“Kino “ölgan”, lekin aktyorlarni öqitişda davom etyapmiz” - Murod Rajabov bilan katta intervyu
|20:36 / 17.01.202363 69114 min
2015 yildan beri kinoda rol ijro etmayotgan taniqli aktyor, Özbekiston xalq artisti Murod Rajabov bir neça kun avval ijtimoiy tarmoqlarda köriniş berdi. Jurnalist Şoxira Hamro va bir guruh aktyorlar Murod Rajabov xonadonida mehmon bölib, jarayonni jonli efirda ulaşib borgan.
Uzoq muddatli tanaffusdan keyingi çiqişi aktyorni soğingan muxlislarni ança quvontirgan bölsa, uning oğir dard bilan kuraşayotgani haqidagi xabar köpçilikni xafa qildi, xavotirga soldi. Kun.uz muxbiri bu xabardan keyin Murod Rajabov xonadonida mehmon böldi va u bilan katta intervyu ötkazdi.
Intervyu davomida Murod Rajabovning bugungi ahvoli, teatr va kinoda ijro etgan rollari, ijoddan ketişi sabablari, “qora röyxat”ga tuşişi va kelgusi rejalari haqida söz bordi.
— Siz san’atga aktyorlar, san’atkorlar sulolasi vakili sifatida kirib kelmagansiz. Lekin san’at yölini tanlaş ehtimolingiz yuqori bölgan. Masalan, rassom bölişingiz mumkin edi. Nega aynan san’at sohasi atrofida bölgan tanlovingiz?
— Men özi yoşligimdan rassomlikka qiziqardim. Dadam juda ulfati köp inson edi. Şulardan biri Ibrohim Hamroyev degan kompozitor bölardi, şu odam meni musiqaga qiziqtirgan. «Men buni kompozitor qilaman», derdilar doim. Lekin san’at institutiga kelib qolganman. Sohani yaxşilab örganiş maqsadida kunduzgi ta’limga kirganman, lekin meni keçki ta’limga ötkazişgan. Jahlim çiqqan. Ammo bir domla kelib, «jahlingiz çiqmasin, keçki ta’limda juda yaxşi ustozlar dars ötadi, köp narsa örganasiz», deganlar. Rost aytgan ekan. Rahim Sayfiddinov, Arsen Ismoilovlar öqitgan meni.
— Siz öqigan paytlarda talabalarga kino va teatrda işlaşga ruxsat berişmagan. Öşa paytda institutda bunga juda qattiq turişgan. Lekin siz birinçi kursdaligingizdayoq Yoş tomoşabinlar teatrida “Ön sakkiz yoşligim” spektaklida Jöja Xöroz rolini ijro etgansiz. Nega sizga ruxsat berişgan?
— Bilmadim... Men özi institutga kirmasimdan oldin teatrda işlaganman. Lutfulla Sa’dullayev yordamida «Yoş tomoşabinlar» teatriga işga kirganman. Balki şu sababdir.
— Özi aslida talabalarga rollar ijro etişiga ruxsat bermaslik qançalik töğri, bu borada “jabr” körmagan bölsangiz-da, munosabatingiz qanday?
— Töğri deb bilaman bu narsani. Avvalambor, teatr haqida köp narsa bilmagan bir talaba teatr uçun nima qilib beroladi? San’atni ham notöğri tuşunib qolişi mumkin.
— Filmlardagi birinçi rolingiz rejissyor Uçkun Nazarovning «Alangali sohil» filmida bölgan ekan. Öşanda yigirma tört yoşlar atrofida bölgansiz. Öşa payt kastingda qatnaşib rolga tasdiqlanganmisiz? Bu jarayon qanday keçgan?
Mavzuga oid
— Kasting orqali, albatta. U paytlar faqat kasting bölardi. Sadir aka degan bir rassomimiz meni Uçqun Nazarov bilan taniştirgan... Öşanda Uçqun aka menga qarab turib «Ozsang, kinoga olaman», deganlar. Kinoga tuşaman deb bir oyda 12 kilo ozganman. Xullas, bir oy ötgaç, «Özbekfilm»ga borganman, Uçqun Nazarovning oldiga. Bunça ozib ketding, deb hayron qolgan. Öşa rolga mendan taşqari ham köp aktyorlar talabgor edi. Lekin meni sinab körişgaç, Komil Yormatov tavsiyasi bilan ötib ketganman.
— Kasting, bu — film oliş jarayonining eng muhim qismlaridan, öşa filmning yarim muvaffaqiyati desak ham böladi. Öşa sizni 12 kilo vazn taşlaşga majbur qilgan kasting jarayonlari bilan keyingi 10-20 yillikdagi kastinglarni bir-biri bilan taqqoslab böladimi, farqlari nimada? Ikki jarayonniyam körgan aktyor, rejissyor sifatida fikringiz.
— Hozir kasting bormi özi? Menimça, yöq. Bor bölsa, öşa kastingning qilgan işi körinardi-da.
Öşa paytlar kasting jarayonida eng asosiy rolni ikkinçi rejissyor öynardi. Boşqalar hamma narsani tuşuntirardi, şunga qarab ikkinçi rejissyor respublika böylab aktyorlarni izlardi va yiğardi. Hamma kastingga yiğilgaç, rejissyor tanlab olardi. Kastingdan söng rejissyor badiiy kengaşga topşirardi işni. Badiiy kengaş körib çiqqaç esa, respublika madaniyat bölimiga olib borilardi, asosiy iş öşa yerda hal bölardi.
— Filmlarda kastingning örni yöqolişiga nima sabab böldi deb öylaysiz?
— Bilmadim. Bu yerda kimnidir ayblab bölmaydi. Köp narsa sabab. Siyosat özgardi, bu esa hamma narsaga ta’sir ötkazadi.
— Siyosatning san’atga ta’siriga tabiiy qaraysizmi?
— Ha, tabiiy qarayman. Siyosat kirib kelmagan soha yöq.
— Murod aka, 60-yillardan buyoğiga san’at içidagi odamsiz. Orada qariyb yarim asrlik ijod yöli bor. Özingiz yolğiz qolganingizda yoki yaqinlar, döstlar davrasida qaysi davrlardagi ijodingiz bilan boğliq xotiralarni köproq maza qilib eslaysiz?
— Davrlarni ajratib bölmaydi. Ularning bari mening hayotimda bölgan, meniki. Men uçun aziz.
— Murod Rajabov desa tomoşabinlarning köz oldiga birinçi navbatda Qöçqorboy obrazi keladi. Vaholanki, undan oldin ham, keyin ham köplab rollar ijro etgansiz. Qöçqorboy obrazida nafaqat komik, balki dramatik, umuman, aktyorlik qirralaringiz boriça namoyon bölgan, nazarimda. Kino olinişida ham köp harakat qilgan ekansiz. Teatr uçun ham taklif qilgan ekansiz. Agar siz harakat qilmaganingizda balki bu asardan kinofilm ham olişmasligi mumkin edi. Özi nima uçun bu asar sizni bunçalik qiziqtirgan?
— Çunki asar Şarof Boşbekov tomonidan juda zör yozilgan. Italyanlarning şunga öxşaş filmi bor edi. Şarof Boşbekovdan söraganimda, u ham şu kinoni körganini aytgan. Öşa kinoda ham şunaqa temir xotini böladi bir boyning. Asar juda zör yozilgan. Unda samimiyat, dard bor. Umuman, har tomonlama yetuk bölgan bu asar.
Teatrga olib kelganman, lekin olişmagan. Keyin Farhod Musajonov yoniga borganman, öşanda «Özbekfilm»ning boş muharriri edi. Farhod aka ham öqib çiqqaç, kino olişga ruxsat bergan.
— Asarda qahramon sifatida özingizni körganmisiz?
— Nima desam ekan, asar menga umumiy yoqqan juda. Kino qilinsa, öynardim degan xohiş paydo bölgan.
— Asarda özgarişlar bölganmi?
— Tuşida hind qahramoni bölib qolişini körganini özimiz öylab topganmiz. Bunday topilmalar köp. Hammasini eslaşim qiyin.
— Siz özingizni qanday aktyor deb bilasiz. Ijodda qaysi qirrangizni köproq namoyon eta oldingiz?
— Bu tomondan men juda baxtli odamman. Kinoda ham, teatrda ham kuçli rejissyorlar qölida rollar ijro etdim. Ular bilan har xil obrazlarni gavdalantirdim. Kinoning hamma köçasiga kirib çiqqanman.
— Birinçi 20 yillik teatrdagi faoliyatingizdan kino uçun ketganmisiz?
— Yöq, unday emas. Birinçi rejissyorim, ustozim teatrdan ketgani uçun mening biroz könglim sovigan.
— Yillar ötib yana qaytdingiz va Muqimiy nomidagi Özbek davlat musiqiy teatri direktori va badiiy rahbari sifatida ma’lum muddat faoliyat yuritdingiz, öşa davrda aktyor sifatida heç narsa yöqotmadingizmi?
— Muqimiy teatriga kelganimda, men aktyor sifatida töliq şakllangan edim. Şuning uçun menda heç qanday özgariş yoki yöqotişlar bölmadi. Bu davrda meni özgartirib bölmasdi.
— Öşa davrdagi faoliyatingizdan könglingiz tölganmi?
— Albatta. Bu teatrga özim xohlab kelganman. Köp rejalarim bor edi. Ammo bölmadi.
— Rejalaringizni amalga oşirişga nima xalaqit berdi?
— Teatr san’atiga befarq qaraşlar. Rahbarlar xam, boşqalar ham teatr san’atini keraksiz deb biladi. Ularga farqi yöq. San’at esa e’tibor talab qiladi. San’at ham yordam muhtoj.
— Teatrdan ketişingizga şu munosabatlar sabab böldimi?
— Yöq, bunday munosabatlarni men oldindan ham bilardim. Bilmadim, bu masalada gapirgim yöq... Qisqasi, Muqimiy teatridagi ijodiy guruhga ijod odamlari yiğilmagan edi.
Bir odamdan oxirgi rolini qaçon öynaganini söraganman. Eslolmadi. 20 yillar oldin öynagan ekan. Teatrda şunçaki yuribdi. Şunaqa holatlardan keyin hafsalam pir böldi.
— Orada sizning filmlaringiz ekranlarda namoyişiga taqiq qöyilgani, rejissyorlarning sizni yangi s’yomkalarga taklif qilmasligi teatrdan ketişingiz bilan boğliqmi? Şundan keyin boşlanganmi ijodiy tösiqlar?
— Yöq, bu taqiqlar ançadan beri bor menda. Teatr bilan boğliqmas. Özi tuşunmayman: meni nega yoqtirişmaydi, nega ijodimga ğaraz bilan qaraşadi... Bizda befarqlik ham bor. Murod Rajabov bor-yöqligining farqi yöq.
— Savolim ğalatidir... Bu taqiqlar Gulnora Karimova nomi bilan boğliqmasmi?
— Bu bilan ham boğliq. Köp sabablar bor bu yerda.
— «Oşga marhamat» loyihasining töxtatilişi ham Gulnora Karimova bilan boğliq deyişadi. Qançalik töğri bu?
— Yöq. Bir tarafdan bordir, balki.
— 2013 yilda bergan intervyularingizdan birida özbek kino olamida qiladigan işlarimiz juda ham köp. Harakatlar boşlangan. Mavzular oçilmagan qöriqday. Oyoqqa turib oliş uçun yana ozgina vaqt kerak har holda, deb Özbek kino san’ati kelajagiga umid boğlagansiz. 2020 yillardagi suhbatlardan birida, ya’ni oradan 7 yil ötib esa Özbekfilm öldi, degansiz. Qanday jarayonlar, aytaylik sabab, omillar umidlaringizning parçalanişiga olib keldi?
— Oçiğini aytadigan bölsak, davlatimizning san’atimizga bölgan munosabati. San’atda bölayotgan işlardan xabari bor edi rahbarlarning. Ammo heç kimning işi bölmadi. Oqibatda san’atni öldirdik.
— Oxirgi tilga oladiganlarimiz aktyorlardan Dilnoza Kubayeva, Adiz Rajabov, Alişer Uzoqov, Uluğbek Qodirovlar avlodi bor. Ular ham hozir boşqa-boşqa yönalişlarda band. Avlodlar örtasida jarlik — katta uziliş paydo böldi. Bunga qanday sabab va omillar olib keldi deb öylaysiz?
— Siz aytayotgan yangi avlod nima uçun aktyor bölganini bilmaydi. Özi kino yöq bölib böldi, lekin davlat haliyat öqityapti aktyorlarni. Birorta odam «Kino yöq-ku, nima uçun öqityapsizlar buni?» demaydi.
— Kino va teatr san’ati rivoji uçun nima kerak sizningça, qanday muhit kerak? Institutdagi öqiş jarayoniga nimalar yetişmayapti?
— Hamma narsa yetişmayapti. San’atni tuşunadigan odam yetişmaydi, san’atkor yetişmaydi. Yöq san’atkor qanday qilib san’at töğrisida dars berişi mumkin? Lekin dars beraveradi. Birovning işi yöq. Befarqlik. Rahbarlar qiziqib ham körmaydi. «Kovlab» körsa, öziga tegişli narsa çiqib qolişi mumkin-da.
— Şu ölib borayotgan san’atni qanday jonlantirsa böladi?
— E’tibor beriş kerak. San’atni tuşunadigan odamlar ötirişi kerak. San’at zarur ekanini his qilişlari kerak. Tepada ötirgan rahbarlar bilişi kerak şu san’at zarurligini. Bor narsa ham yöqolib qolsa, yöqolib qoldi, demaydi. Ayni şu narsani özimdayam his qildim.
— Aktyor topsa böladi menimça. Bizda rejissyorlar va dramaturgiya muammomi?
— Xa, aynan şunday. Bizda juda zör aktyorlar bor. Har qanday rolni işonsa böladi ularga. Lekin ularni şunday işlatadigan odam qani? Yöq.
— Oxirgi paytda çetdan aktyorlar olib, hamkorlik qilib kino işlaşyapti. Festivallar bölyapti. Bunga qanday qaraysiz?
— Festivallar qilişdi. Öşa festivalga ketgan pulni yaxşi rejissyorlarga bersin, kino olsin. Festival degani davlat pulini olib, qançasinidir sarflab qolganini bölib oliş bölyapti. Özbek kinosi bulardan heç narsa yutmaydi. Qayerdan yutsin, hamma yoq öğri.
— Yaxşi filmlaringizdan biri «Ulfatlar». Özi bu filmni oliş fikri qayerdan çiqqan? Nega aynan şu aktyorlarni tanladingiz?
— Italyanlarning «Döstlar» degan kinosidan ilhomlanganman va ğoya paydo bölgan. Aktyorlarga keladigan bölsak, boşqa variant yöq edi.
— Kinoga endi kirib kelayotgan yoşlarga qanday maslahatlar berolasiz?
— Heç narsa. Çunki işonmayman biror nima özgarişiga. Qölidan heç narsa kelmaydi, çunki imkoniyat, e’tibor yöq.
— Sizni komik rollar orqali köp taniganmiz. Hozirgi holatingiz esa boşqaça. Nega tuşkunlik?
— U davrlar boşqa edi. Hammasi özgardi. Hozir köp narsaga umidim, işonçim qolmagan.
San’atkor ketişi kerakligini his qilganda, ketişi kerak. Ba’zi bir kasblarda ketmay, yuraversa böladi. Lekin san’atda bölmaydi.
— Erta taslim bölayotganday tuyulmayapsizmi özingizga? Öylaşimça, hali san’atga beradigan narsalaringiz köp.
— Mening ahvolimdagi kişi çekiniş-çekinmaslikni öylab ötirmas ekan.
— Sizni soğingan insonlar Murod Rajabovni yangi filmlarda, yangi loyihalarda körişga umid qilsa böladimi?
— Yöq. Umid qilmanglar.
— Agar yaxşi rejissyordan yaxşi asarda rol ijro etişga taklif bölsa, rozi bölmaysizmi?
— Albatta, rozi bölaman. Biz doim şunday orzu bilan yaşaymiz...
