Strategik resurslar xaritasi: nodir yer elementlari kimning qo‘lida?

Undan ancha orqada bo‘lsa-da, Braziliya taxminan 21 million tonna zaxira bilan ikkinchi o‘rinda turadi. Hindiston, Avstraliya va Rossiyadagi zaxiralar nisbatan kamroq, ammo strategik jihatdan muhim hisoblanadi.

Nodir yer elementlari — bu 17 ta mineraldan iborat guruh bo‘lib, ular qatoriga neodim, disproziy va terbiy kabi elementlar kiradi. Ular yuqori samarali magnitlar, shamol turbinalari, elektromobillar va zamonaviy elektronikaning asosiy tarkibiy qismlari hisoblanadi.

USGS ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu resurslarga bo‘lgan jahon talabi jadal sur’atda oshib bormoqda. Bu, avvalo, “yashil” energetika va mudofaa texnologiyalari rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, barqaror ta’minot zanjirlarining strategik ahamiyatini yanada kuchaytirmoqda.

Shu bilan birga, Xitoyning ustunligi faqat zaxiralar bilan cheklanmaydi. Mamlakat nodir yer elementlarini qazib olish va qayta ishlashning ham jahondagi asosiy qismini nazorat qiladi. Bu esa unga ushbu materiallar narxi va bozordagi mavjudligiga sezilarli ta’sir o‘tkazish imkonini beradi.

Shu fonda bir qator davlatlar muqobil yetkazib beruvchi sifatida maydonga chiqishga intilmoqda. Xususan, Hindistonda taxminan 6,9 million tonna, Avstraliyada esa qariyb 5,7 million tonna zaxira jamlangan. USGS baholariga ko‘ra, Rossiya va Vetnamda ham har biri 3–4 million tonna atrofida resurs mavjud.

AQSh esa nisbatan kamroq — taxminan 1,9 million tonna zaxiraga ega bo‘lsa-da, importga qaramlikni kamaytirish maqsadida o‘zining qazib olish va qayta ishlash sohasiga faol sarmoya kiritmoqda.

So‘nggi yillarda Grenlandiya ham e’tibor markazida bo‘lmoqda. Bu hududda taxminan 1,5 million tonna zaxira borligi baholanmoqda, ammo ularni o‘zlashtirish siyosiy va ekologik cheklovlarga duch kelmoqda.

Afrikada esa Tanzaniya va Janubiy Afrika Respublikasi nisbatan kichikroq, ammo ahamiyatli konlarga ega. Bu esa qit’aning muhim minerallar sohasidagi roli ortib borayotganini ko‘rsatadi.

Shunga qaramay, resurslar — ayniqsa ularni qayta ishlash quvvatlarining yuqori darajada bir joyda to‘planib qolgani G‘arb davlatlarida xavotir uyg‘otmoqda.

USGS ta’kidlashicha, ta’minotdagi har qanday uzilish — xoh u geosiyosiy taranglik, eksport cheklovlari yoki ekologik talablar bilan bog‘liq bo‘lsin — qayta tiklanuvchi energetikadan tortib mudofaa sanoatigacha bo‘lgan butun tarmoqlar uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.