Töxtatilgan «Ölmas polk»: Nega undan Kremlga eng kerakli paytda voz keçilmoqda?

Tadbir bekor qilinişi ğalati körinayotganining sababi — millionlab insonlar iştirok etgan Ikkinçi jahon uruşida halok bölganlarning portretlarini kötarib yuriş qiliş, garçi faollar tomonidan öylab topilgan bölsa-da, darhol davlat nazoratiga ötdi va Rossiya rasmiy siyosatining haqiqiy ramziga aylanib bölgan edi. Bu davlat-vatanparvarlik narrativining vizual körinişga ega bölgani, hokimiyat tomonidan ta’kidlab kelingan xalqning birdamligi, xotira muqaddasligi, ajdodlar bilan uzilmas rişta borligi haqidagi tezislarining haqqoniy ekanining bir isboti edi.

Uning markazida «uluğ vatan uruşi» xotirasi rus xalqining qudrati ramzi sifatida joylaştirildi. Şuningdek, «kollektiv ğarb»ning Rossiyadan ğalabani tortib olişga bölgan urinişlari va noşukrligi borasidagi rus siyosatçilarining arzlariga öziga xos javob böldi. Yurişning avvalboşdan belgilangan boş ğoyasi («uruş har qanday holatda takrorlanmasligi kerak») – albatta ikkinçi planga surib qöyildi, bugunga kelib umuman ğoyib böldi.

Ukrainadagi uruşni Rossiya rasmiy propagandasi ikkinçi jahon uruşining töğridan töğri davomi sifatida taqdim etib kelmoqda. «Ölmas polk» esa bu ğoyani qöllab-quvvatlaydi — faşizmga qarşi kuraşgan ajdodlar göyoki ularning portretlarini kötarib olgan nevaralar va çevaralarni yangi yurişga kuzatişmoqda (2022 yili — uruş qizğin pallada ötkazilgan yurişda boş ma’no ham şunday edi). Vatanparvarlik mantiğiga köra hozir, Ukrainaning qarşi hujumga ötiş pallasida fuqarolarni ruhlantiriş uçun bu tadbir juda-juda kerak edi, ammo uni bekor qilişmoqda.

Garçi baralla aytişmayotgan bölsa-da, bu xavfsizlik nuqtayi nazaridan qilinayotgani birinçi galda xayolga keladi (bu nima, maxsus xizmatlar xavfsizlikni ta’minlay olişiga gumondan darak beradimi?) Bir yil avval Rossiya armiyasi olğa harakat qilayotgan edi; çegara oldi hududlarni qöyaturing, Moskva ostonasi va Samaragaça portlovçi modda eltib uçayotgan Ukraina dronlari haqida gap-söz yöq edi. Moskvadagi binolar uzra HHM tizimlari örnatilayotgan, Sankt-Peterburgda Tatarskiy kuppa kunduzi portlatib yuborilayotgan ekan, xavfsizlik çoralari, albatta, tabiiy körinadi. Bunday yurişlar çoğida sodir böladigan har qanday portlaş yanada kuçli (psixologik nuqtayi nazardan, albatta) va qörqinçli zarba bölardi. (Darvoqe, Rossiyada birinçi may namoyişlari ham bekor qilinmoqda). Bundan kelib çiqadiki, bir neça oy avval dolzarb bölib turgan xavfsiz poytaxt obrazi tumandek tarqab ketdi. Moskva endi unday emas.

Agar xavfsizlik haqida gap borar ekan, demak «maxsus harbiy amaliyot»ni ham boşlamaslik kerak edi.

Bu yerda ğoyaning özi tuşunib yetilgan risk haqida bormoqda: uluğvor maqsadga intilayotgan jangçilar ölimdan nafratlanişni namoyiş etişmoqda va mafkura nuqtayi nazaridan jahonga qörquv yöqligi, prozaik xavf ustidan ruhiyatning ğalabasini körsatib qöyiş muhimroqdek edi. Qörquvni namoyiş etiş mumkin emasdi.

Ehtimol, boşqa mulohazalar ham bordir. Aytaylik, yana «Ölmas polk»ni boşqarişni istab qolgan Vladimir Putinning salomatligidan xavfsiraş (agar u istamasa — bu ham yaqqol közga taşlanadi). Yoki Ukrainadagi uruşda ölganlarning portretlarini nima qilişni tuşunmaslik.

Ukrainadagi uruş Çeçeniston va Afğonistondagi uruşdan farqli ravişda öşa «muqaddas uluğ vatan uruşi»ning davomi bölsa, demak qurbonlar ham bir xil darajada, demak ularning portretini kötariş nafaqat örinli, balki majburiy. Lekin bunday portretlar bir joyda töplansa hokimiyatga kerak bölmagan yöqotişlarning juda köpligi effektini yaratadi — hokimiyat esa bu raqamlarni tilga olişni xohlamaydi, Mudofaa vazirligi ham yöqotişlar haqida gap oçmaganiga oylar bölib ketdi.

Avvalboşdan xotirlaş aksiyasi hamda hozir va şu yerda bölayotgan harbiy mojaroni umumiy konstruksiyaga birlaştiriş oson iş emas — ular bir-biri bilan muqarrar bahsga kirişadi.

Masalan, köp ming sonli olomon bir joyga töplanib, ayniqsa ular içida hokimiyatga loyal bölmagan insonlar ham bölsa, şunday savolni köndalang qöyişi mumkin: «Faşizm ustidan ğalaba qozonilgan uruş tugaganidan 80 yil ötib, bugun yigitlarimiz nima uçun halok bölişmoqda? NATO çegaralarimizgaça kengaymasligi uçunmi yoki Ukrainani «denatsifikatsiya» qiliş uçun?»

«Ölmas polk» qayğuni, şunçaki qayğu emas, ğoliblik qayğusini, qurbonlar bekorga bölmaganini ifoda etadi — amalga oşmagan «kiçik ğolibona uruş»da esa uning yakuni qanday tugaşi hali noaniq.

Yurişga köplab rossiyaliklar Ukraina uruşida ölgan qarindoşlarining portretlarini kötarib kelişi mumkin. Bunga qarşi turib bölmaydi. Endi «Faqat uruş bölmasa bölgani», «Musaffo osmon uçun rahmat» kabi klassik şiorlar bilan plakat kötargan insonni tasavvur qilib köring. Bu RF qurolli kuçlarini obrösizlantirişmi yoki ölganlar ustidan kuliş böladimi? Buni kim aniqlaydi?

«Maxsus harbiy amaliyot» kölami oşib bormoqda, yuz minglab insonni öz domiga tortmoqda, Rossiyada safarbarlikning ikkinçi tölqini haqidagi miş-mişlar tinmayapti va ularning zamirida haqiqat bor, yaqinda esa hukumat harbiy xizmatga çaqiruv qoidalarini murosasiz qat’iylaştiriş orqali jamoatçilikni hang-mang qilib qöydi. Boşqaça aytganda, zamonaviy yirik mojaro asta-sekin avvalgisini tarix qa’riga siqib çiqarib, özi öşa darajagaça ösib kelmoqda.

«Ölmas polk»ni bu reallikka qanday qilib joylaştiriş mumkin, 2022-2023 yilda ölganlar qahramonlar dahmasidan qanaqa joy oladi? Ular uçun alohida dahma qilinadimi yoki nomlari öşa bobolari bilan bir qatorda tilga olinadimi? Ularni sezmaslik allaqaçon imkonsiz va xunuk. Ular ham göyoki qahramonlar, ularni ham dabdaba bilan dafn etişmoqda, lekin tantanali e’lonlarsiz. «Heç kim heç qaçon unutilmaydi» şioriga köra, ularning ismlari sanoqdan ötkazilişi, maşhur bölişi, ularning yodgorliklarining granit plitalarida tilla ranglarda yozib qöyiş, ularga ham «umrboqiylik» rutbasi kafolatlanişi kerak. Lekin hokimiyat buni xohlamaygina tilga olayotganiga guvoh bölmoqdamiz; odamlar ölişda davom etmoqda, yodgorliklar örnatiş fursati yetib kelganiça yöq, qaçon va qay şaroitlarda bu fursat yetib kelişi ham noma’lum: har qanday holatdami yoki faqat ğalaba qozonilsami.