O‘zJOKU binosidagi yoriq: u qayerdan paydo bo‘lgan va aslida ham xavflimi?

O‘zJOKU binosi bilan bog‘liq holatda avvaldan qurilgan binoga taqalgan holda, antiseysmik chok qoldirilib, yangi bino qurilgan. Antiseysmik choklarda odatda ikkita alohida turgan bino devorlari orasidagi masofa 25–50 sm bo‘ladi.

Fasadi uzun bo‘lgan ko‘p qavatli binolar, turar joylar, stadionlar, sport zallar, albatta, bo‘laklarga bo‘lib quriladi va antiseysmik choklarga ega bo‘ladi.

Antiseysmik choklar usti hech qachon suvoq qilinmasligi kerak. Chunki kichikroq tebranishlar, harorat o‘ynashi va namlik ta’sirida ham, albatta, yorilish ro‘y beradi. Uning usti rezina yoki cho‘zilib qisqaruvchi tunuka bilan qoplanishi kerak.

Unda temperatura choki nima?

Temperatura choki binoning birinchi qavatidan tomigacha alohida bo‘lmalarga bo‘ladi, xuddi antiseysmik chokka o‘xshaydi, lekin bu holatda bino poydevori umumiy bo‘ladi. Chunki u yer sathidan pastda bo‘lib harorat tebranishlari ta’siriga kamroq tushadi, binobarin, deformatsiyalarga kamroq duchor bo‘ladi.

Temperatura choki ko‘pincha plastik polimer tarkibiy qismga ega moddalar bilan germetizatsiya qilinadi: shamol, sovuq, issiq yoki yog‘in suvlari kirmasligi uchun.

Umuman jismga tashqi harorat va zilzila ta’sir qilishi tufayli deformatsiyaning oldini olish choklar qoldirish qurilishda keng tarqalgan. Hech e’tibor berganmisiz, yer bo‘ylab yotqizilgan gaz, neft va suv metall quvurlarida to‘g‘ri qilib tortilmaydi. Ma’lum bir masofada egib chiqarilgan joylar qilinadi.

Issiqda metall kengayadi, sovuqda torayadi, agar bunday egilishlar qilinmasa quvurlar yorilib ketishi mumkin. Plastikdan yasalgan quvurlarda odatda bunday egilishlar qilinmaydi. Ular korroziyaga va harorat ta’siridagi deformatsiyaga chidamli, shu sababli ko‘pincha ulardan yerosti yoki suvosti orqali quvur tortishda foydalaniladi.

Garchi mavzudan biroz uzoq bo‘lsa ham, xabaringiz bo‘lishi uchun qo‘shimcha qilib ketishga jazm qildim. Deformatsion choklar ko‘priklarda ham qilinadi.

Shaharlarimizda juda ko‘p ko‘priklar va yo‘l o‘tkazgichlar qurilmoqda. Ularda ham deformatsion chok qilinishi kerak. Ammo bee’tiborlik sabab bizda kamdan kam hollarda qilinmoqda. Masalan, Samarqand shahrining Usta Umar Jo‘raqulov ko‘chasidan M-39 xalqaro avtotrassasiga chiqadigan yo‘l o‘tkazgichda shunday deformatsion chok qilingan. Toshkentdagi ko‘plab yo‘l o‘tkazgichlarda qilinmagan.

Yo‘l o‘tkazgich va ko‘prik konstruksiya jihatidan ustunlar uzra o‘rnatilgan to‘sinlardan iborat bo‘ladi. To‘sinlar birlashgan joyda deformatsion chok qilinishi kerak. Chunki og‘ir yukli mashinalar ko‘prik ustiga chiqqanida to‘sin egiladi. Bu egilishni biz ko‘zimiz bilan ilg‘amaymiz. Biroq yo‘l yaxlit asfalt qilib yuborilsa, to‘sinlar birlashgan joydan yorila boshlaydi. Albatta, qishning qahratoni va yozning saratonida temperatura ta’sirida ham to‘sinlar deformatsiyaga uchraydi. Bunday holatlarni kompensatsiya qilish uchun deformatsion choklar o‘rnatiladi.

Quyida ko‘prik va yo‘lo‘tkazgichlardagi deformatsion choklardan ayrimlari keltiramiz. Xo‘sh, eslang-chi qaysi ko‘priklarda shunaqasini ko‘rgansiz?

Albatta, biz hozir ko‘proq bo‘laklarga bo‘linib qurilgan bino va inshootlar orasidagi choklar haqida gaplashdik. Binolarning yuk va tashqi ta’sirlar naijasida cho‘kishi oqibatida ham yoriqlar paydo bo‘ladi. Aynan o‘shalar binoning yuk ko‘tarish qobiliyatiga salbiy ta’sir o‘tkazib, bino yoki inshootning avariyaviy deb topilishiga sabab bo‘ladi. O‘zJOKUdagi yoriqning esa hech qanday vahimali joyi yo‘q. Shunchaki, yoriq joyi tunuka bilan risoladagidek qilib berkitib qo‘yilsa bas.

Shuhrat Shokirjonov, jurnalist