Afsonaviy ötmiş uçun uruş: SSSRning maromiga yetmagan tarixi Ukrainaga qarşi uruşga asos bölmoqda
|23:40 / 22.01.202333 56511 min
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
«Xalqaro memorial» boşqaruvi a’zosi, tarixçi Irina Şçerbakova ötgan yil oxirida, Rossiya huquqbonlik jamiyati Nobel mukofotini olganda Yevropaning bir qator deputatlari va amaldorlari bilan uçraşgan. U Yevroparlamentda Putin davrida tarixni qayta anglaş va arxivlarni maxfiylik grifidan ozod qiliş işlari bas qilingani, sovet mifi örnida yangi tajovuzkor mafkura vujudga kelganini sözlab bergan.
Quyida Irina Şçerbakovaning çiqişlaridan parçalar keltiriladi.
Muqobilsiz imperializm
Bugun biz absurd tarixiy nuqtada bölib turibmiz, bunda Rossiya hokimiyati bosqinçilik uruşini nafaqat «buyuk» geosiyosiy ötmiş bilan xaspöşlamoqda, aholiga ham şu imperialistik ötmişdan boşqa heç narsa yöqligini mudom singdirmoqda. Ötmişni tasvirlaş uçun Putin öz maqolalari va çiqişlarida «tarix» deb atovçi fantastik töplardan foydalanilmoqda. Bu töplam eng yolğon va eng zaharli tarixiy miflar, aynigan faylasuflarning iqtiboslari, fitna nazariyalari va hokazolardan iborat.
Taassufki, bu psevdotarixiy miflar Rossiya aholisiga öz ta’sirini ötkazmoqda, Ukrainaga qarşi uruşni ma’qullaş va oqlaşga xizmat qilmoqda.
Köpinça Rossiya sovet davriga qaytmoqda, degan gaplarni eşitib qolamiz — garçi bugun «sovet davri» faqat ayrim narsalardagina namoyon bölmoqda va köproq sovet davriga parodiyadek tuyulmoqda. Aslida, bunda «maromiga yetkazilmagan» tarix bilan boğliq ançayin çuqur jarayonlar rol öynamoqda.
Arxiv inqilobi
1980-yillar oxirida, «Memorial» tuzilganida kommunistik ötmiş refleksidan qutula olinmagan, undan töliq voz keçilmagan edi. Bu yillarning muhim şiori jamiyatga siyosiy qatağonlar borasidagi haqiqatlarni oçiş talabi, nihoyat, qurbonlarga yodgorliklar örnatişdan iborat edi. Natijada jamoatçilik sa’y-harakati va «Memorial»ning aralaşuvi bilan 90-yillar boşida davlatning qatağon qurbonlariga munosabatini oydinlaştiruvçi, maxfiylaştirilgan ulkan hujjatlar töplamiga yöl oçuvçi ikkita muhim qonun qabul qilindi. Öşanda bu yetarliça baholanmagan tarix ustida iş olib boriş böyiça izçil jarayonning dastlabki qadamlari ekanligiga işonilgan edi.
Dastlab «Siyosiy qatağonlar qurbonlarini reabilitatsiya qiliş töğrisida»gi qonun (1991 yil oktyabri) qabul qilingan va u 1917 yildan buyon qatağonlarga duçor qilinganlarga nisbatan adolatni tiklay boşladi. Ikkinçi muhim qadam Boris Yelsin 1992 yil 23 iyunida imzolangan «Ommaviy qatağonlar va inson huquqlariga daxl qiliş uçun asos bölgan qonunçilik va boşqa hujjatlardan çeklovçi griflarni olib taşlaş töğrisida»gi farmon böldi. Bunda 1917 yildan 1991 yilgaça sovetlar boşqaruvining hujjatlari maxfiylik grifidan ozod qilindi.
Mavzuga oid
Qabul qilingan uşbu hujjatlar şarofati bilan 1990-yillarda keyinçalik «arxiv inqilobi» (yoki «oq doğlar»ni yopiş) deb ataluvçi jarayon boşlab yuborildi. Intensiv tadqiqot işlari tufayli 1997 yilga kelib statistika aniq-tiniq böy körsata boşladi, bu qatağonlar miqyosini aniqlaştiriş imkonini berdi — 12 millionga yaqin qurbon. Terror mexanizmi ham oçib berilgan va u avvaldan sovet hukumatining eng muhim quroliga aylangani ma’lum bölgan.
90-yillar boşida eng xunuk sovet yodgorliklari buzib taşlangan, ayrim şahar va köçalar qayta nomlangan. Maktab va oliygohlarning tarixga oid fanlari özgartirilgan. Rossiyada ilk bor tarix öqituvçisiga bir neçta darslikdan tanlab oliş imkoniyati berilgan.
Yangi qahrli kunlar
90-yillar örtalariga kelib sovet ötmişini maromiga yetkaziş muzlatilayotgani, işlar izçil olib borilmayotgani ayon böldi. Keyingi qadamlar ötmiş bilan tamomila xayrlaşiş, barçasi Lenin jasadini mavzoleydan olib çiqib kömiş bilan yakunlanişi kutilayotgandek edi. Lekin bu sodir bölmadi.
Aksinça, qayta nomlaşlar bas qilindi. Rossiya şaharlarining markaziy köça va maydonlari hamon Lenin nomida, uning Rossiyadagi 7 mingdan ziyod haykallaridan 6 mingi hamon öz joyida turibdi.
Asosiy sabab qilib kommunistik elektoratning norozilik bildirişidan qörquv körsatildi, çunki ular 1993 yil oktyabridan boşlab Yelsin uçun asosiy tahdid bölgan.
90-yillar örtalariga kelib, jamiyatni ötmiş soğinçi qamrab ola boşladi. 90-yillar boşida bu soğinçning asosiy vektori inqilobgaça bölgan farovon Rossiya haqidagi mif edi. Oktyabr inqilobigaça bölgan Rossiyani «xalqlar qamoqxonasi», samoderjaviye (mustabid hokimiyat) va reaksiya makoni deya tasvirlagan sovet mifidan farqli ölaroq, Çor Rossiyasini eng çiroyli böyoqlarda tasvirlovçi miflar paydo bölgan edi.
1995 yilga kelib inqilobgaça bölgan Rossiya soğinçini hali jonli va kuçli bölgan sovet ötmişi soğinçi siqib çiqara boşlagani oydinlaşdi. Demokratik özgarişlardan ixlos qaytişi, iqtisodiy qiyinçiliklar bu soğinçni töyintira boşladi, 60–80-yillardagi sovetça hayotni çiroyli ranglarda tasvirlay boşlaşdi.
Endi SSSRning parçalanişini eng katta jarohat sifatida taqdim etiş boşlandi. Bir vaqtning özida tarix va adabiyotning, umuman humanitar fanlarning obrösi va qiymati pasaya bordi. Bu fonda bir neça yil avval — qayta quriş davrida mutlaqo imkonsiz deya sanalgan narsa sekin-asta röy bera boşladi: rossiyaliklarning tarixiy tafakkurida yana Stalin siymosi böy körsatdi.
Stalinni qayta tiriltiriş
2000-yillar boşida Putin hokimiyat tepasiga kelişi bilan tarixiy siyosatda ma’naviy relyativizm paydo böldi. Şunday tezis köproq yangray boşladi: tarix yöq, faqat tarixçilar bor; şak-şubhasiz faktlar yöq, uning vaziyatga köra talqini bor.
Uluğ Vatan uruşi haqidagi tarix reviziya qilina boşlandi, undan yana barça oq doğlar öçirila boşlandi. Soxta va silliq tarix nafaqat real va fojiali uruş haqidagi tarixni siqib çiqardi, qaytaga yangi tajovuzkor militarizmning manbasi va oqloviga döna boşladi. Tinçlik borasidagi iltijolar örnini tajovuzkor şior — «buni takrorlaşimiz mumkin» egalladi.
Endi boş qadriyat sifatida kuçli avtoritar hukumat e’lon qilingaç, avtomatik ravişda, xuddi nosqovoqdan çiqqan şaytondek bu hokimiyatning eng yorqin timsoli Stalin oçiq-oydin va agressiv körinişda paydo böldi va u endi jamoatçilik tafakkurida ommaviy qatağonlar taşkilotçisi emas, buyuk ğalaba bunyodkori sifatida örin egallay boşladi. «Memorial» bunday tarixiy siyosat qanday oqibatlar olib kelişi borasida bir neça bor çiqiş qilişga majbur böldi.
Sekin-asta paydo bölgan vaziyatni ijtimoiy sörovlar ham qayd eta bordi, unda söralganlar Stalin davrida ommaviy qatağonlar röy berganini ta’kidlaşganiga qaramasdan, xuddi öşa respondentlar uni «davlat jinoyatçisi» sifatida tan olişga mutlaqo tayyor emasdi. Sönggi ön yil içida Stalin timsol sifatida yanada paşşaxörda böla boşladi — u reklama bannerlaridan, metro vagonlari devorlaridan, kitob dökonlari peştaxtasidan nazar taşlay boşladi: kitob dökonlari uni oqlovçi va uning soxta tarixiy makulaturasini köklarga kötaruvçi kitoblar bilan töldirildi. Rossiya böylab va poytaxt Moskvada unga önlab haykallar örnatila boşlandi.
Uruş tilida
2022 yilning 24 fevralida sodir bölgan hodisa — Putin Ukrainaga qarşi keng qamrovli uruş boşlaşini oldindan köra biliş mumkinmidi? Signallar mutlaqo aniq edi. Ular avvalo şunda böy körsatdiki, 2014 yildan söng tarixiy siyosat haqida gapiriş noörin edi — bu real tarixga heç qanday aloqasi bölmagan tarixiy propaganda edi. Bu yölda tarixiy parallellar va taqqoslarni taqiqlovçi tarixga doir deb ataluvçi qonunlar qabul qilindi, ular hukumat naqtayi nazariga köra yorqin ötmiş salobatiga raxna soluvçi barça narsani taqiqladi. Şu yölda darsliklar va dasturlar qayta yozildi, geosiyosat böyiça vatanparvarlik darslari va seminarlar joriy qilindi.
Bu propaganda Maydanda sodir bölgan voqealarni Ğarbning Rossiyaga qarşi fitnasi deya taniştirdi. Şundan söng aholiga Ukrainada hokimiyat tepasiga «faşistlar», «banderaçilar», millatçilar va antisemitlar keldi, degan fikrni singdiriş boşlandi. Şunday qilib, hukumat milliy tafakkurning eng oğriqli nuqtalariga murojaat qilib, Ikkinçi jahon uruşi tilida sözlay boşladi. Bugun bularning barçasi kundek ravşan, ular Putinning har bir çiqişida takrorlanmoqda. Putin sözlayotgan rus va ukrainlarning tarixiy birligi töğrisidagi gaplari bilan Kiyev va Xarkiv ustiga yoğdirilayotgan bombalar örtasida töğridan töğri sabab-oqibat boğlanişi bor.
Mafkura sifatida putinizm tadqiqotçilari uçun muhim masala nega u tinimsiz ötmişga qarayotganligida. Bu uni «Memorial» tadqiq qilgan kommunistik diktaturadan farqlaydi. Bu diktatura, xuddi natsistlarniki singari, ötmişga qaragan edi, biroq bu işni mifik kelajak va mifik «yangi» insonni quriş uçun qilgandi. Putinizmning öziga xos jihati — faqat ötmiş bilan öralaşib qolganidir. Unda heç qanday kelajak proyeksiyasi yöq, Putin mafkuraçilarining xayolida kelajak — şunçaki tarixga qaytiş, Ukrainaga bostirib kiriş esa — ötmiş uçun jang, rekonstruktorlar tomonidan yaratilgan ötmiş uçun uruşdir. Qrim va Donbassni egallaşda yordam bergan telba polkovnik Strelkov-Girkin bekorga bu tarixiy rekonstruktorlardan biri hisoblanmaydi. Faqat mulyajlar örniga ular haqiqiy qurol-yaroğdan foydalanib, haqiqiy qonlarni tökişmoqda.
Xalqaro «Memorial» aynan şu sababli uruş boşlanişidan ikki oy avval yopib taşlandi, çunki taşkilot Putin hokimiyati uçun xavfga aylandi. «Memorial»ning ötmiş bilan işlaşidan murod yangi, demokratik kelajak yölida xulosa çiqariş uçun edi. Bu RF Oliy sudi majlisida Xalqaro Memorialning yopilişi uçun asos ekanligi RF Boş prokuraturasi vakili tomonidan oçiq aytildi.
2021 yilning kuzida Ğarbning köplab naşrlarida fotosurat çop etildi: Moskvadagi «Memorial» eşigi politsiya kişani bilan qulflab qöyilgan edi. U Putin Rossiyasida tarixga munosabatning öziga xos ramziga aylandi.
Politsiya şu kuni «Memorial»da polşalik rejissyor Hollandning Ukrainadagi oçarçilikka bağişlangan filmi namoyiş etilayotganda eşiklarga kişan urgan. Film namoyişi «Faşistlar! Xoinlar! Rossiyadan yöqol!» deya baqirib kirib kelgan bosqinçilar tufayli uzilgan. Voqea joyiga yetib kelgan politsiya bosqinçilarni qöyib yuborib, «Memorial» xodimlariga tahdid qilişgan. Ehtimol aynan şu epizod kelgusidagi tarix kitoblarida putinizmni tasvirlovçi misollardan biri böladi.
