğlaniş esa köpayib ketyapti.
Mavzuga oid
Yoğin miqdorining kamayişi ösimliklar hosili, tuproq unumdorligiga öta salbiy ta'sir körsatmoqda. Kasalliklar köpayyapti. Şuningdek, ayrim mikroorganizm va haşarotlarning faol rivojlanişiga olib kelyapti.
Bizni bundan keyin ham iqlim böyiça oğir yillar kutmoqda. Olimlarning ma'lumotlariga köra, bizdagi şu qurğoqçilik asr oxirigaça davom etişi kutilyapti.
— Nahotki, bizni şunçalik oğir kelajak kutyapti?
— Ha, sizga yuqorida yoğingarçilik miqdori eng oğir qurğoqçilik yillarida ham 40 foizgaça kamaygan dedim, endi şu miqdor 25 foizgaça kamayişi kutilyapti. Va yana bir holat, bu özgarişlar bizning şaroitda öta keskinlik bilan bölgani uçun, 25 foiz yoğingarçilikning ham foydalilik darajasi yuqori bölmaydi.
Özi şundoq ham keskin kontenintal iqlimli mintaqamizni yanada keskin özgarişlar kutyapti. Bunga qattiq tayyor bölişimiz kerak. Birinçi navbatda olimlarimiz öz tadqiqotlarini jonlantirişi kerak.
Biz qişloq xöjaligi köradigan zararlarni, suv yetişmovçiligi yoki kötariladigan çang-tözonli holatlarning oqibatlarini avvaldan örganişimiz kerak. Ilmiy başoratlaş jonlanişi kerak. Biz iqlim özgarişlarini 60-70 foiz aniqlikda başoratlaşga erişişimiz kerak.
— Siz qişloq xöjaligida samaradorlikni saqlaş uçun tuproqlarning suv saqlaş qobiliyati, ya'ni uning tarkibi yaxşi bölişi kerakligi haqida gapiryapsiz. Albatta, tuproq tarkibining organikaga boy bölişi juda muhim.
Xöş, doim oltinga, zarga tenglaştiriladigan Özbekiston tuproqlarining bugungi ahvoli qanday?
Qişloq xöjaligi fanlari doktori, professor Usmon Norqulov
— Xalqimiz yerni oltinga teng, deya töğri aytadi. Men esa uni oltindan ham qimmat, degan bölardim. Yer uzluksiz hosil beradi, tirik jonlarni boqib turadi. Biz tuproqning xususiyatlarini saqlab qolişimiz kerak.
Xöş, tuproq unumdorligi nima? Bu – yerning hosil beriş qobiliyati. Mana şu qobiliyat pasayib ketmasligi kerak. Bizda aholi soni yil sayin köpayar ekan, yerga va oziq-ovqatga bölgan talab ham oşib boryapti. Buni qanday qondirişimiz kerak? Yangi yerlar bizda bor. Özlaştiriş imkoniyatlarimiz ham bor. Özbekistonning iqtisodiy imkoniyatlari ham, ilmiy ta'minoti ham yetarliça. Masalaning boşqa tomoni borki, biz özimizdagi 4 mln. 300 ming gektar yerning unumdorligini yuqori holatda saqlab turişimiz kerak.
Agar qişloq xöjaligi maydonlarining sönggi 20-30 yillikdagi holatini soliştiradigan bölsak, unumdorlik oxirgi yillarda sezilarli pasaygan. Masalan, 1960-70 yillarda tuproqning gums qatlami 1.4 - 1.5 foiz edi, hozir esa 1-1.1 foizgaça tuşib ketgan.
Bizda şuningdek, unumdorligi past bölgan sur, sur qönğir tuproqlar ham bor. Bu joylarda unumdorlik yanada pasayib ketyapti.
Biz katta maydonlarda tuproqlar unumdorligini saqlaş uçun yangi texnologiyalar yaratişimiz kerak. Masalan, sobiq ittifoqning paxta yakkahokimligi paytida ham yerlarga beda ekilardi. Ekinlarni almaşlab ekiş yaxşi yölga qöyilgandi. Lekin keyinroq, 1980 yillardan 90 yillarga kelgunça beda ekiş amaliyoti qolmadi hisob. Biz uning örniga ğallani kiritdik. Çunki mamlakat uçun ğalla öta zarur ekin edi. Biz paxta va ğallani almaşlab ekişga ötdik. Lekin bu ekinlar yerdan juda köp ozuqani talab qiladi.
Biz buğdoy yetmaganidek, uning somonini, paxta yetmaganidek, uning ğözapoyasini ham töliq olib qöyadigan böldik.
— Biz tuproqqa doridan boşqa heç narsa bermayapmiz.
— Ha, heç narsa kiritmayapmiz, undan faqat olyapmiz. Masalan, yerning 1 gektaridan 25-30 sentner paxta olsak, 6-7 tonnagaça buğdoy olsak va yana şunça somon çiqib ketsa, tuproqda heç narsa qolmayapti.
Biz kuzda ekinlarni yiğiştirib olganimizdan keyin, kök massa böladigan siderat ekinlar ekişimiz kerak. Şuningdek, buğdoydan keyin heç bölmaganda 50 foiz somonni yerda qoldirişimiz kerak.
Hozir kombaynlar somonni yerdan hisoblasa, 10-12 sm qilib öryapti. Uni yoqib yuboriş esa öta zararlidir.
Hozir fermer va klasterlarimiz 70-90 sm buğdoyni 40-45 sm qoldirib örsa, yerga ançagina foydali qoldiq qoladi. Bu ham heç bölmaganda 4-4.5 tonna ozuqa yerda qoladi degani. Biz yerga har doim ham bunça ozuqa berolmaymiz. Mineral öğitlarimiz yetişmaydi, bori ham juda qimmat.
Agar biz yem-xaşak muammolarimizni hal qila olsak va somonni joyida qoldirolsak, foydali böladi. Öylaşimça, baribir şunga ötişimiz kerak.
Unumdorligi juda past yerlarda yangi texnologiyaga, masalan, gidroponika uslubidagi ekin ekişga ötiş kerak.
Bunday ekinlarni çöl, tabiiy holda ekin yetiştiriş imkoniyati bölmagan joylarda ekişimiz kerak.
— Ekspertlar fikriça, bugungi kunga kelib Özbekistonning 60 foizdan ortiqroq yer maydonlari kuçli va kuçsiz darajada şörlangan. Keling, şu mavzuga ham batafsil töxtalsak. Şörlaniş nima? U nega yuz beradi? Özbekistonda unga qarşi qanday tadbirlar köriş samarali?
— Haqiqatan ham, 2000 yilga yaqin Özbekistondagi suğoriladigan maydonlarning 60-65 foizi şörlanib bölgandi.
Xöş, nima uçun tuproqlar şörlanadi? Bu hodisa avvalo tekislik va yangi özlaştirilgan mintaqalarda röy beradi. Aslida bu joylarda tuproq paydo bölgan paytdayoq şör tuzlar ham paydo bölgan. Bu birinçi sabab. Ikkinçidan, bizda törtta gidrogeologik mintaqa bor. Bular: toğ, toğoldi, adir va tekislik mintaqasi. Bilasiz, baland relfli joylarda atmosfera yoğinlari köp böladi. Tabiiyki, ular yerga singadi va sizot suvlari nişablik böyiça tekislik mintaqasiga qarab oqadi.
Sizot suvlari tarkibida kamida 1.5-2 gramm litr va köpi bilan 15-20 gramm litrgaça tuz bor. Bu tuzlar örnaşgan joyida buğlaniş natijasida yer yuzasida qayta-qayta buğlanib qolaveradi.
Şörlanişning uçinçi manbasi bu – suğoriş böyiça keladigan tuzlar. Masalan, Çirçiq daryosini olaylik. Bu daryo suvi tarkibida 0.5-07 gramm litr tuz bor. Sirdaryoning bizga kirib keladigan qismidagi suvda esa 0.5-1 gramm litrgaça.
Biz bir gektar maydonga kamida 2.5 bölmasa 7-8 ming metr kub suv beramiz. Şör yuvişdagi suv bilan yanada kötariladi. 1 litr suvdagi 1 gramm tuz esa öşa maydonlar uçun juda köp tuz degani. Demak, şörlaniş maydonlarga quyilayotgan suvlar bilan ham keladi.
Şörlanişning törtinçi manbasi ham bor. Bu Orol dengizining qurişi. Orolning hozirgi suv qurigan qismi 5 mln. gektardan köproq. Suv çekingandan keyin uning örnida faqat tuzlar qolgan. Aynan mana şu tuzlar şamol va böronlar natijasida tonnalab atrof hududlarga tarqalmoqda.
Hisob kitoblarga köra, 1960-70 yillarda öşa hududlarda yiliga taxminan 15-17 marta böronlar kötarilgan bölsa, hozir 30-40 va ayrim yillarda 50 martagaça kuçli böronlar kötarilmoqda.
Oroldan uçgan tuzlar hozirgi vaqtda Pomir, Tyanşan muzliklari, undan ham oşib, Hindistonning tropik zonalari va örmonlarida borligi aniqlangan.
Buni qanday aniqlaşadi, dersiz. Orol dengizi örnida tuzlarning öziga xos kimyoviy birikmalari, tarkiblari vujudga kelgan. Ularni osongina ajratib oliş mumkin.
Orolga qanday qilib tuz borib qoldi, desangiz, sobiq ittifoq davrida Amudaryo va Sirdaryoga köplab oqova suvlar, gerbitsid, defolyant, desikantlar, mineral öğit qoldiqlari va boşqa moddalar oqizilgan. Ular esa daryo suvi bilan Orol tubiga çökkan.
Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Şerzod Egamberdiyev.
