Tabiatdan yengilayotgan odamzot – Avstraliyani egallagan yovvoyi quyonlar

Yevropaliklarning qadami tekkunça Avstraliyada quyonlar bölmagan va ular ilk bor 1788 yilda matroslar bilan borib qolgan. Bir neça ön yil davomida quyonlar faqat qafasda saqlangan va ular köpaymagan.

Biroq 19-asrning ikkinçi yarmidan boşlab vaziyat özgaradi va quyonlar oçiqqa çiqib ketadi. Söng qulay tabiiy şaroitda ular juda tez köpaya boşlaydi.

Avstraliyada quyonlarning oçiqqa çiqib ketişiga angliyalik Tomas Ostin sabab bölgan. Bu şaxs Angliyada bölgan paytlarida ov bilan şuğullanib turardi.

U Avstraliyaga köçib kelganidan söng Viktoriya ştatidagi Barvon-park deb nomlanuvçi joyda ferma taşkil etadi. Bu yerda ovlaş uçun turli jonzotlar yöq edi. Şu sababli Tomas jiyani Uilyam Ostinga Angliyadan yovvoyi quyonlar, kakliklar, çumçuqlar yuborişni söraydi.

Ostin bu jonzotlarni Avstraliyada ham köpaytirişni maqsad qilgandi. 1859 yilda Tomasga Angliyadan 24 boş yovvoyi quyon jönatişadi. U quyonlarni qörğoni atrofiga qöyib yuboradi.

Öşanda u «Bir neça boş quyon qöyib yuborilsa, yovvoyi tabiatga aytarli zarar yetkazmaydi. Aksinça ovlansa göşt köpayadi», deydi. Afsuski Tomas quyonlar juda tez köpayişini hisobga olmagandi...

Avstraliya tabiati yovvoyi quyonlarning köpayişi uçun juda qulay joy edi. Şu sababli oçiq tabiatga qöyib yuborilgan quyonlar Tomas ovlab tugatmasidan tez köpaya boşlaydi.

Oradan uç yil ötgaç, 1862 yilga kelib ularning soni bir neça mingdan oşadi va quyonlar boşqa hududlarga ham tarqab ketadi. Oradan ön yil ötganda ularning soni 2 milliondan oşgandi.

20-asr boşlarida Avstraliyadagi quyonlar Ispaniya hududidan 13 marta katta bölgan hududga tarqab ketadi va ularning soni bir neça ön millionga yetadi. Quyonlar Avstraliya atrofidagi Tasmaniya va Yangi Zelandiya oroligaça yetib boradi.

Keyinçalik olimlar Avstraliya va uning atrofidagi orollarda yaşayotgan quyonlarni tekşirib körişadi va ular Tomasga yuborilgan quyonlarning avlodlari ekani oydinlaşadi.

Olimlar Avstraliyaning turli hududlaridan 62 boş, Tasmaniyadan 2, Yangi Zelandiyadan 5, Fransiya va Britaniyadan 55 boş quyonlarni bir joyga yiğib, ularni tekşirib köradi.

Tekşiruvlarda Avstraliya, Tasmaniya va Yangi Zelandiyada yaşovçi quyonlar genetik jihatdan Britaniyada yaşovçi yovvoyi quyonlarga juda yaqinligi ma’lum böladi.

Şundan söng olimlar Avstraliya va uning atrofidagi orollarda tarqalgan barça quyonlar 1859 yilda Barvon-parkdan, Ostinning fermasidan tarqalgan quyonlarning avlodi ekanini aytib çiqdi.

Olimlarga bir holat jumboq bölib qolmoqda. Nega Tomas Ostingaça Avstraliyaga olib borilgan quyonlar köpaymagan? Ular bu savolga hozirgaça aniq javob topa olişmagan. Biroq taxminlar bor.

Ularga köra, Tomas Ostingaça Avstraliyaga olib kelingan quyonlar xonaki bölgan va ular begona muhitga moslaşa olmagan. Ostinga kelgan quyonlar yovvoyi bölgan va ular tabiatga tez moslaşgan.

Avstraliya uçun jiddiy muammo

Avstraliyada yovvoyi quyonlar köpayar ekan, ular nafaqat fermerlarga, balki ekin maydonlariga, boşqa jonzotlar oziqlanadigan tabiatga juda katta zarar yetkaza boşlaydi.

Ular fermerlarning ekinlari bilan birga, turli daraxt va butalarning ildizlariga zarar yetkazib, ularni quritadi. Oqibatda, daraxtlarda yaşovçi jonzotlarning soni kamaya boşlaydi. Keyinçalik ayrimlari butunlay yöq bölib ketadi.

Şundan söng Avstraliyada yovvoyi quyonlarni yöq qiliş böyiça işlar boşlanadi. 1887 yilda fransiyalik Lui Paster ularni tovuq vabosi batsillasi (Pasteurella multocida) bilan yöq qilişni taklif etadi.

1901 yilda Brinatiya qirollik komissiyasi (U paytlarda Avstraliya Britaniya mulki hisoblangan) vaziyat yuzasidan suriştiruv olib boradi va vaziyatning jiddiyligini anglaydi.

Şundan söng yovvoyi quyonlarni turli yöllar bilan yöq qiliş tavsiyalari beriladi. Şundan söng yovvoyi quyonlarni otiş boşlanadi. Biroq bu çora ham ularning sonini kamaytirmaydi.

Quyonlar uçun tösiq

1907 yilda Avstraliyadagi fermerlarga tegişli ekin yerlarini quyonlardan himoya qiliş uçun simtördan maxsus tösiq örnatila boşlanadi.

Tösiqning 15 santimetri yer ostiga kömiladi, qolgan qismi yer ustida qoladi. Avvaliga uning yerdan balandligini 51 santimetr qilib qurişadi. Keyinroq esa undan dingo itlari va tulkilar ham oşib öta olmasligi uçun simtörning balandligi 91 santimetrga yetkaziladi.

Bir neça ön yilda umumiy hisobda uçta liniyada jami 3 256 km simtör tortiladi. Biroq katta mablağ sarflanganiga qaramasdan tösiqning nafi tegmaydi. Quyonlar simtörning ostini kovlab ötib ketaverişadi.

Şundan söng fermerlarning özi ekinlarini quyonlardan himoya qiliş uçun tösiq böylab qorovullik qila boşlaydi. Bunda ularning ayrimlari tuya, boşqalari ot qöşilgan aravalardan foydalanadi.

Biroq millionlab quyonlarni nazorat qilişning iloji yöq edi va ular bir joydagi yeguliklarni tugatsa, ikkinçi hududga ötib ketaveradi.

Avstraliyada hozir ham bundan yuz yildan oşiq vaqt avval qurilgan tösiqlarning bir qismi saqlanib qolgan. Ayrim joylarda fermerlar endi yöltanlamas maşinalardan foydalanib qöriqçilik qilmoqda.

Quyonlardan himoyalaniş uçun tösiq örnatiş voqealari haqida 2002 yilda «Quyonlarga qarşi tösiq» nomli film suratga olingan. Film hayotiy voqealar asosida işlangan bölib, undagi hodisalar 1931 yilda sodir böladi.

Filmda zöravonlik va tayziqqa uçragan uç nafar mahalliy aholi vakili bölgan qizaloqlar maxsus saqlaş joyidan qoçadi. Söng onalarini qidirib 2 400 km masofani aynan quyonlar uçun qurilgan tösiq böylab yurib ötadi.

Janubiy Amerikadan kelgan virus va quyonlarning kamayişi

Ötgan asrning 40-yillariga kelib Avstraliyada yovvoyi quyonlar soni köpayişi sekinlaşadi. Bunga ular orasida turli viruslar tarqalişi sabab böladi. Ana şu viruslar tufayli quyonlar köpayganidan köra köproq nobud böladi.

Quyonlar populyatsiyasini örgangan tadqiqotçi Frenk Fenner 1950 yilda ularning yoppasiga qirilişiga Janubiy Amerikadan kelgan Miksomatoz virusi sabab bölganini aniqlaydi.

Bu virus ilk marta Braziliyada aynan quyonlarga öxşab hayot keçiradigan kemiruvçi jonzotlar orasida aniqlangan va keyinçalik Yer yuzining boşqa hududlariga tarqalgandi.

Virus tarqalgaç, quyonlar yoppasiga qirila boşlaydi. Şunda ularning soni 600 mlndan 100 mlngaça kamayib ketadi. Biroq keyinçalik, quyonlar virusga moslaşib borişadi va 1990-yillarga kelib ular 200-300 mln donagaça köpayadi.

Ötgan 150 yildan oşiq muddatda avstraliyaliklar yovvoyi quyonlar bilan turli usullar qöllab kuraşib köradi. Ularga zahar berişadi, otişadi, ovlaşadi, biroq quyonlar soni kamayiş örniga yaşin tezligida köpayib kelyapti.

Yovvoyi quyonlarning köpayib ketişi atrof-muhitga xavfli, fermerlar uçun zarar böliş bilan birga, boşqa turli jonzotlar uçun halokat edi. Çunki quyonlar ular oziqlanadigan hududlarni oxirigaça payhon qilişar, oqibatda jonzotlar yegulik topa olmay qirila boşlagandi. Şundan söng mamlakat hukumati yana jiddiy çoralar körişga majbur böladi.

Jumladan, 1996 yilda hukumat quyonlarni qirib yuboriş maqsadida ular uçun xavfli bölgan gemorrogik vasvasaga tuşiruvçi virus epidemiyasini tarqatişga ruxsat beradi.

Bu çora yovvoyi quyonlarning köpayişini 60 foizga töxtatadi. Şundan söng ayrim joylarda quyonlar yakson qilib taşlagan flora va fauna qayta tiklanadi. Boşqa turli jonzotlar köpayib, soni ortadi.

Biroq köp ötmay quyonlar yangi virusga ham moslaşadi va ularning nobud bölişi keskin kamayadi. Natijada ular yana tez sur’atlarda köpaya boşlaydi.

Sönggi ma’lumotlarga köra, bugun Avstraliyadagi yovvoyi quyonlar soni 10 mlrddan oşadi. Ular bu qit’ada boşqa hayvonlarning köpayişiga, şuningdek, qişloq xöjaligiga katta zarar yetkazişda davom etmoqda. Hukumat esa çorasiz qolmoqda.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.