Erondagi halokat: siyosiy tahlilçilar qanday fikrda?

— Eron aviatsiyasi ança eski ekani aytiladi. Ğarb sanksiyalari Eronning xorijdan yangi samolyotlar sotib olişiga, mavjudlarini ta’mirlaşiga qanday ta’sir körsatgan? Çunki samolyotlar asosan Ğarb davlatlarida işlab çiqariladi.

Farhod Karimov: — Vertolyotlar eski, lekin doimiy ta’mirlanib tursa kerak, davlat rahbari uçadi çunki. Texnik nosoz vertolyot deyişga ham asoslar kam, çunki Eron harbiy sohada ham eng oldi davlatlardan biri öz mintaqasida, Rossiya kabi davlatlarga dronlar taqdim eta olyapti. Yevropa sanksiyalari ostida bölsa ham, Rossiya, Xitoy bilan munosabatlari yaxşi, bu omillar aviatsiyasi oğir ahvolda qolgan, degan masalani savol ostida qoldiradi. Texnik jihozlar yetmagan, degan gap bor, lekin nega şunday vertolyotga davlat rahbarini çiqarişadi? Şuning uçun texnik nosoz degan versiya ehtimolini past baholagan bölardim.

— Ozarbayjon va Eron örtasidagi Töğon oçilişi prezidentlar iştirok etadigan darajada katta voqelikmi?

Bektoş Berdiyev: — Taşrif asosli bölişi mumkin, töğon oçilişiga borsa ham, boşqa masalalar ham muhokama qilinadi. Millatlararo ziddiyatlar murakkablaşib borayotgan mintaqa Tabriz, u yerda köproq ozarboyjonlar yaşaydi. Bundan taşqari, çegara muammosi bor edi sönggi paytlarda. Umuman, Ozarboyjon bilan Eron munosabatlari har doim yaxşi emas, keskinliklar ham bölib turadi. Texnologik katastrofa hisoblanayotgan bu vaziyatda qandaydir aralaşuv bor, ayrim ekspertlar fikriça. Eng murakkab mintaqada sodir böldi, taşqi aralaşuv ehtimoli katta deb baholaş mumkin. Lekin yuqorida aytilgandek, birinçi raqamli bortda texnik nosozlik bölişi qiyin, uni tekşiradigan ekspertlar, kerak bölsa qulaş vaqtida davlat rahbari bilan sakraşi kerak bölgan qöriqçilar bölişi kerak edi. Nega şunday bölmadi? Nega çegaraga yaqin joyda böldi? Bu ssenariyni qilganlar çegara yaqinida böldi, taşqi aralaşuv bor, degan fikr yaratmoqçi bölgandir.

Raisiyning oxirgi vaqtlardagi faoliyatiga qarasak, u köproq bosiqlik asosida siyosat olib borayotgan edi. Lekin Yaqin Şarqda bosiq siyosat ketmaydi, qaynoq nuqta bu mintaqa. Yaqin Şarqda tinçlik, barqarorlik örnataman, degan yetakçilarning aksariyati falokat bilan yakunlagan, bu ham şu zanjirning bir körinişidir. Aytilgandek, Raisiy Xominaiyning vorisi bölişi mumkin edi, lekin Xominaiyning öğlini siyosiy maydonga olib çiqmoqçi bölgan kuçlar ham bor, ularning işi bölişi mumkin. Bundan taşqari, millatlararo, diniy ziddiyatlar bor. Umuman olganda, Raisiy faoliyatiga qarşi nafaqat taşqi kuçlar, balki içki kuçlar bor edi va ular katta qudratga, şu kabi halokatlarni uyuştira oliş kuçiga ega ekanini ham aytiş kerak.

Farhod Karimov: — Töğon oçilişi Ozarboyjon OAVida juda katta loyiha sifatida körsatildi bu. Mintaqada aholini energetika bilan ta’minlay oladigan töğon. Bu, aslida, Eron va Ozarboyjon örtasida bahsli masala edi, şu muammoni hal qila oldik, bu loyiha bölişini kutmaganlar bor edi, deb Ozarboyjon prezidenti ham aytdi. Şuning uçun ham davlat rahbarlari darajasida bölgan bölişi mumkin. Bundan taşqari, bu loyihada Eron kompaniyalari ham iştirok etgandi, ya’ni oddiy loyiha emasdi.

Yana bir masala, Tehrondagi Ozarboyjon elçixonasiga terroristik akt bölgandi va buning ortidan munosabatlar yana sovigandi, şuni iliqlaştiriş uçun ham Ozarboyjon tomoni harakat qildi. Bugungi Ozarboyjon 10 yil oldingi Ozarboyjon emas, geosiyosiy siyosatni boşlaş arafasidagi davlat, iqtisodiy imkoniyatlari yetarl. Şu sabab ham bu uçraşuvga boşqaça rakursdan qaraş kerakligini ta’kidlangan edi.

— Eron prezidenti davlat rahbari emas, hukumat rahbari ekanini inobatga olsak, uning vafoti Eronning içki va taşqi siyosatiga katta ta’sir körsatmaydi, deb hisoblasa böladimi?

Farhod Karimov: — Eron prezidenti boş vazir darajasida demagan bölardim. Davlatning asosiy strategiyasini oliy diniy rahnamo belgilasa ham, asosiy ijroçi, taktik masalalarni, kadrlar masalasini hal qiluvçi, taşqi siyosatda Eron nomidan gapiruvçi prezident böladi. Eronning prezidentlari almaşganda içki va taşqi siyosatda ançagina özgarişlar böladi (umumiy strategiyadan qoçmagan holatda). Liberallar kelganda Eron iqtisodi yengillaşib, taşqi davlatlar bilan ham yaxşi munosabatda böldi, 2016 yil Eron yadroviy dasturida Yevropaga yaqinlaşiş masalasi körilgandi, Eronga nisbatan sanksiyalar yeçiliş harakatlari bölgandi. Ya’ni Xominaiyning 30 yildan oşiq faoliyatida taşqi siyosatda bir qança özgarişlar bölgan, bularning hammasi prezident siyosatiga boğliq. Şu nuqtai nazardan prezidentning taşqi va içki siyosatda örni katta.

Eronda institutlar işlaydi, siyosiy tizim bor, iyerarxiyaga asoslangan mexanizm işlaydi siyosatda. Kadrlar bilan boğliq muammolari yöq unçalik, davlat rahbarining vafot etişi Eron siyosiy tizimi qulaydi, degani emas. Diniy rahnamo bor, uning xalqni tinçlantiriş, ta’sir qiliş siyosatiga putur yetmaydi, qonunçiligi bor, vitse-prezident vaqtinça prezident böladi saylov ötgunça. Töğri, katta zarba bu, bir muddat şokka tuşişadi, taşqaridagi Eron hamkorlari bor, Eron qöllayotgan “Hizbulloh”, husiylar kabi kuçlar bor, ular vaziyatni kuzatadi, bundan keyin bizga bölgan munosabat qanday böladi, degan masala böladi. Liberallar mintaqada Eron yordam beradigan kuçlarni qöllaşni unçalik yoqlamaydi, özimizda qiyinçiliklar bölgan bir paytda taşqaridagi kuçlarga yordam beriş notöğri, deb hisoblaydi. Şu ma’noda liberallardan prezident kelsa, taşqi siyosatda özgariş böladi. Mana şu jihatdan içki va taşqi siyosatga ta’sir qilişi mumkin, lekin mavjud siyosiy tizim qulamaydi. Kadrlar yetarliça bor, işlaydi, Xominaiy örni ham mavjud.

— Voqeaga taşqi va içki kuçlar fokusidan nazar solsak. Masalan, Isroil bu hodisaga aloqadorligini rad etdi.

Bektoş Berdiyev: — Bu yerda gap Isroil rad etgani yoki şarhlamaganida emas. Umumiy ritorika böyiça köpçilik Isroilning qöli bor, deydi, jamiyat şunga odatlangan. Lekin Raisiyning siyosati barqarorlaştirişga xizmat qilayotgan edi. Masalan, Xominaiy agressiv kayfiyatni mafkura darajasiga olib çiqadi, Isroilni yöq qiliş, AQŞ manfaatlariga zarba beriş haqida katta ğoyaviy gaplarni aytadi. Lekin Raisiy vaziyatni çigallaştirmaslik yölidan ketayotgan edi. Şundoq ham sanksiyalar ostidagi holatda vaziyatni yanada murakkablaştirmaslik, mö’tadil siyosat olib borayotgan edi. Bu narsa Isroilga ham ma’qul keladi. Agar diniy rahnamo gaplarini amalga oşiradigan prezident bölganda bugun Eron va Isroil katta uruşga kirişgan bölişi mumkin edi. Katta uruş boşlanmaganida Raisiy örni bor.

Farhod Karimov: — Raisiyning Suriyadagi konsullikka hujumdan keyingi bosiqligi ham katta iş böldi. Diniy elita uruş haqida gapirayotgan edi. Aslida, vakolatxonaga hujum katta uruş uçun yetarli sabab, lekin Raisiy javob zarbasi bilan çeklandi. Eronni uruşga tortiş böyiça harakatlar yillar davomida bölayotgan edi va buni Raisiy tuşunar edi. Eronning ortida turib beradigan kuç yöq bugun, şuning uçun provokatsiyalarga uçmay kelayotgan edi, ayniqsa, Ğazodagi uruş boşlangaç, Eronga nisbatan provokatsiyalar kuçaydi, Raisiyning siyosati esa bosiqlik böldi. Yangi keladigan prezidentning pozitsiyasiga köp narsa boğliq böladi.

— Eron Konstitutsiyasining 131-moddasiga köra, vitse-prezident Eron prezidentining vazifalarini öz zimmasiga oladi. Ya’ni Muhammad Moxber Eron prezidenti vazifasini bajaruvçi böladi. Asosiy nomzodlar haqida taxminlar yoki ma’lumotlar bormi?

Farhod Karimov: — Raisiy siyosati asosiy siyosiy elitani qoniqtirgani sabab uning örniga kimnidir taqdim etmayotgan edi partiyalar. Halokatdan söng nomzodlar varianti çiqa boşladi, Xominaiyning öğli, Ahmadinejod, liberallar ham kimnidir körsatişi mumkin. Bilamizki, oxirgi qarorlarni diniy rahnamo qabul qiladi. 5 kunlik motam ötgaç, zudlik bilan röyxat şakllantiriladi. Endi klanlar örtasidagi muammolar ham rol öynaydi içki siyosatda. Çunki Ruhoniy davridagi tozalaş va 2023 yil oxiri va 2024 yil boşidagi tozalaş işlari ijtimoiy-siyosiy guruhlar örtasidagi kuraş edi va bu nomzodlarni olib çiqişda rol öynaydi.

Lekin Eron diniy rahnamolari va siyosiy elita ham vaziyatni tuşunişi kerak va tuşunadi ham. Mintaqa oldingi mintaqa emas, Falastinda harbiy operatsiya, Suriya bilan Eron munosabatlari biroz sovuqlaşgan, umuman, geosiyosiy tiğizlik payti. Şuning uçun keskin içki siyosiy beqarorlik keltirib çiqariş kerakmas. Şunday bir şaroitda bir-biriga keskin duşman bölgan nomzodlar berilmasa kerak. Çunki şunday bölişini kutib turgan kuçlar bor, içkarida ham taşqaridan yordam olişga muhtoj kuçlar yöq emas. Pahlaviy davridan keyin siyosiy kuçga, kapitalga ega oilalar bor 40 dan ortiq. Bu oilalar asosan liberal kayfiyatda, ular xam nomzodini olib çiqadi. Lekin bu nomzod olib çiqiş Eronning taşqi siyosatdagi obrösi tökilişi yoki pozitsiyalari yöqotilişiga olib kelmasligi kerak va buni yaxşi tuşunişadi. Şuning uçun ham 50 kun içida içkaridagi kuçlar öziga xos konsolidatsiyaga keladi, Şarqning öziga xos xususiyati ham şunda. Eron davlatçiligi minglab yillik tarixga ega, bunday holatlarga immuniteti bor. Şu sabab içkarida qanday hokimiyat uçun kuraş bölsa ham, nomzod berişda baribir mö’tadil nomzodni berişadi, deb öylayman.

Bektoş Berdiyev: — Kim bölişidan qat’i nazar uning oldida murakkab tanlov böladi: Xominaiyning strategiyasini bajariş yoki xalqning manfaati. Eron sanksiyalar ostida bölsa ham, katta resurslarni taşqi dunyodagi şialarni, turli guruhlarni qöllaşga sarflayapti. Aytganimizdek, Raisiy Xominaiyga xöp desa ham, köproq özining mustaqil siyosatini amalga oşirayotgan edi. Ya’ni taşqariga sarflayotgan resurslarni çeklab, içkaridagi muammolarga ham sarflayotgan edi. Unda xalq qöllovi ham bor edi. Endigi rahbar Xominaiyning mafkuraviy taşqi siyosatini amalga oşirişga yoki içki siyosatni barqarorlaştirişga harakat qiladimi, degan masala bor.

Eron içida taşqariga sarflayotgan resurslardan norozi kuçlar bor. Oldin içki muammolarni hal qilaylik, deyişadi. Şuning uçun yangi rahbar oldida şunday tanlov böladi, şu tanlovdi mohirona yutib çiqiş uçun populistroq odam kerak Ahmadinajot kabi, notiq, ma’lum ma’noda texnokrat. Hozirgi holatda Eronning davlat sifatida saqlanib qolişi muhim. Agar yangi rahbar AQŞ va Isroilga nisbatan keskin siyosat olib borsa, Eron davlatçiligi xavf ostida qoladi. Şuning uçun uzoqni öylaydigan, Eron manfaatlarini tuşunadigan, bosiq siyosat olib boradigan nomzod bölişi kerak va bunday nomzodni Eron elitasi topa olişiga işonamiz.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlaşdi.

Eron prezidentining halokati: birlamçi mulohazalar