IPO nima va UzNIF aksiyalarini qanday sotib olish mumkin?

Terminologiya

Aksiya nima. Bu siz kompaniyaning kichik bir ulushiga egaligingizni tasdiqlovchi hujjat. Agar kompaniyada 100 ta aksiya bo‘lsa va ulardan biri sizniki bo‘lsa, biznesning 1 %i sizga tegishli bo‘ladi. Kompaniya foyda olganda, foydaning bir qismi aksiya egalariga to‘lanadi. Bu dividend deb ataladi.

Birja nima. Bu aksiyalar sotiladigan va sotib olinadigan bozor. Faqat raqamli bozor. O‘zbekistonning o‘z UZSE («Toshkent» respublika fond birjasi) birjasi bor. Londonda esa dunyodagi eng yirik birjalardan biri — LSE ishlaydi.

IPO nima. IPO nima. Bu inglizcha Initial Public Offering so‘zlarining qisqartmasi bo‘lib, «birlamchi ommaviy joylashtirish» deb tarjima qilinadi. Bu kompaniya ilk bor o‘z aksiyalarini birjaga chiqarib, ularni istagan odam sotib olishi mumkin bo‘lgan holat. IPO’gacha aksiyalarga davlat yoki bir nechta xususiy mulkdorlar kabi tor doira egalik qiladi. IPO’dan keyin aksiyalarni hamma sotib  olishi mumkin bo‘ladi.

Investitsiya jamg‘armasi nima. Bu tovar yoki xizmat ishlab chiqarmaydigan, balki boshqa kompaniyalar aksiyalariga egalik qiladigan kompaniya. Jamg‘armaning bitta aksiyasini sotib olsangiz, avtomatik tarzda jamg‘arma egalik qiladigan barcha kompaniyalarning hammuallifiga aylanasiz. Bu qulay: o‘nta turli kompaniya aksiyasini alohida sotib olish o‘rniga, bitta «savat» sotib olasiz.

18 may kuni nima bo‘ldi

O‘zbekiston o‘zining UzNIF investitsiya jamg‘armasi aksiyalarini birjaga chiqardi. To‘liq nomi — O‘zbekiston Milliy Investitsiya Jamg‘armasi yoki Milliy investitsiya jamg‘armasi.

Jamg‘arma quyidagicha tuzilgan. Davlat mamlakatning 13 ta yirik kompaniyasi: Uzbekistan Airways, O‘zbektelekom, gidroenergetika, temir yo‘l infratuzilmasi, elektr tarmoqlari, banklardagi ulushlarni bir joyga jamladi.  Har bir kompaniyada jamg‘arma 25 %dan 40 %gacha ulushga ega. Bu yarmidan kam, lekin muhim qarorlarga ta’sir qilish uchun yetarli.

Davlat ushbu «savat»ning uchdan bir qismini investorlarga sotishga qaror qildi. Xaridorlar aksiyalar sonidan to‘rt baravar ko‘p bo‘ldi. Talab katta bo‘ldi. Natijada davlat 603,6 mln dollar oldi, investorlar esa mamlakatdagi eng yirik bizneslardan birining aksiyalariga ega bo‘ldi.

Bu o‘zbek kompaniyasining birinchi marta xorijiy birjaga chiqishidir. Va bu 2026 yil boshidan beri Londondagi eng yirik IPO hisoblanadi.

Aksiyalar qayerda sotiladi

Toshkentda UzNIF’ning oddiy aksiyalari sotiladi. Narx so‘mda. O‘zbekistonning istalgan fuqarosi o‘zbek brokeri orqali sotib olishi mumkin.

Londonda boshqa vosita sotiladi — GDR (Global depozitar tilxat). Bu xorijiy birjada o‘zbek aksiyalarini ifodalovchi qog‘oz. Uni xalqaro investorlar uchun sotib olish qulay: ularga O‘zbekistonda hisob ochish shart emas.

Londondagi bitta tilxat 64 700 ta o‘zbek aksiyasiga teng. Narx dollarda.

Tikerlar, ya’ni savdo uchun qisqa belgilar quyidagicha. Toshkentda — UZNF. Londonda ham — UZNF, amerikalik yirik investorlar uchun esa — UZ20.

Bitta aksiya necha pul turadi

Joylashtirish vaqtida bitta aksiya 4,65 so‘m edi. Mahalliy brokerlar orqali 12 mlrd so‘mgacha miqdorda aksiya sotib olgan chakana investorlar — O‘zbekiston fuqarolari uchun 5 % chegirma berildi. Ular bir aksiya uchun 4,41 so‘m to‘lashdi.

18 maydan keyin chegirmalar to‘xtadi. Narx birjadagi talabga qarab har kuni o‘zgaradi. Qancha ko‘p odam sotib olishni istasa, narx shuncha yuqori bo‘ladi.

Hozirgi narx adolatlimi-yo‘qligini qanday bilish mumkin. Uni Londondagi narx bilan solishtirish mumkin. Agar Londondagi tilxat masalan 27,50 $ bo‘lsa, Markaziy bank kursi esa bir dollar uchun 12 142 so‘m bo‘lsa, unda bitta o‘zbek aksiyasi taxminan shuncha turishi kerak:

(27,50 × 12 142) ÷ 64 700 ≈ 5,16 so‘m

Agar Toshkentda narx 5,16 so‘mdan yuqori bo‘lsa, o‘zbek investorlari qimmatroq sotib olishga tayyor. Agar past bo‘lsa, aksincha, Toshkentdagi aksiyalar Londondagidan arzonroq.

Yangi kotirovkalarni uzse.uz saytida, London bo‘yicha londonstockexchange.com saytida, Markaziy bank kursini esa cbu.uz saytida ko‘ring.

Jamg‘arma ichida nima bor

UzNIF «savati»da 13 ta yirik davlat kompaniyasi bor. 2025 yil oxiriga ko‘ra, jamg‘armaning barcha ulushlari 2,44 mlrd $ deb baholangan. Eng yirik to‘rt pozitsiya:

●       Uzbekistan Airways (milliy aviakompaniya), jamg‘arma ulushi 25%, qiymati $403,6 mln

●       O‘zbekgidroenergo (gidroelektrostansiyalar), 40 %, $391,3 mln

●       O‘zbektelekom (milliy telekom), 30 %, $370,9 mln

●       Temiryo‘l infratuzilma (temir yo‘l infratuzilmasi), 40 %, $363,4 mln

Qolganlari — SQB banki (sobiq O‘zsanoatqurilishbank), gaz taqsimlash kompaniyasi, elektr tarmoqlari, Uzbekinvest sug‘urta kompaniyasi va suv ta’minotidagi ulushlar.

Sohalar bo‘yicha taqsimlansa: transport — 32 %, energetika — 19 %, aloqa — 15 %, kommunal sohasi — 15 %, banklar — 13 %.

Buni kim boshqaradi

Portfeldagi aksiyalar bo‘yicha qarorlarni Amerikaning Franklin Templeton boshqaruv kompaniyasi qabul qiladi. U dunyodagi eng yirik investitsiya kompaniyalaridan biri. Uning boshqaruvida 1,682 trln $ bor. Solishtirish uchun, bu O‘zbekiston YaIMidan besh baravar ko‘p. UzNIF bilan shartnoma 2034 yilgacha tuzilgan.

Franklin Templeton shunga o‘xshash ishni 15 yil davomida Ruminiyada amalga oshirgan, u yerda Fondul Proprietatea davlat jamg‘armasini boshqargan. Bu vaqt ichida jamg‘arma aksiyalari bir necha baravar o‘sgan.

Aksiyalarni ilova orqali qanday sotib olish mumkin

UzNIF aksiyalarini mobil ilova orqali sotib olish mumkin. Eng mashhuri — Jett, uni Alkes Research o‘zbek brokerlik kompaniyasi ishlab chiqqan. Hozirda mamlakatda jismoniy shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan aksiya savdolarining 70 %dan ortig‘i Jett orqali o‘tadi.

Broker — siz bilan birja o‘rtasidagi vositachi. Birjaga o‘zingiz kelib aksiya sotib ololmaysiz: qonunga ko‘ra, bitimni litsenziyaga ega kompaniya amalga oshiradi. Buni siz uchun broker qiladi va kichik komissiya oladi.

1-qadam. Hisob ochish. App Store yoki Google Play orqali Jett’ni yuklab oling, telefon raqami orqali kiring, pasport ma’lumotlari yoki JShShIR (14 xonali shaxsiy raqam)ni kiriting.

Ilova ma’lumotlaringizni davlat bazalaridan o‘zi yuklaydi. Siz faqat tekshirib, email kiritasiz.

Hisob ochish 12 000 so‘m turadi. Bu Uzcard yoki Humo kartasi orqali bir marta to‘lanadi. Pul brokerga emas, Markaziy depozitariyga tushadi. Bu aksiya egalari reyestrini yuritadigan davlat muassasasi. Tarif barcha brokerlarda bir xil.

Hisob bir necha daqiqa ichida faollashadi. Bu haqda push-xabarnoma keladi.

2-qadam. Hisobga pul qo‘yish. Aksiya sotib olish uchun brokerlik hisobida pul bo‘lishi kerak. Eng kam to‘ldirish summasi — 10 000 so‘m. 1% komissiya olinadi (10 000 so‘m uchun — 100 so‘m). Pul 10–15 daqiqada tushadi.

3-qadam. Aksiya sotib olish. “Bozor” bo‘limiga kiring, qidiruvda “uznif” deb yozing, UZNF’ni tanlang. “Xarid” tugmasini bosing. Bir aksiya uchun to‘lashga tayyor bo‘lgan narxingizni va miqdorini kiriting.

Agar birjada siz aytgan narxga sotuvchilar bo‘lsa, bitim darhol amalga oshadi. Agar bo‘lmasa, kimdir shu narxda sotishga rozi bo‘lguncha buyurtma turib turadi.

Bitim uchun komissiya 1 % atrofida. Bu birja, depozitariy va broker to‘lovlarini o‘z ichiga oladi.

Qancha sotib olish mumkin. Jett orqali bitta buyurtma maksimal 200 mln so‘m (taxminan 16 600 $). Agar ko‘proq sarmoya kiritmoqchi bo‘lsangiz, brokerda to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisob ochish kerak, ilova orqali emas.

Alkes Research’dan tashqari yana 15 tacha kompaniya litsenziyaga ega: Avesta Investment Group, Bluestone Financial Group, Freedom Finance Uzbekistan, KAP DEPO (GoInvest ilovasi) va boshqalar. Shartlar va komissiyalar turlicha. Agar katta summa rejalashtirilgan bo‘lsa, bir nechtasini solishtiring. To‘liq ro‘yxat — gov.uz/davaktiv saytida.

Dividendlar qachon va qancha to‘lanadi

Dividend — bu kompaniya aksiya egalariga to‘laydigan foydaning bir qismi. Odatda yiliga bir marta to‘lanadi.

UzNIF nizomiga ko‘ra, «savat»dagi kompaniyalar 2030 yilgacha foydaning yarmidan kam bo‘lmagan qismini dividendlarga yo‘naltirishi shart. Bu pulni jamg‘arma oladi, keyin esa uni o‘z aksiyalariga egalik qiluvchilar o‘rtasida taqsimlaydi.

Birinchi to‘lov 2026 yil yakunlari bo‘yicha, ya’ni 2027 yilda amalga oshiriladi. Bir aksiya uchun aniq summa oldindan ma’lum emas: u kompaniyalar qancha foyda qilishga bog‘liq.

Dividendlardan 5 % soliq ushlanadi. U avtomatik tarzda ushlab qolinadi, alohida to‘lash yoki deklaratsiya topshirish shart emas. Ilgari birja aksiyalari bo‘yicha dividendlar soliqqa tortilmasdi, lekin bu imtiyoz 2024 yil 31 dekabrda tugagan.

Agar keyinchalik aksiyalarni sotib olganingizdan qimmatroqqa sotsangiz, farq ham soliqqa tortiladi. Birja bitimlari bo‘yicha alohida qoidalar bor, soliq maslahatchisi yoki DSQdan aniqlashtiring.

Nima ko‘tarilishi, nima tushishi mumkin

Aksiyalar nima uchun ko‘tarilishi mumkin. 2028 yil oxirigacha UzNIF «savati»dagi oltita kompaniya o‘zining alohida IPO’si bilan birjaga chiqishni rejalashtirgan: Uzbekistan Airways, milliy va hududiy elektr tarmoqlari, O‘zbektelekom, O‘zbekgidroenergo va gaz taqsimlash kompaniyasi. Har bir shunday joylashtirish jamg‘arma ulushining bozor qiymatini, demakki, uning aksiyalari narxini oshiradi.

Aksiyalar nima uchun tushishi mumkin.

●       Ajiotajdan keyingi pasayish. IPO’ga talab taklifdan to‘rt baravar yuqori bo‘lganida, narx odatda birinchi kunlarda keskin o‘sadi. Keyin yirik o‘yinchilar foydani qayd etadi, ya’ni aksiyalarni sotib, pulni oladi. Bu narxni vaqtincha tushiradi.

●       Bitta kompaniyaga haddan tashqari ko‘p narsa bog‘liq. Uzbekistan Airways butun «savat»ning 16,5 %ini tashkil qiladi. Agar unda jiddiy muammolar boshlansa, jamg‘arma aksiyalari narxi sezilarli darajada tushadi.

●       Davlat asosiy ega bo‘lib qolishi. IPO’dan keyin ham Iqtisodiyot va Moliya vazirligida 65–69 % aksiya qolmoqda. Bu barcha strategik qarorlarni hali ham davlat qabul qilishini anglatadi, ba’zan xususiy aksiyadorlar zarariga.

●       Mamlakat iqtisodiyoti. Aviatsiya, energetika, telekom sohalari mamlakatdagi umumiy ahvolga bog‘liq. Inqiroz vaqtida kompaniyalar foydasi kamayadi, dividendlar ham pasayadi.

●       Dollar kursi. Bu faqat Londondagi tilxatlarni sotib olganlarga tegishli. Ular daromadni dollarda oladi, jamg‘arma foydasi esa so‘mda shakllanadi. Agar so‘m qadrsizlansa, investitsiyaning dollardagi qiymati tushadi.

Bu investitsiya tavsiyasi emas. Aksiya sotib olish yoki olmaslik borasidagi qaror o‘zingizga bog‘liq.