Putinning muxoliflaridan biri 25 yilga qamaldi. Kara-Murza hukumatga qanday xavf tuğdirgandi?
|15:17 / 18.04.202323 57515 min
Moskva şahar sudi siyosatçi va publitsist Vladimir Kara-Murzani 25 yilga ozodlikdan mahrum etdi. Unga qarşi Rossiya armiyasi haqida yolğon ma’lumot tarqatiş, «istalmagan taşkilotlar» bilan hamkorlik qiliş va davlatga xiyonat ayblovlari qöyilgandi.
Foto: Moskva şahar sudi matbuot xizmatiFoto: Moskva şahar sudi matbuot xizmati
Ommaviy çiqişlar uçun davlatga xiyonat ayblovi
«Hali yurtimizni qoplagan zulmat çekinadi, oqni oq, qorani qora deydigan, uruşni uruş, zöravonni zöravon deydigan kun keladi. Ikki karra ikki tört ekani rasman tan olinadi. Hali uruşni boşlaganlar jinoyatçi deb ataladi, uni töxtatişga uringanlar emas», dedi Kara-Murza hukm oldidan berilgan sönggi sözida. Siyosatçi bu gaplarini omma oldida emas, sudya va prokuror oldida gapira oldi, xolos. Çunki sud majlisi kuzatuvçi va jurnalistlar uçun yopiq körinişda ötkazildi.
«Yopiqlik va diskriminatsiya borasida mening sudim 1960-70-yillardagi sovet dissidentlarining «sudi»ni ham doğda qoldirdi», dedi Kara-Murza sudda.
Sud jamoatçilikdan yopiq tarzda ötkazilganiga siyosatçi davlatga xiyonatda ayblanayotgani sabab qilib keltirildi. Ammo jarayonda yopiq ma’lumotlar körib çiqilmagan. Uni davlatga xiyonatda ayblaşning özi mantiqsizlik edi, çunki siyosatçi heç qanday maxfiy ma’lumotga ega bölmagan yoki oşkor qilmagan, şunçaki AQŞ va Yevropadagi çiqişlari uçun davlatga xiyonatda ayblangan.
Kara-Murza bu çiqişlarida siyosiy motivdagi «davlat terrori», saylovdagi soxtalaştiriş, Rossiyadagi inson huquqlari buzilişi haqida gapirgandi. Şuningdek, Rossiyani Ukrainaga qarşi uruş oçgan agressor-davlat deb atagan. Ayblov xulosasiga köra, Kara-Murza bu çiqişlari orqali Rossiya taşqi xavfsizligi va hududiy yaxlitligiga xavf yuzaga keltirgan.
Tergovga köra, Kara-Murza siyosiy mahbus Yuriy Dmitriyevga Helsinki qömitasining mukofotini topşiriş marosimida sözga çiqiş orqali «xudbinlik qilib» Rossiyaga zarar yetkazgan. Jurnalistlar bu kimdir ommaviy marosimda sözga çiqqani uçun davlatga xiyonatda ayblangan ilk holat ekaniga e’tibor qaratdi.
Siyosatçining yaqinlarini unga qöyilgan ayblov ajablantirmagan. «Volodyaga ertami-keçmi davlatga xiyonat ayblovi qöyilardi, çunki hozirgi hukumat butun mamlakat faqat özidan iborat deb hisoblaydi. Ularning manfaatlari xavf ostida qolsa, demokratik davlatlarga borgani qöyişmasa, pullari muzlatilsa, ular bundan mamlakat zarar körmoqda deb hisoblaşadi», degan Kara-Murzaning rafiqasi Yevgeniya BBC bilan suhbatda.
Davlatga xiyonat Kara-Murzaga qarşi qöyilgan eng oğir, lekin yagona ayblov emas. Unga qarşi Rossiya armiyasiga qarşi «feyk» tarqatiş (bu ham ommaviy çiqişlari uçun) va Rossiyada «xuşlanmaydigan» deb topilgan Free Russia Foundation taşkiloti bilan hamkorlik ayblovi ham qöyilgan. Rossiyada bu taşkilot 2019 yilda «xuşlanmaydigan» deb topilgan. Ayblovga köra, Kara-Murza 2021 yilda bu taşkilot puliga Saxarov markazida siyosiy mahbuslar mavzusida an’anaviy anjuman ötkazgan.
Mavzuga oid
«Bu töğridan töğri qasos»
Vladimir Kara-Murza qamoqda bölgan vaqtidayoq inson huquqlari yönalişida Vatslav Gavel mukofoti, Aksel Şpringer mukofoti va Jyeneva UN Watch nodavlat taşkiloti mukofotlarini qölga kiritdi.
«Butun demokratik dunyo uni Vatslav Gavel mukofotiga munosib va vijdon asiri deb hisoblaydi. Rossiya hukumati esa uni vatan xoini va çet el agenti deb gavdalantirdi», deydi siyosatçining turmuş örtoği.
Kara-Murzaning advokati Proxorovning sözlariga köra, işni olib borgan sudya Sergey Podoprigorov hamda prokuror Boris Loktionov unga yopiq sud majlisi haqida jurnalistlarga heç narsa aytmaslikni ta’kidlab, tahdid ham qilgan. «Xuddi köça bezorilari avval odamni urib, keyin «heç kimga gullab qöyma» deyişganidek. Bu oçiqçasiga manfaatlar töqnaşuvi», deydi advokat.
Kara-Murzaning rafiqasi esa bu manfaatlar töqnaşuvi emas, oçiqçasiga qasos ekanini ta’kidlaydi.
«Magnitskiy röyxati»
2012 yil Kara-Murza «Magnitskiy akti» qabul qilinişiga erişiş orqali Rossiya hukumatiga jiddiy zarba bergan edi. Bu uning siyosatçi sifatidagi eng jiddiy yutuği hisoblanadi.
Vladimir Kara-Murza 16 yoşigaça – toki ota-onasi uni Angliyaga yuborguniga qadar Moskvadagi maktabda öqigan. Kembrijni tarixçilik yönalişida tamomlagan. Rossiyaga qaytgaç esa otasi Vladimir Kara-Murza kabi jurnalistika yönalişidan boradi.
U 19 yoşida «Noviye Izvestiya» gazetasida muxbir bölib işlayotgan vaqtida muxolifatçi Boris Nemsovdan intervyu oladi. Bu intervyu yoş muxbirda uning kelajagiga ham ta’sir qilgan taassurot qoldirgandi. Köp ötmay Kara-Murza siyosat olamiga ham kirib boradi. 2000 yilda Rossiya Davlat dumasining uçinçi çaqiruvida 19 yoşli Vladimir Kara-Murza Boris Nemsovning maslahatçisi böladi. Bir neça yil ötib esa aynan Nemsov hamda Kara-Murza «Magnitskiy röyxati»ni şakllantira boşlaşadi.
Auditor Sergey Magnitskiy 2009 yil Rossiyadagi vaqtinçalik mahbuslar saqlanuvçi qamoqxonada vafot etadi. U tiriklik vaqtida Rossiya kuçişlatar tuzilmalarining davlat budjetidan juda katta miqdordagi pullarni ömariş tizimini foş etgandi. Ammo Rossiya hukumati uning suriştiruvida keltirilgan faktlarni örganmaydi, aksinça auditorning özi hibsga olinadi. Qamoqxonada esa Magnitskiy tibbiy yordam körsatilmasligi oqibatida jon beradi.
«U vaqtda heç kim aniq kimdir sanksiyaga tuşişiga işonmasdi», deydi Kara-Murzaning dösti va sobiq deputat Dmitriy Gudkov «Magnitskiy röyxati» tuzilgan yillarni eslar ekan. Muxolifatçilar butun mamlakatga qarşi emas, aynan muayyan şaxslarga qarşi sanksiya qöllaş kerakligi haqidagi fikrni qaysarlik bilan himoya qilişardi. Kara-Murzaning fikriça, Rossiyada inson huquqlarining oddiy talablarini bajarmaydigan, lekin özlari Ğarb davlatlarining imtiyozlaridan foydalanib yuradigan odamlar sanksiyaga tuşişi kerak edi.
Öşa vaqtlarda Kara-Murza bir neça yildan buyon AQŞda yaşayotgan va RTVI telekanali («NTV»ning xalqaro versiyasi) uçun işlayotgandi. Ingliz tilini juda yaxşi bilgani va tanişlari köpligi siyosatçining öz maqsadlariga erişişiga yordam beradi. 2012 yilga kelib Kongress «Magnitskiy röyxati» töğrisidagi qonunni qabul qiladi. Aynan öşa qonunga köra har qanday rossiyalik mansabdorni AQŞga kiriş huquqidan mahrum etiş, hisob-raqamlarini muzlatiş va çet eldagi köçmas mulklaridan foydalaniş huquqidan mahrum qiliş mumkin edi.
«Rossiyaning bunga javobi ahmoqona «pastkaşlar qonuni» böldi. Köpçilik «Magnitskiy röyxati» haqida qonun oğriqli qabul qilingani haqida gapirdi. Avvaliga Magnitskiyni öldirgan banditlarga kiriş taqiqlanişi kutilgan, keyin esa röyxatga turli insonlarni qöşiş mumkin edi. Albatta, bu holat elitaning jiğiga tekkan. Hamma qaçondir qasos olişlarini tuşunib turgandi», deya eslaydi Kara-Murzaning dösti Gudkov.
Kara-Murza AQŞ fuqarolariga rossiyalik yetim bolalarni asrab olişni taqiqlovçi «pastkaşlar qonuni»ga qarşi namoyişlarda qatnaşadi. U 2011-12 yillarda Bolotnaya maydonida ötgan maşhur namoyişlarda ham faol bölgan. RPR-PARNAS liberal partiyasining federal siyosiy kengaşi safiga kiradi, muxolifat yetakçilari safiga ham saylangan. Aynan öşa vaqtda RTVI telekanali uni işdan böşatadi. Boris Nemsovning aytişiça, Kara-Murzani Rossiya prezidenti devoni rahbarining birinçi örinbosari Aleksey Gromovning topşiriği bilan işdan böşatişadi. Kara-Murza boşqa joyga jurnalist sifatida işga kira olmaydi va zör berib siyosat bilan şuğullana boşlaydi.
Vladimir Kara-Murza avvaliga Boris Nemsovning siyosiy safdoşi bölgan, keyin - yaqin döstiga aylangan
Foto: ALEX WONG/GETTY IMAGES
«Volodya doim tavakkal bilan yaşardi»
Boris Nemsov öldirilganidan keyin Kara-Murza boşqa mamlakatlardagi (xususan, AQŞdagi) Rossiya elçixonasi joylaşgan köçalar nomini Nemsov nomiga özgartirişga erişadi. Sobiq deputat Gudkovning fikriça, bu narsa Rossiya hukumati vakillarining jahlini çiqaradi.
Vladimir Kara-Murza Rossiyaning Ukrainaga bosqinini qoralagan holda uruş boşlanganidan keyin ham Rossiyaga borişni kanda qilmaydi. 2022 yil aprel oyida şunday taşriflardan biri vaqtida qamoqqa olinadi.
«Feysbukda unga çet elda turib olib jim bölgani haqida yozişar, Vladimir esa bundan özini noqulay his qilardi. Men unga qarşi FSB konkret reja asosida işlayotgani haqida köp aytardim. Volodya doim tavakkal çegarasida yurardi. Barçasi «Magnitskiy röyxati» bilan boğliq. Köpçilikda undan qasos oliş istagi juda kuçli edi», deydi Kara-Murzaning dösti Gudkov.
Sobiq deputatning özi ham 2021 yilda Rossiyani tark etişga majbur böladi. Ammo ular AQŞda bölib turib ham körişa olişmaydi. «Albatta körişamiz va uni qaytmaslikka köndira olaman deb öylagandim, ammo baribir körişa olmadik», deydi Gudkov.
Kara-Murza Nemsov bilan (fotoda çapda - Nemsovning qizi Janna) «Magnitskiy röyxati»ni amerikalik senatorlar örtasida tarğib qila boşlagandi. Foto: DREW ANGERER/GETTY IMAGES
Siyosatçining turmuş örtoği u odamlarni çet elda, xavfsiz joyda turgan holda Rossiyadagi tuzumga qarşi kuraşişga çorlaşiga vijdoni yöl qöymaganini aytadi. «U kuraşayotganlarning yonida turişni istardi, mana şunaqa odam... Hozir uruş boşlanganidan keyin qiyin böldi, deyapmiz. Lekin uruş ötgan yil fevralda emas, 2014 yil boşlangandi. Nemsovni ham 2015 yil öldirişgandi, Magnitskiyni 2009 yil ölguniça qiynaşdi. Birgina «Novaya gazeta»ning 5-6 nafar jurnalisti halok böldi, ular siyosiy qotilliklar qurboni bölişdi. Hammasi mana şu 23 yil içida bölib ketdi. Volodyani ham 2015 va 2017 yilda öldirmoqçi bölişgandi», deb eslaydi Yevgeniya Kara-Murza.
Hukumat qasosi
Kara-Murzaning xotini hukumat undan qasos oldi deb bejiz gapirmayapti. Çunki siyosatçi ikki marta zaharlangandi. Kara-Murza bu maxsus xizmatlarning işi bölganiga şubha qilmaydi.
Ikki marta ham siyosatçini keyinçalik Kommunarkadagi kasalxona boş şifokori bölgan Denis Porotsenko qutqarib qolgandi. Bu şifokorda Putin bilan uçraşganidan bir hafta ötib koronavirus aniqlangan va şundan keyin maşhur bölib ketgan edi. Ikki safar ham siyosatçining döstlari bu şunçaki zaharlaniş emas, suiqasdga uriniş ekanini tuşunib yetişgan.
«Ikkinçi uriniş Volodya menikida mehmon bölganining ertasiga kuzatildi. Öşanda mening tuğilgan kunimni nişonlagandik, vino içdik, pişloq yedik. Ertasi kuni yana uçraşişimiz kerak edi. Unga yozdim va soatlab javob olmadim. Boşida u uçraşgisi kelmayapti deb öyladim, keyin esa yangiliklardan zaharlaniş bilan kasalxonaga tuşib qolganini öqidim. Keyin balki biznikida nimadir yeb qöyib, salomatligida muammo paydo bölgandir deb öyladim», deb eslaydi siyosatçining dösti Gudkov.
Zaharlaniş asab tizimi bilan boğliq muammo keltirib çiqaradi. Kara-Murza uzoq vaqt çap qöli va oyoğini sezmay, tayoqda yuradi. «Şifokorlar bunaqasi yana takrorlansa, bu oxirgisi bölişini aytişgan», degandi Kara-Murza bu voqeani eslar ekan.
Oxirgi zaharlaniş qamoqxonadalik vaqtida ham öz asoratlarini körsatadi. Siyosatçi oçiqda yurganida juda faol hayot tarzi keçirgani sababli zaharlaniş asoratlarini yengişga muvaffaq böladi. Ammo qamoqxonada kasallik asoratlari keskinlaşadi. Siyosatçi hozirda ikki tovonini ham sezmayapti, çap qöli ham asta-sekin sezuvçanlikni yöqota boşlagan. Yetmaganiga Kara-Murza qamoqxonada 22 kiloga ozib ketgan.
Rossiya Jazoni ijro etiş xizmati boş şifokori Kara-Murzaga polineyropatiya, ya’ni asab tolalarining şikastlanişi taşxisini qöyadi. Bu taşxis siyosatçining advokati talabi bilan ötkazilgan fuqarolik kasalxonasidagi tahlillarda ham öz isbotini topadi. Polineyropatiyaga uçragan bemorlar esa Rossiya qonunlariga köra tutqunlikda saqlanmasligi kerak. Ammo sud bu faktga e’tibor bermagan.
Kara-Murza bir yil içida 22 kilogramm vazn taşlagan
Foto: MOSCOW CITY COURT/TASS
Bunga ajablanmasa ham böladi, çunki Kara-Murza ustidan sud işi bir vaqtlar kasal holatdagi Magnitskiyni qamoqda uşlab turiş vaqtini çözgan sudya Podoprigorov tomonidan körildi.
Kara-Murza saqlanayotgan qamoqxonani esa «Magnitskiy röyxati»dan örin olgan Dmitriy Kamnov boşqaradi. Bu inson öz vaqtida Magnitskiyning öligi çiqqan qamoqxonaga ham rahbarlik qilgan. Bugun u boşqarayotgan qamoqxonada «Magnitskiy röyxati»ni tuzgan odam tibbiy yordamsiz ötiribdi.
«Divanda ötirib özini ayaş – haşamatdir»
Vladimir va Yevgeniya Kara-Murzaning uç nafar farzandi bor. Ular 11 yoşdan 17 yoşgaça va barçasi AQŞda yaşaydi. Bolalar otasini ötgan yil aprel oyidan buyon körgani yöq. Unga telefon qiliş ham taqiqlangan. Siyosatçi bolalari bilan telefonda gaplaşiş uçun juda köp harakat qilib, xatlar yozadi, lekin uning ustidan kulgandek Rojdestvo kuni «Bolalar bilan telefonda gaplaşiş jinoyat işiga salbiy ta’sir qiladi» deb javob berişadi.
Siyosatçining farzandlari ham otasining hayot tarziga örganib qolişgan. Yevgeniyaning aytişiça, u qamoqxonada turib ham farzandlariga örnak böladigan hayot keçirmoqda. Kara-Murzaning 11 yoşli öğli xuddi Mariya Moskaleva (buning uçun uning otasi qamoqqa olindi) kabi uruşga qarşi suratlar çizadi. Siyosatçining 14 yoşli qizi esa maktabdagi yakuniy nazoratda Rossiyadagi siyosiy mahbuslar haqida inşo yozişga qaror qilgan.
Yevgeniya Kara-Murza Vatslav Gavel mukofotini qabul qilib oliş vaqtida
JEAN-FRANCOIS BADIAS/AP
Yevgeniya Kara-Murza özi haqida gapirar ekan taslim bölmaslik kerak deb hisoblaydi.
«Hozirgi holatda divanda ötirib özimga açiniş haşamatga öxşaydi. Axir Ukrainada agressiv uruş falokatli humanitar holatni yuzaga keltirgan, Rossiyadagi repressiya yuzlab odamlarni qiynamoqda», degan u. Uning maqsadi eri boşlagan işni davom ettirib, Rossiya elitasiga qarşi sanksiya qöllanişiga erişiş hamda Rossiyadagi siyosiy mahbuslarga yordam beriş.
«Rossiya özi va dunyo uçun xavfli bölmasligining birgina yöli bor – demokratik davlatga aylanişi. Volodya, Aleksey Gorinov, Ilya Yaşin, Yevgeniy Royzman, Aleksey Navalniy, Andrey Pivovarov va ular kabi yuzlab hayotini xatarga qöyib isyon qilgan insonlar yaşasagina Rossiya demokratik davlatga aylana oladi», degan Yevgeniya Kara-Murza.
