Ma’muriy iskanja paxta-töqimaçilik sohasini boşi berk köçaga olib kirdi
|20:58 / 15.04.202332 87022 min
Iqtisodçi Yuliy Yusupov Kun.uz uçun yozgan maqolasida Özbekiston paxta-töqimaçilik sohasini tahlil qiladi. Xulosa ravşan – tarmoq qat’iy isloh qilinişi, bozor iqtisodiyotiga ötişi lozim. Beöxşov, bozor va aksilbozor elementlar qorişmasidan iborat “tizim” erki yöq fermerni ham, klasterni ham, aniq egasi mavjud bölmagani bois şiddatli tezlikda işdan çiqayotgan yerni ham baxtiqaro qilmoqda. Aynan qişloq xöjaligi isloh qilinmayotgani sabab qişloqlarda işsizlik va mehnat migratsiyasi salmoği yuqori. Öz mehnat resurslarimizdan özimiz emas, boşqalar foydalanyapti. Qişloqlardagi çeksiz ijtimoiy muammolar zanjiriga ham şu omil bölyapti.
Özbekistonda töqimaçilik sanoati keyingi yillarda juda yaxşi rivojlandi. Ayniqsa, eksport böyiça soha muvaffaqiyatlari e’tiborga molik. 2022 yilda Özbekistondan barça töqimaçilik mahsulotlari eksporti 3,2 milliard AQŞ dollarini (umumiy eksport hajmining 16,5 foizi), şu jumladan, ip-kalava – 1,4 milliard AQŞ dollarini, tayyor trikotaj va tikuv-trikotaj mahsulotlari – 0,9 milliard AQŞ dollarini taşkil etdi.
2016 yilda töqimaçilik eksporti 1,6 milliard dollardan kam bölganini va asosan paxta va ip-kalavadan iborat bölganini inobatga olsak, ösiş yaqqol közga taşlanadi.
Töqimaçilik tarmoğining asosiy xomaşyo manbai Özbekistonda yetiştiriladigan paxta bölib, uni yetiştiriş uçun mamlakat suğoriladigan ekin maydonlarining 1/3 qismi ajratilgan. Köp yillar davomida özimizning nisbatan arzon paxtamiz xorijiy işlab çiqaruvçilar bilan raqobatda mahalliy töqimaçilarga ma’lum afzalliklarni berdi. Ammo oxirgi paytlarda öz xomaşyo bazamiz mavjudligi ustunlikdan köra, köproq sanoatni öldiradigan omilga aylandi. Harholda buni töqimaçilik sohasi vakillarining özlari ta’kidlaşmoqda. Özbekistonda işlab çiqarilayotgan paxta narxi xalqaro bozorlardagi paxtadan qimmatroq bölib qolmoqda. Jahon töqimaçilik bozorida şiddatli raqobat hukm surayotgani va raqobatda ğalaba ba’zan mahsulot narxidagi juda kiçik farq tufayli qölga kiritilayotganini hisobga olsak, bu holat soha rivojiga çek qöyişi mumkin.
Mavzuga oid
Klasterlar va fermerlar: “majburiy nikoh”
Qanday qilib mahalliy paxta xorijnikidan qimmat bölib qoldi?
Bu savolga javob Özbekistonda paxta yetiştirişni taşkil etiş amaliyotida. Gap şundaki, paxtaçilik mamlakatimiz iqtisodiyotining davlat tomonidan eng tartibga solinadigan tarmoqlaridan biridir. Bu yerda hamon davlat tomonidan tartibga solişning ma’muriy, bozorga qarşi mexanizmlaridan foydalaniladi. Davlat paxta yetiştiriş uçun yerlarni kvotalaydi (u «ajratiş» deb ataladi), fermerlardan ma’lum miqdorda paxta xomaşyosi yetiştiriş majburiyatini oladi (minimal hosildorlik me’yorlari belgilanadi). Yiğilgan hosilni qonuniy ravişda erkin bozorda sotiş mumkin emas va «paxta-töqimaçilik klasterlari»ga qat’iy belgilangan narxda sotilişi kerak.
«Öztöqimaçiliksanoat» uyuşmasining ma’lumotlariga köra, 2022 yilda Özbekistonda 134 ta paxta-töqimaçilik klasteri faoliyat körsatgan bölib, ularga paxta yetiştiriş uçun 1 million gektardan ortiq yer ajratilgan, şundan 173 ming gektar (17 foizga yaqin) klasterlarning öziga tegişli, qolgan yerlar klasterlarga «biriktirilgan» fermerlar yerlari (29,3 ming fermer xöjaligi).
Klasterlar fermerlardan paxta xomaşyosini xarid qilibgina qolmay, ularni avanslar bilan ta’minlaydi, moddiy resurslar va konsultativ yordam körsatadi, fermerlarga kreditlar yoki xaridlarni kafolatlaydi.
Klasterlar va fermerlar örtasidagi munosabatlar juda murakkab.
Fermerlar bilan uzoq muddatli munosabatlarni örnatişga, öz majburiyatlarini vijdonan bajarişga, hosildorlikni oşiriş va mahsulot sifatini yaxşilaşga har tomonlama yordam berişga harakat qilayotgan klasterlar mavjud.
Ammo, fermerlarning şikoyatlariga qaraganda, öz majburiyatlarini bajarmaydigan (masalan, sotib olingan paxta uçun öz vaqtida tölamaydigan), zamonaviy qişloq xöjaligi texnologiyalarini joriy etişda qöllab-quvvatlamaydigan, iş örinlari yaratmaydigan, yoqilği-moylaş vositalarini imtiyozli narxlarda olib, fermerlarga qimmat narxda sotadigan, imtiyozli kreditlar olib, tijoriy maqsadlarda quriliş qiladigan va boşqa nomaqbul işlarni qiladigan klasterlar bisyor. Klasterlar davlat ularga bergan imtiyozli maqomni bajonidil suiiste’mol qiliş holatlari köp. Ba’zi klaster rahbarlari va xodimlari fermerlarga nisbatan boy erksiz qullarga qiladigan munosabatni qilişadi, bu esa nosoğlom muhitni, ijtimoiy taranglikni yuzaga keltiradi.
Boşqa tomondan, klasterlar fermerlardan şikoyat qiladi: avans olişadi, lekin öz majburiyatlarini töliq bajarişmaydi, paxta dalalarida "çap ekinlarni" yetiştirişga harakat qilişadi, paxta hosildorligini oşirişdan manfaatdor emas, deyişadi.
Va bularning hammasiga buzuq ma’muriy tizim aybdor, aynan u bu kabi nosoğlom ijtimoiy-iqtisodiy muomalalarga zamin yaratadi, fermerlarni erkin – nimani qayerda ekişni, mahsulotini kimga va qaysi narxda sotişni özi belgilaydigan mustaqil tadbirkorlar sifatida tan olmaydi.
Boşqa tomondan fermerlar ham, klasterlar ham davlat buyurtmasini bajarişga mas’ul qilingan mahalliy hokimiyat organlarining xöjalik va iqtisodiy masalalarga aralaşişidan şikoyat qilişadi. Mansabdor şaxslar:
– klasterlarni yönalişlariga xos bölmagan va iqtisodiy jihatdan özini oqlamaydigan faoliyatni moliyalaştirişga, fermerlarning xaridlarini (masalan, tomçilab suğoriş tizimini sotib oliş uçun) va kreditlarini kafolatlaşga majburlaşadi;
– tuproq unumdorligi past bölgan, suv bilan ta’minlanmagan dalalarda paxta yetiştiriş uçun yer ajratişga harakat qilişadi;
– şu bilan birga tuproq şaroiti, almaşlab ekiş ehtiyoji borligiga qaramasdan, fermerga ortiqça majburiyatlarni yuklaşadi va bu vaziyatda fermer kimyoviy öğitlar va zararkunandalarga qarşi kuraş vositalarini suiiste’mol qila boşlaşiga qaraşmaydi.
Kimyoviy moddalar va pestitsidlardan hadsiz foydalaniş tuproqni çarçatadi va mikroorganizmlarning tabiiy yaşaş muhitini yöq qiladi. Bundan taşqari, suğoriş va tuproqni yuviş uçun işlatiladigan suv ifloslanadi. Oqibatda nafaqat bevosita paxta yetiştiriladigan yer uçastkalarida, balki boşqa barça suğoriladigan yerlarda ham tuproqning kuçi ketişi va ifloslanişi sodir bölmoqda. Bunday çek-çegasiz “boşqaruv” samarali dehqonçilikka putur yetkazadi hamda fermerlar va klasterlar örtasida bartaraf etib bölmaydigan keskinlikni keltirib çiqaradi.
Nima bölganda ham klasterlar va fermerlar örtasidagi munosabatlarni bozor munosabatlari, özaro kelişuv va manfaatlar asosiga qurilgan munosabatlar deb bölmaydi. Joriy tizim zamirida fermerlarni ma’lum yerlarda ma’lum ekin yetiştirişga va ularni davlat tomonidan belgilangan narxda sotişga majburlaş, şuningdek, klasterlarni nafaqat paxta yetiştiriş, balki mansabdor şaxslarning boşqa turdagi istak-injiqliklarini moliyalaştirişga majburlaşdan iborat. Sotsializmdan meros bölib qolgan va haligaça bartaraf etilmagan bu amaliyot köplab salbiy oqibatlarga olib keladi:
1. Fermerlarda paxta hosildorligini oşiriş uçun heç qanday stimullar mavjud emas, ularga paxta dalalarida boşqa daromad keltiradigan ekinlarni yetiştiriş qulay, şuningdek, paxtani qorabozorda sotiş uçun rağbat mavjud.
2. Qişloq xöjaligi yerlaridan maksimal darajada tijoriy daromad oliş nuqtai nazaridan samarasiz foydalanilmoqda. Kvotalaş fermerlarga tuproq xususiyatlari, iqlim, suvning köp-kamligi, bozor kon’yunkturasi, xodimlar malakasi, ortiqça xarajatlar hajmi va qiyosiy ustunlikning boşqa omillarini hisobga olgan holda işlab çiqariş tuzilmasini optimallaştiriş imkonini bermaydi.
Şuni ham yodda tutiş kerakki, Özbekiston katta hajmda paxta yetiştiriladigan eng şimoliy mamlakat hisoblanadi: vegetatsiya davri qisqa bölgani uçun paxtamizning sifati nisbatan past. Köpinça paxta ekiladigan yerlarda boşqa ekinlarni yetiştiriş samaraliroq böladi.
3. Qişloq xöjaligi yerlaridan yer unumdorligini saqlaş va oşiriş nuqtai nazaridan samarasiz foydalanilmoqda. Tuproq unumdorligi muttasil pasayib bormoqda, şörlaniş va yerlarning degradatsiyasi sodir bölmoqda, çunki davlat buyurtmasi böyiça ekinlarni joylaştiriş fermerlarni yerdan intensiv foydalanişga majbur qiladi, almaşlab ekişga imkon bermaydi.
4. Yerlardan samarasiz foydalaniş va degradatsiyaga uçraşi omillaridan yana biri majburiy davlat buyurtmalari amaliyoti bilan ham boğliq. Uşbu amaliyotning davom etişi qişloq xöjaligiga möljallangan yer egaligining huquqiy tomondan zaif himoyalanişi omili bölib qolmoqda. Majburiy ekin yetiştirişni ta’minlaş vazifasi yuklatilgan hokimlar yerlarni qayta taqsimlaş mexanizmlarini suiiste’mol qilyapti, ya’ni «beparvo» dehqondan yerni tortib olib, boşqasiga beryapti. Tabiiyki, ular bu imkoniyatlardan şaxsiy boyiş uçun faol foydalanişyapti va öz odamlarini “boşliq” qilib qöyiş orqali keng yerlarga egalik qilib olişyapti – latifundistlarga aylanişyapti. Yerga egalik qiliş huquqi yomon himoyalangani, yerni istalgan vaqtda olib qöyilişi mumkinligi sabab, fermerlarning yerga ğamxörlik qiliş va unumdorligini oşiriş uçun uzoq muddatli sarmoya kiritişga rağbati yöq. Yerdan qisqa muddatli foyda oliş uçun öta intensiv foydalanilyapti.
5. Bundan taşqari, uşbu boşqaruv tizimida samarali yer egalarini tanlaş va yerlarni samarali egalari foydasiga qayta taqsimlaşning xolis va samarali mexanizmlari mavjud emas. Fermerlar yerlari bozor aylanmasidan çiqarib qöyildi, yerdan foydalaniş huquqi qayta sotilmaydigan, garovga qöyilmaydigan qilib qöyilgan, subijaraga beriş imkoniyatlari çeklangan. Yerlarni taqsimlaş va qayta taqsimlaş bozor tamoyillari asosida emas, balki mansabdor şaxslarning xohişiga binoan amalga oşiriladi. Yerlarni taqsimlaş va qayta taqsimlaş mexanizmlari şaffof emas va korrupsiogendir.
6. Ijtimoiy muammolarni hal qilişda yerdan töliq foydalanilmayapti: qişloq aholisining katta qismi uçun yerga kiriş imkoniyati çeklangan, bu esa bandlik va daromadlarning pastligi sabab ijtimoiy taranglikni keltirib çiqaradi. Bundan taşqari, hozirgi fermerlarning yer oliş mexanizmlari tuşunarsiz va noaniq bölgani sabab, qişloq aholisining nazdida ularning yerga egalik qiliş huquqi noqonuniy hisoblanadi. Köp hollarda fermerlar turli mansabdorlarning odamlari böladi, korrupsion yiğimlarni yiğib oluvçi asl egalar esa – öşa mansabdorlar böladi.
Töqimaçilik sanoatining hozirgi inqirozi
Töqimaçilik sanoatidagi bugungi inqiroz Özbekistonda paxta yetiştiriş va tayyorlaşning uşbu öta samarasiz tizimi bilan bevosita boğliq. Fermerlardan sotib olinadigan paxta narxi davlat tomonidan belgilanadi. Bu narxlar odatda jahon narxlaridan past bölgan, bu esa paxtani taşqi bozorga sotuvçi eksport kompaniyalariga ham, töqimaçilik korxonalariga ham köproq foyda oliş imkonini berdi.
Biroq hozirgi vaziyat teskari: davlat tomonidan belgilangan xarid narxi taşqi bozordagi narxlardan yuqori bölib qolyapti. Mazkur holat 2-rasmda – davlat idoralarimiz paxta xomaşyosini fermerlardan sotib oliş narxlarini belgilaşda qöllaydigan, paxta tolasi narxiga qayta hisoblaşni hisobga oladigan uslub orqali körsatilgan. (Mazkur rasmdagi ma’lumotlarga nisbatan Kun.uz boğlangan ba’zi mutaxassislar e’tiroz bildirişdi, bu haqda qöşimça ma’lumot beriladi – tahr.).
Bundan taşqari, töqimaçilik klasterlari bizning ma’muriy tizimimizning “öziga xosligi” bilan boğliq qöşimça xarajatlarni kötaradi, bu esa tayyor mahsulot tannarxini yanada oşiradi:
– Klasterlar tavakkal qiladi va paxta yetiştiriş bilan boğliq xarajatlarni öz zimmasiga oladi, bank foizlarini (yiliga 12% dan 24%), suğurta, taşiş, saqlaş, keyingi qayta işlaş va işlab çiqariş bilan boğliq boşqa xarajatlarni tölaydi.
– Klasterlar köpinça hokimlar va Vazirlar Mahkamasining topşiriğiga köra fermerlarga tomçilatib suğoriş tizimini joriy etiş, qişloq xöjaligi texnikasi, soya, kartoşka yetiştiriş va paxta yetiştiriş va klaster faoliyati bilan bevosita boğliq bölmagan boşqa xarajatlar uçun kredit olişga yoki kreditlar böyiça kafolat berişga majburlanadi.
– Özbekistonda ip-kalava va trikotaj gazlamaga (böyalgan trikotajdan taşqari) eksport boji undiriladi. Uşbu tovarlar bozorlari şiddatli raqobat va daromad darajasi juda past ekanligini hisobga olsak, aslida bu majburiyat töqimaçilarning foydasini ikki baravar kamaytiradi.
Ip eksportini çeklaş böyiça körilayotgan çora-tadbirlarning xavfliligi haqida avvalroq yozgan edim. Bunday çora-tadbirlar ip-kalava işlab çiqarişning ösişiga, örtaça tannarxni pasaytiriş va mahsulotlarning raqobatbardoşligini oşiriş, sanoatga investitsiyalarni jalb qiliş uçun «masştab effekti»dan foydalanişga tösqinlik qilmoqda.
– QQSni öz vaqtida qaytariş bilan boğliq, soliq idoralarining noqonuniy, boşqa davlatlarda kuzatilmaydigan, mamlakatimizdagi biznes-muhitni yakson qiluvçi, “soliq uzilişi” deb nomlanuvçi muammolar saqlanib qolmoqda. Bu amaliyotning ma’nosi şuki, QQS tölamaganlik uçun moliyaviy javobgarlik qoidabuzarga emas, balki bu soliqning oxirgi – yakuniy tölovçilariga yuklanadi. Soliqçilarimizning fikriça aynan ular soliq idoralarining işidagi kamçiliklar bilan boğliq kamomadni yopişi kerak... E’tiborlisi, soliqçilar aynan kim QQS tölamayotganini yaxşi bilişadi, ammo kamomadni aybsiz tadbirkorlar egniga yuklab yuborişni lozim deb bilişadi.
-Töqimaçilik vakillarining aytişiça, bojxona tartib-taomillarini murakkablaştiriş orqali mamlakatimizga paxta xomaşyosini olib kiriş amalda taqiqlangani sababidan, töqimaçilik mahsulotlari tannarxini optimallaştirişni qiyinlaşmoqda. Tolani import qiliş mumkin, lekin negadir bu ham “tavsiya etilmaydi”. Amaldorlarimizning «mantiğini» ba’zan tuşunib bölmaydi: çetdan keltirilgan paxtani qayta işlaşning nimasi yomon?
Mavjud vaziyat mamlakat töqimaçilik korxonalarini quyidagi imkoniyatlardan mahrum qilmoqda:
– xalqaro bozorlarda raqobatlaşiş;
– eksport xajmini oşiriş;
– olingan kreditlarni qaytariş;
– investitsiya kiritiş va iş örinlarini yaratiş;
– soliqlar va budjetga boşqa majburiy tölovlarni tölaş.
Bu oxir-oqibat aksariyat klasterlarning bankrot bölişiga olib keladi. Paxtaçilik sohasini boşqarişning ma’muriy tizimi özini özi yeb bitirdi…
Nima qiliş kerak?
Bu savolga javob allaqaçon ayon: paxtaçilikni tartibga solişning bozor tamoyillariga qarşi amaliyotidan voz keçib, normal bozor munosabatlariga ötiş kerak. Ekinlarni «joylaştiriş»dan voz keçiş kerak. Faqat paxta uçun emas, istisnosiz barça qişloq xöjaligi ekinlari böyiça rejalaştirişdan voz keçiş zarur. Şunda qayta işlovçi korxonalar xomaşyoni (paxta, buğdoy, ipak, meva-sabzavot va boşqalar) erkin bozordan erkin narxlarda sotib oladilar. Şuningdek, ular fermerlar bilan uzoq muddatli şartnomalar tuzişi va şartnomalarga klasterlarni kiritişi mumkin böladi. Faqat endi buni majburiy emas, ixtiyoriy ravişda amalga oşiriş imkoniyatiga ega bölişadi. Bozor iqtisodiyotiga ega mamlakatlarda bölgani kabi. Buning ustiga erkin bozor şaroitida klasterlar fermerlar bilan emas, balki köngillilik va özaro manfaat köriş stimuli asnosida tuziladigan (hozirgi klaster “kooperatsiyasi”dan farqli) fermerlar kooperativlari bilan uzoq muddatli muomalaga kiriş imkoniyatiga ega böladi. Bunday kooperativlar (mansabdorlar qarşiligiga qaramasdan) Özbekistonda yuzaga kelişni boşladi.
Yuqorida aytganlarimiz 2019 yil oxirida qabul qilingan “2020-2030-yillarda Özbekiston Respublikasi qişloq xöjaligini rivojlantiriş strategiyasi”ga töliq mos keladi. Bundan taşqari, 2020 yil boşida davlat rahbari 2020-23-yillarda majburiy davlat buyurtmasini bekor qiliş rejalarini e’lon qilgan edi. Ammo Strategiyani amalga oşiriş uçun mas’ul mansabdor şaxslar qabul qilingan qarorlarni aniq sabotaj qilmoqdalar, davlat buyurtmasi bekor qilinmadi, balki «joylaştiriş» nomini oldi. Va bu nomni özgartiriş bilan, aftidan, çeklanişga qaror qilişdi. Lekin davlat buyurtmasini sözda emas, amalda bekor qiliş kerak. Busiz iqtisodiyotimizning ham qişloq xöjaligi, ham töqimaçilik tarmoqlarini rivojlantirişning istiqboli yöq.
Bundan taşqari, paxta importi yölidagi rasmiy va norasmiy tösiqlarni (uşbu bozorda raqobatni kuçaytiriş va mahalliy paxta narxlarini jahon narxlariga moslaştiriş maqsadida) olib taşlaş, töqimaçilik mahsulotlariga eksport bojlarini bekor qiliş, QQSni öz vaqtida qaytariş masalasini hal etiş zarur.
Lekin bu hammasi emas…
Davlat buyurtmasining kutilayotgan bekor qilinişi va qişloq xöjaligida bozor tamoyillariga ötilişi munosabati bilan boğliq yana bir öta muhim masala bor – fermer xöjaliklari ixtiyoridagi yerlarning bir qismini qayta taqsimlaş masalasi.
Gap nima haqida?
Sönggi ön yilliklarda sobiq kolxoz va sovxozlarning ekin yerlarini bir neça marta qayta taqsimlaş sodir böldi. Qolaversa, bu qayta taqsimlaşlarning barçasi mutlaqo özboşimçalik bilan, heç qanday jamoatçilik muhokamasi va ma’qullaşisiz amalga oşirildi. Natijada ekin maydonlarining katta qismi hozirgi vaqtda (ijara şartnomalari asosida) qişloq aholisining juda kiçik qismiga – fermerlarga tegişli. Qişloq aholisining mutlaq köpçiligida faqat kiçik tomorqadan (şaxsiy yordamçi xöjalik va dehqon xöjaliklaridan) foydalaniş imkoniyati mavjud. Şu bilan birga, ayrim hududlardagi oğir demografik vaziyat, aholining haddan taşqari köpligi va qişloq joylarida işsizlikning yuqori darajasi mavjudligini hisobga oliş kerak.
Aksariyat qişloq aholisi nazdida yerning bunday taqsimlanişi noqonuniy hisoblanadi. Yuz berişi kutilayotgan – davlat buyurtmasidan voz keçiş bu masalani yanada dolzarb qiladi. Çunki bunda oz sonli fermerlar (yoki ular ortida turgan mansabdorlar) barça unumdor va suğoriladigan qişloq xöjaligi yerlarining egalariga aylantiriladi. Axir ular bu yerlarni sotib olmagan (harholda rasman), qanday asosda egalik qilyapti ular yerga? Va aniqki – ularning köpi eng samarali yer egalari emas. Ya’ni qişloqda biz ikkita tabaqaga ega bölamiz: latifundistlar va yersiz dehqonlar.
Mazkur ötkir muammoni hal qiliş yöllaridan biri – ijara şartnomalarida fermerning paxta va ğalla uçun ajratilgan yer maydonlarini erkin tasarruf etiş huquqiga ega emasligi körsatilganidan unumli foydalaniş. Mohiyatan olganda yer uning yeri emas. Va davlat “davlat buyurtmasi” degan narsani bekor qilar ekan, şartnomalarni qayta körib çiqiş va ilgari davlat buyurtmalari uçun ajratilgan yerlarni boşqa qişloq aholisi foydasiga qayta taqsimlaş imkoniyati mavjud. Ya’ni yer masalasini qonuniy yöl bilan hal etişning öziga xos imkoniyati mavjud.
Davlat buyurtmasidan böşatilgan yer maydonlarini qayta taqsimlaş esa sotib oliş, şaffoflik va ijtimoiy adolat tamoyillari asosida amalga oşirilişi kerak.
Yer eng samarali foydalanuvçilarga berilişi kerak. Samaradorlik körsatkiçi esa – yerni oliş uçun tölaş qobiliyati va tayyorlik darajasi. Davlat buyurtmasidan böşatilgan qişloq xöjaligi yerlari halol elektron auksionlar orqali xususiylaştirilişi yoki uzoq muddatli ijaraga berilişi kerak: kim yerdan foydalaniş huquqi uçun köproq pul tölaşga tayyor bölsa (töğridan töğri sotib oliş yoki ijaraning taklif etilayotgan miqdorini tölaş bilan), u yer uçastkasini oladi.
Şu bilan birga, aholining öta ziçligi va u keltirib çiqaradigan ijtimoiy taranglikni hisobga oliş kerak. Ya’ni aholi ziç joylaşgan hududlarda yerlarni aholining keng qatlamlari foydasiga qayta taqsimlaş maqsadga muvofiqdir. Buning uçun yangi dehqonlarga ötkaziladigan yer uçastkalari hajmiga çeklovlar qöyiş mumkin (agrar aholi soni qançalik yuqori bölsa, yer hajmi şunçalik kiçik böladi), şuningdek, yer uçastkasining narxini bosqiçma-bosqiç tölaşni nazarda tutiş mumkin.
Kutilayotgan ixtisoslaşuv va yerni qayta taqsimlaş iqtisodiyotning turdoş tarmoqlari, birinçi navbatda qayta işlaş sanoati ehtiyojlarini, şuningdek, qişloq xöjaligi mahsulotlarini taşiş va saqlaş infratuzilmasining rivojlanişi va xususiyatini hisobga olişi kerak, suv kam-köpligini, suvni yetkazib beriş narxini ham.
Yerga egalik qiliş huquqini yoki yerni ijaraga beriş huquqini qayta sotiş bozor tamoyillari asosida amalga oşirilişi kerak. Şu bilan birga, yerdan foydalaniş samaradorligini, şuningdek, ijtimoiy va agrar siyosatning vazifalarini hisobga olgan holda bunday bitimlarni tuziş qoidalarini davlat aniq belgilaşi kerak. Yerlarning bir guruh latifundistlar örtasida töplanişiga ham, yer uçastkalarining haddan taşqari bölinişiga ham qarşi ma’lum çeklovlar örnatiş mumkin. Şu bilan birga çet el fuqarolari va kompaniyalarining qişloq xöjaligi yerlariga egalik qilişiga ham turli çeklovlar va talablar belgilaş mumkin.
Demak, körib turganimizdek, qişloq xöjaligi va töqimaçilik sohalari jiddiy islohotlarga muhtoj. Xususan, bu islohotlarsiz sönggi yillarda taşkil etilgan, mutasaddilarimiz haligaça haqiqiy bozor şaroitida işlaşga imkon bermagan paxta-töqimaçilik klasterlari bankrotlikka mahkum. Va, albatta, agrar sohaning barqaror rivojlanişi mamlakatimiz aholisining yarmini taşkil etuvçi qişloq aholisi farovonligi va islohotlarning muvaffaqiyatiga bevosita boğliq.
