Bosqin uçun eng qimmat jazo: SWIFT tizimidan uzilişi Rossiya uçun qançalik halokatli?
|22:04 / 27.02.202275 05310 min
Ğarb davlatlari Rossiyaning qator banklarini (röyxat yana kengayişi ham nazarda tutilgan) SWIFT’dan uzişga qaror qildi. Bu qanday oqibatlarga olib kelişi mumkin?
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Iqtisodiy çoralarning eng oğiri Rossiya bank tizimini xalqaro SWIFT tölov tizimidan uzib qöyiş tahdidi hisoblangan va bu har doim eng oxirgi çora sifatida körib kelingan. Ukrainaga bosqin ortidan xalqaro sanksiyalarga tuşgan Rossiya banklari SWIFT'dan uziladi, zaruratga qarab boşqa banklar ham tizimdan uzilişi mumkin. Xöş, bu Rossiya iqtisodiyotiga qançalik ayançli ta’sir ötkazadi?
SWIFT nima?
SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) – banklararo ma’lumot almaşiş va tölovlarni amalga oşiriş tizimi bölib, unga dunyoning deyarli barça mamlakatlaridagi 11 mingdan ortiq yirik taşkilotlar ulangan.
Uşbu tizim butun dunyo böylab moliya institutlariga operatsiyalar töğrisidagi ma’lumotlarni xavfsiz, standartlaştirilgan va işonçli tarzda yuboriş va qabul qiliş imkonini beradi. SWIFT orqali kuniga örtaça 42 mln ma’lumot almaşiladi va global miqyosdagi tölovlarning yarmiga yaqini uşu platforma orqali amalga oşirilgan.
SWIFT tizimiga öxşaş quyidagi muqobillar mavjud:
CIPS – Xitoyning kliring banklari bilan Xitoy valutasida savdoga oid bitimlar uçun möljallangan;
SFMS – Hindiston homiyligida taşkil etilgan;
SPFS– Rossiya tomonidan taşkil etilgan, asosan rus banklari içki ötkazmalarda foydalanişadi;
INSTEX – Eron SWIFT tizimidan uzib qöyilganidan keyin Yevropa Ittifoqi tomonidan taşkil etilgan va AQŞ dollaridan taşqari operatsiyalarda foydalaniş uçun möljallangan, biroq deyarli foydalanilmagan va öz samarasini bermagan.
SWIFT’ni sodda qilib tuşuntiradigan bölsak, qaysi mamlakat tizimdan çiqarilsa, bu davlatda xalqaro pul oqimining kirişi va çiqib ketişida jiddiy muammolar paydo böla boşlaydi. Xususan, Rossiyadan Özbekistonga qilinadigan tranzaksiyalar ham SWIFT orqali amalga oşirilgan.
SWIFT’dan uziliş Rossiya uçun qançalik halokatli?
Rossiya Milliy SWIFT assotsiatsiyasi ma’lumotlariga köra, mamlakatning 300 ga yaqin yetakçi bank va taşkilotlari ma’lumot almaşişda aynan uşbu tizimni işlatişadi va platformadan foydalanuvçilar soni böyiça dunyoda AQŞdan keyin ikkinçi örinda turişadi. Hisob-kitoblarga köra, SWIFT’da yuboriluvçi xabarlar soni böyiça Rossiya dunyoda 6-örinda turadi. Rossiyaning yillik ötkazma hajmi 800 mlrd dollarga yetişi mumkin. Bu mamlakat yalpi içki mahsulotining yarmidan biroz köp. Endi nima böladi?
Mavzuga oid
Birinçidan, Rossiya banklarini SWIFT tizimidan çiqarib taşlaş mamlakatning butun dunyo böylab moliyaviy bozorlarga kirişini çeklab qöyadi. Buni biror davlatni internetdan uzib qöyişga öxşatiş mumkin. Moliya sektori va eksport, xomaşyo yetkazib beriş uçun tölovlarni amalga oşirişda jiddiy muammolar paydo böladi.
Ikkinçidan, Rossiyaning SWIFT’dan uzilişi natijasida xalqaro investorlarning mamlakatdan çiqib ketişi yuz bera boşlaydi va bu qimmatli qoğozlar bozorini qulatişi mumkin. Buning oqibatida korporativ va davlat qimmatli qoğozlarining asosiy egalari bölgan banklar katta yöqotişlarga uçraydi.
Uçinçidan, Rossiya AQŞ dollarida amalga oşiriladigan uglevodorodlar eksporti tufayli SWIFT tizimiga qattiq tayanadi. Mamlakat budjeti ham neft va gaz kabi xomaşyo eksportidan olinadigan soliqlarga boğlangan. Savdoning qiyinlaşişi esa budjet uçun zarur bölgan pul töplaşni oğirlaştiradi.
Törtinçidan, rus banklarining boşqa xalqaro banklar bilan töğridan töğri işlaşi qiyinlaşadi. Ular sanksiyaga tuşib qolmaslik uçun alohida özaro hamkorlik aloqalaridan qoçişlari mumkin. Buni hatto Xitoyning ikki yirik davlat banki Rossiyadan xomaşyo tovarlarini xarid qiliş böyiça bitimlarga xizmat körsatişni töxtatgani haqidagi xabarlar çiqa boşlagani ham isbotlaydi. Reputatsiya yöqotilişi oqibatida Ğarbning köplab banklari va kompaniyalari mamlakatda işlaşdan, Rossiya va rus biznesi bilan hamkorlik qilişdan boş tortişi mumkin. Globallaşuv davrida xarajatlar oşişi va moliyaviy oqimlar keskin sekinlaşişi biznesga jiddiy zarba beradi.
Ma’lumot uçun, 2012–2016 yillar davomida Eron banklari tizimdan uzib qöyilganidan söng, mamlakat neft eksportidan keladigan daromadlarining deyarli yarmini va taşqi savdosining 30 foizini yöqotadi. Şuningdek, 2017 yilda Şimoliy Koreya ham SWIFT’dan uzib qöyilgan.
Rossiya uçun boşqa muqobil tanlovlar bormi?
Rossiyani SWIFT tizimidan uzib qöyiş haqidagi çaqiriqlar oldin ham bölgan. 2014 yil avgust oyida Buyuk Britaniya Yevropa yetakçilariga şunday variantni körib çiqiş taklifi bilan çiqqan. Öşanda Rossiyaning sobiq moliya vaziri Aleksey Kudrin bunday harakat Rossiya yalpi içki mahsulotining 5 foizga qisqarişiga olib kelişi mumkinligi haqida fikr bildirgandi. Öşa paytdagi mamlakat boş vaziri Dmitriy Medvedev esa bu harakatni «uruş e’lon qiliş bilan barobar», deya ta’riflagan.
Keyingi davrda Rossiya hukumati bu borada muqobil yeçimlar yaratişga harakat qilib körgan. Ulardan biri – SPFS tizimi. Unga 331ta kredit taşkilotlari birlaştirilgan va mamlakat içidagi moliyaviy ötkazmalarning uzluksiz işlaşini ta’minlaş mumkin. Ammo SPFS’da tranzaksiya xarajatlari qimmatligi va tizim sekinligi bois şu paytgaça rus banklari SWIFT’dan foydalanib kelişgan.
Yana bir variant: unutilgan eski usulga qaytiş mumkin. 2005 yilgaça Rossiyaning çet eldagi tölovlarining aksariyati Telex orqali amalga oşirilgan. Bu tizimda banklararo komissiyalar yuqori, tezligi esa past, biroq foydalaniş imkoniyati bor.
Şuningdek, banklar ikki tomonlama tölov tizimiga ötadi. Kredit taşkilotlari vakillik hisobvaraqalari böyiça tranzaksiyalarni onlayn amalga oşirişi mumkin.
Nega şu paytgaça Rossiyani SWIFT tizimidan uzişmagandi?
SWIFT - Belgiya yurisdiksiyasi ostidagi korporativ hamjamiyat. Uşbu tizim Ğarb davlatlaridagi öndan ortiq Markaziy banklar tomonidan hamkorlikda boşqariladi. Ya’ni AQŞning yolğiz özi Rossiyani tizimdan uzib qöya olmaydi. Biror mamlakatni tizimdan çetlatiş uçun Yevroparlament qarori kerak, şuningdek, bu qaror Belgiya tomonidan tasdiqlanişi ham zarur.
Bundan taşqari, Yevropa mamlakatlari (ayniqsa, Germaniya, Italiya va Fransiya) Rossiya nefti va gaziga qattiq boğlangan. Ikki örtadagi tölovlar SWIFT orqali amalga oşirilgani bois tizimdan Rossiyani uzib qöyiş savdo qilişni qiyinlaştirib yuborardi.
AQŞ va Germaniya banklari Rossiya banklari bilan eng köp muloqot qiladigan SWIFT foydalanuvçilari hisoblanadi.
Şuningdek, barça (umumiy 3ta) SWIFT ma’lumotlar markazlari Rossiyadan taşqarida (AQŞ, Niderlandiya va Şveytsariyada) joylaşgan. Ekspertlarning fikrlariga köra, bu AQŞ razvedkasiga Rossiya banklari tomonidan amalga oşirilayotgan moliyaviy operatsiyalardan xabardor bölib turiş imkonini bergan. Rossiyaning soyadagi iqtisodiyotga ötişi AQŞning strategik manfaatlariga ham töğri kelmagan.
Umumiy qilib aytadigan bölsak, Rossiyaning Ğarb davlatlari bilan yuqori darajadagi özaro boğliqligi tizimdan çiqib ketişining oldini olişda «qalqon» vazifasini ötab kelgan. Rossiyaning çetlaştirilişi natijasida Yevropa mamlakatlarida ham energetik ta’minot yomonlaşadi va ularga ham sezilarli ta’sir ötkazadi.
Bu özbek banklariga ham ta’sir qiladimi?
Rossiyadan Özbekistonga qilinadigan tranzaksiyalar ham SWIFT orqali amalga oşirib kelingan. Agar Rossiya tizimdan çiqarib yuboriladigan bölsa, özbek banklari pul ötkazmalarini amalga oşiriş uçun Rossiya banklari bilan alohida şartnoma qilişiga töğri keladi. Endi şu böyiça işlar olib borilişi kutilmoqda.
Iqtisodçi Otabek Bakirovga köra, kelayotgan hafta özbek banklari uçun ham sinovli böladi.
«Yiliga, masalan, Rossiya bilan Özbekiston örtasida 10-12 milliard dollarlik tranzaksiyalar ötadi. Tranzaksiyalarning 99 foizi dollarda amalga oşiriladi. SWIFT yaratadigan afzallik, masalan, xalqaro pul ötkazmalari, depozit operatsiyalari narxini hozirgi darajadagi minimumda uşlab turişga imkon beradi. Afsuski, teletayp orqali moliyaviy axborot almaşinişda bunday emas. Qolaversa, axborot almaşinişda, identifikatsiyalaş va moliyaviy muttahamlik bilan boğliq risklar karrasiga ortadi.
Şunday ekan, kelasi hafta özbek banklari uçun ham sinovli böladi. Şu örinda, migrantlarimizdan ham, biznes vakillaridan ham SWIFT uzilişi yuz berişi şaroitida bitim va ötkazmalardan, toki vaziyat barqarorlaşgunça tiyilib turişni yana bir bor sörayman», deya ta’kidlagan iqtisodçi.
