Özbek dehqoni nihoyat erkin bölyapti, lekin bu jarayon sun’iy tösiqlarga uçramoqda
|23:37 / 26.09.202333 64811 min
Mamlakat böylab bir qança qişloq xöjaligi kooperativlari oçildi, ammo bu ijobiy jarayon mahalliy idoralarning şiddatli qarşiligiga uçramoqda. Fermer özi uçun ma’qul bölgan xöjalik şaklini tanlaşiga – alternativaga kim tösqinlik qilyapti?
Bir narsani faqat bitta işlab çiqaruvçidan oliş imkoningiz bölsa – alternativa bölmasa – bu işlab çiqaruvçi bilan öziga xos munosabatlarga kirişasiz.
Bu munosabatlarni “boğliqlik” deb qisqa atasa böladi, ammo bu holatning nozik va nozik bölmagan tafsilotlari bor. Ularni sanab ötamiz:
1. Bu işlab çiqaruvçi istagan paytida sizdan öz mahsuloti uçun ortiqça pul ololadi. Axir bozorda boşqa mahsulot yöq – u mahsulotining ustiga istagan narxini qöyişi mumkin.
2. U sizning istagingizni hurmat qilişga majbur bölmagani uçun, mahsulotini özi istaganday qilib işlab çiqaraveradi, sizga qulay bölişini, yoqişini öylamaydi ham. “Nega endi, u yaxşi odam bölsa-çi?” deyişingiz mumkin. Ha, albatta, yaxşi odam bölsa boşqaça bölişi mumkin, ammo korxona bitta odam emas va tajriba şuni körsatadiki, bitta bozorda bitta narsaning bitta işlab çiqaruvçisi bölsa, ayniqsa bu sun’iy monopoliya bölsa, xaridor, ya’ni siz, hurmatga sazovor bölmaysiz. Raqobatli vaziyatda sizni boşlariga kötarişsa, bunaqa vaziyatda manzara sizning foydangizga bölmaydi va buni heç narsa özgartira olmaydi. Faqat raqobat özgartira oladi.
3. Bozorning yakka hokimi uçun ham bu aslida zarar. Çunki bunaqa korxona egalarining özlari ham bilib turişadi öyin halol emasligini, yiğib sotayotgan mahsulotlari odamlarga majburlab sotilayotganini, natijada odamlar iç-içidan işlab çiqaruvçiga nisbatan “yaxşi” tilaklar bildirayotganini... Va bu albatta qalblarda yiğilib boraveradi va ularni qora qiladi. Halol bozorda pul topib, mazza qilib yaşaş qayerda-yu, qoraygan-bejalgan qalb bilan yaşaş qayerda? Şu uçun monopolistlarni köpaytiriş bu – bir töda qalbi qoraygan beçoralarni köpaytiriş. Ammo bu hammasi emas.
4. Har qanday rivojlanişning omillari bor – iş rivoji ma’lum tartiblarga amal qilişni, ma’lum darajada tejamkorlik qilişni, işlab topilgan foydaning ma’lum qismini rivojlaniş uçun olib qöyişni va hokazo va hokazolarni talab qiladi. Monopolistning topgan daromadi uriniş, izlaniş, ter tökiş bölmagani uçun, biz yuqorida aytgan rivojlaniş omillari bu yerda mavjud bölmaydi va... tabiiyki rivojlaniş bölmaydi. Monopolistlar aslida – baxtsiz odamlar.
Alternativa har bir sohada bölişi kerak. Masalan, qişloq xöjaligida ham. Fermer yetiştirgan mahsulotni sotib oladigan korxonalar köp bölişi, fermer mahsulotini kimga istasa, şunga sota olişi kerak – alternativa bölişi kerak va aynan şu omil – fermerlarning öz işiga qiziqişi ortişiga olib keladi. Qişloq xöjaligi uçun bu eng asosiy narsa.
Işi rivojlangan fermerni jamiyat suvni tejaşga ham undaşi mumkin, erksiz fermerni unday qila olmaysiz, çunki erksiz fermer unçalik fermer ham emas, yollanma işçiday gap.
Mavzuga oid
Suv isrofining asosiy qismi qişloq xöjaligida yuz berayotganini va suv tanqisligi naqadar jiddiy muammo ekanini hisobga olsak, yeçim qayerdaligini tuşungandirsiz? Yeçim – öz işini oçiq raqobat şaroitida bajaradigan mustaqil dehqonlar sinfini yuzaga keltirişda.
Şu bilan birga, dehqonlar, agar şuni istasa, şunda foydani körayotgan bölsa, birlaşib işlaş imkoniyati bölişi kerak.
Hozirda Özbekistonda olamşumul hodisa sodir bölyapti – fermerlar mustaqil böla boşlayapti. Masalan, fermerlarning köngilli birlaşuvi natijasida işlab çiqariş kooperativlari paydo bölyapti. Ya’ni, 100 yildan beri mustaqil faoliyat nimaligini bilmagan özbek dehqoni nihoyat... mustaqil bölyapti. Ammo jarayon oson keçmayapti – ma’lum mansabdorlar bunga yaqqol tösiq qöyyapti.
Men Xorazmda böldim va şunday – fermerlarning köngilli birlaşuvi natijasida paydo bölgan kooperativ faoliyati bilan tanişdim.
E’tiborimni tortgani – fermerlarning közi çaqnab turibdi, çunki kooperativdagilar öz mablağlariga yetiştirgan paxtasi hosili yaxşi böldi va bu paxta – öziniki.
Keling, ularning hikoyalariga quloq tutamiz.
Murojdon Rahimov (“Toydon” f/x):
Fermer xöjaligimizni taşkil qilganimizga 29 yil böldi. 2022 yilda “Oltin tola Böston” kooperativiga birlaşdik. Mehnatimiz qadrlanmayotganidan könglimiz tölmay, kooperativ tuzişga qaror qildik. Hosildorlikni oşirdik, 50 sentnerdan ham paxta yetiştirsa bölarkan.
Bozor iqtisodiyotida talab va taklif degan tamoyil bor. Kooperativga birlaşganimizdan söng, bizga kimdir narx belgilab berişiga ehtiyoj qolmadi, paxtani özimiz bozordagi talab va taklifdan kelib çiqib, sotyapmiz, birja orqali. Endi heç kimga “oz pul berdi”, demaymiz, bozorga qarab qöyiladi narxlar.
Bozor iqtisodiyotining öz qonun-qoidalari bor, unga amal qiliş kerak. Yerga mehr bergandan keyin, köngildagiday daromad körsa, dehqonning mahsuldorligi köpayib boraveradi. Klasterdaligimiz paytida qilgan mehnatimizga yaraşa haq ololmaganmiz. 2021 yilda klasterga paxta taşib berganimiz, narxi 14 ming söm bölgan dizelni 4800 sömdan hisoblab, pul bergan bizga. Vaholanki, rejadan ortiqça 15-20 tonnalab paxta topşirganmiz unga. Hozir kooperativ ölaroq özimiz xohlagan paytda birjadan olyapmiz yoqilğini. Paxtani qayta işlagandan keyin, tola bilan çigitni alohida sotyapmiz. Qişloq xöjaligi rivojlanişi uçun fermer mustaqil bölişi kerak.
Mahmud Maşaripov (“Navoili Muzaffar” f/x):
Oldin 40 sentner paxta olişni ertak deb bilardik, hozir 60 sentnerga ham çiqariş imkonimiz bor. Hosildorlikni oşiriş uçun maslahatlaşib, bilmaganimizni sörab-örganib işlayapmiz.
Şokir Atoyev (“Guldursin oltin” f/x):
Endi 50 sentnerdan ham yuqoriroq hosil olişni rejalaştiryapmiz. Sof daromadimiz 2 mlrd söm bölişini kutyapmiz. Taxminan 500 mln sarfladik öz pulimizdan. Terim uçun 300 mln olib qöydik.
Obod Rizayev (“Saxtiyonli Sa‘dulla” f/x):
2017-2018 yillarda 32 sentnerdan, 2019 yil 42 sentnerdan, 2021 yilda 32 sentnerdan paxta olganmiz. Endi koopertivga birlaşib, 52 sentnerdan hosil oldik. Paxta özimizniki bölgani uçun mehr berib işladik, sarfdan qoçmadik. Hamma işlarni, dorilaşlarni keçiktirmay, öz vaqtida qildik. Endi bu yil 60-65 sentnerdan hosil oliş niyatimiz bor.
Xursand Ibragimov (“Guldursinobod” f/x):
Ötgan yili kooperativga birlaşib dexqonçilikni boşladik. Oldin klaster bilan işlardik, hozir öz mablağlarimizdan paxta yetiştirayotganimiz uçun iştiyoq boşqaça. Kooperativga birlaşişdan maqsad – qilgan mehnatlarimizning, hosilning foydasini özimiz körmoqçimiz. Ilgari, klaster bilan işlaganimizda, reja uçun işlar edik. Endi qança köp hosil olsak, qança köp sarmoya kiritsak, özimizga şunça foyda böladi.
Bahrom Erkayev (“Oltin tola Böston” işlab çiqariş kooperativi):
Kooperativimizga 19 ta fermer xöjaligi birlaşgan bölib, öz mablağlarimiz hisobidan 1,5 mlrd ustav fondi taşkil etganmiz. 2022 yilda 2150 tonna paxta hosili olganmiz. Kelgusida paxta yigiriş, töqimaçilikni ham yölga qöyamiz.
Qodirali Karimov (“Javohir Omon” f/x):
Kooperativlar davlat uçun ham, budjet uçun ham foydali böladi. Klaster ham, kooperativlar ham işlayversin, raqobat bölsa, rivojlaniş bölaveradi. Şu kooperativni taşkil etiş uçun molimizni sotdik, maşinalarimizni sotdik, mana, yaxşi natija beryapti. Klasterlarga davlat imtiyozli kreditlar, boşqa yordamlar beradi, biz esa özimizning kuçimiz bilan yaxşi natijaga erişyapmiz.
Paxtani bir terimda terib tugatdik. Sertifikatlaşdan ötkazib, birjada sotdik. Ötgan yili, birinçi yil bölgani uçun, qiynalgan edik, ammo bu yil şu hosil pulidan işlatyapmiz. Işçilarga öz vaqtida yaxşi oylik beryapmiz. Öğitlarni oldindan ğamlab, kerakli tölovlarni qilib qöyyapmiz. Klasterda bölgan paytimiz pul tuşişini kutib ötirardik, klasterning qöliga qarab. Endi hammasi öz vaqtida bölyapti. Hosil ham yaxşi. Bundan taşqari, öz yeriga ega bölmagan töqimaçilik fabrikalari bizning paxtani sotib olişga qiziqişadi.
Bahrom Jumaniyazov (“Navoiy qoyir” f/x):
Klasterlar bilan teng şartnoma tuzolmaganimizdan keyin Ellikqal’a tumanida 44 ta fermer birlaşib, “Oltin tola Böston” kooperativini tuzdik. Bizga imtiyozli kreditlar berilmadi, çunki kreditlar klaster orqali bizga kelar edi. Şunday bölsa ham, birinçi yilning özida 5 sentnerga oşirdik hosildorlikni.
Ne’mat Ishchanov (“Ishchanov Odilbek” f/x):
Kooperativ – jahon qişloq xöjaligida tajribadan ötgan amaliyot. Xitoy qişloq xöjaligining rivojlanişida asosiy rolni kooperativlar öynagan: dehqonlar ixtiyoriy ravişda birga harakat qilgaç rivojlangan, natijada boşqa işlab çiqarişlar ham kengayib borgan, şaharlar rivojlangan, butun iqtisodiyot rivojlangan.
Beruniy, Ellikqal’a tumanlarida kooperativlar oçildi, yaxşi natija körsatyapti. Klasterga nisbatan afzalliklar köp kooperativda.
Qayta işlaşdan keyin çiqqan mahsulotlarni birjada sotib, har kimga öz qöşgan uluşiga loyiq mablağlar taqsimlanadi. Daromadlardan yangi texnikalar oldik, hosildorlik klaster davridagiga nisbatan 5-10 sentner kötarildi. 2022 yildagi daromadimizdan töğridan-töğri birjadan öğit va yonilğini olib ğamlab qöyganmiz, ilgari bularni klaster qaçon berişini kutib ötirardik.
Qodirbergan Karimov (“Javohir Omon” f/x):
Kooperativda boşqaruv usuli demokratik tamoyillarda böladi, biror masala yuzasidan qaror qabul qilişda hamma rozi bölsa, amalga oşiriladi.
Ilgari klaster orqali olingan pullarni mas’uliyatsiz sarflardi fermerlar, imtiyozli kreditlarni şunçaki sarflab yuboriş holatlari bölardi, pul qaytmasdi, fermer bankrot bölardi.
Moddiy erkinlikka olib kelyapti kooperativ. Özimizga kerakli öğit, yoqilğilarni ham birjadan olamiz, örtada narx ustiga narx qöyuvçi örtakaş bölmaydi.
***
Körganingizdek, dehqon erkin bölsa, yetiştirgan mahsulotiga töliq ega bölsa, şijoati ortadi, yeriga, işiga mehri ortadi. Heç şubha yöqki, bu kabi köngilli birlaşişlarga tösqinlik qilinmasa, qişloq xöjaligi rivojlanadi. Yaqin kelajakda bunday birlaşmalar negizida örta va katta korxonalar yuzaga kelişi heç gap emas. Bu – iqtisodiy qonuniyat, jahon tajribasi. Xalaqit qilmaslik kerak, xolos.
Alternativasizlik – iqtisodiyot uçun ham, har bir inson uçun ham zarar. Köryapmizki hatto öşa monopolistlarning öziga ham zarar. “Buni ol, tanloving yöq” deyilsa, heçkimga yoqmaydi. Hatto öşa monopolistning öziga buni aytsangiz ham unga bu yoqmaydi. “Özingga tilamaganingni, boşqa ham tilama” degan gap bor.
