Faşizm, natsizm, natsionalizm va patriotizm: ularning umumiy va farqli jihatlari
|18:20 / 05.05.202248 12626 min
Xotira va qadrlaş kuni yaqinlaşmoqda. Yana «faşizm» va «natsizm» sözlari iste’molga qaytadigan kunlar. Yaqin-yaqingaça bu sözlarni köpçilik Ikkinçi jahon uruşi davrgagina xos, deb bilardi. Yoki Rossiyada işlaganlar hozir deyarli unutilayozgan «skinhed»larga mengzaşardi.
Sönggi oylarda bu sözlar Ukrainadagi uruş tufayli yana keng iste’molga qaytdi. Rossiya hukumati 24 fevral kuni Ukrainaga bostirib kirişdan avval bu mamlakatni hokimiyat tepasiga kelgan «natsistlardan tozalaş va qurolsizlantiriş» (denatsifikatsiya va demilitarizatsiya)ni maqsad qilganini bayon etgan edi.
Ukraina ultraöng natsionalistlari. liveinternet.ru
Ukrainlar ham rus qöşinlari tuproqlariga bostirib kirgaç, ularni «faşistlar», deb atay boşlaşdi. Ruslar ham ularni şunday ayblaşmoqda. Xullas, göyoki har ikki tomonda «faşistlar» ham, «natsistlar» ham bordek. Köpçilik bu sözlarning mohiyatiga e’tibor bermasdan bot-bot işlatmoqda.
Taniqli rus blogeri Ilya Varlamov faşizm va natsizm iboralarining farqiga aniqlik kirituvçi video tayyorladi. Bu qörqinçli sözlarning farqini biliş köpçilik uçun foydali bölişini anglagan holda, uni e’tiboringizga tarjima qilib taqdim etamiz.
Faşizm nima?
Bu sözning ma’nosini biliş uçun Vikipediyaga murojaat qilamiz.
«Faşizm — avtoritar militaristik ultranatsionalizm doirasidagi mafkura va jamoatçilik siyosiy harakati va şunga monand tarzda jamiyat va iqtisodiyotning qattiq tartibda boşqariş şakli» — Vikipediya.
Bu ta’rifdan biror narsani anglab oliş qiyin. Umuman olganda, «faşizm» sözi italyança «fascio» (faşio) — «ittifoq» sözidan kelib çiqqan. U esa qadimiy lotinça «fasci» — «boğlam» söziga borib taqaladi. Qadimgi Rimda boğlam hokimiyat ramzi sanalgan. U jips qilib boğlangan novdalar şaklida bölgan. Öz-özidan, «faşizm» qandaydir birlik va jamoaviylik bilan boğliqligi yuzaga çiqadi.
Faşizmning asosiy ğoyaviy rahnamosi — faşistlar Italiyasini 1922 yildan 1943 yilgaça boşqargan Benito Mussolini bölgan. U «XIX asr individualistlar asri bölgan, XX asr esa kollektiv va davlat asri böladi», degan edi. Kelib çiqadiki, faşizmda davlat individdan ustun böladi, kollektiv esa şaxsdan muhimroq. Aynan hayotning köplab jabhalarida davlatning tartibga soluvçi roli faşizmning boş farqli jihati, deyişadi: öşa qadimgi Rim novdalaridek hamma bir xilda, bir-biriga öxşaş bölmoği kerak.
Mavzuga oid
Dmitriy Xaustov, falsafa tarixçisi.
«Özining faşizm haqidagi maşhur essesida taniqli italyan yozuvçisi va olimi Umerto Eko faşizm öziga juda köp narsani qamrab olişini yozgan. Ayniqsa, Mussolini faşizmi. Uning faşizmi mavjud bölişi mumkin bölgan barça tuşunça va mafkuralarning omixtasi bölgan.
Faşizm tarkibida millatçilik (natsionalizm) albatta böladi. Italyan faşizmining tarkibiy qismida natsionalizmdan taşqari muhim qöşimçasi etatizm (davlatning jamiyat hayotidagi har bir narsaga aralaşiş huquqi) bölgan. Italyan faşizmi davlat haqidagi absolyut ta’limot bölgan.
Italiya faşistik diktatori Benito Mussolini. interesnefakty.org
Öz fikrlarini yorqin bildira oliş qobiliyatiga ega bölgan Mussolini faşizmni juda oddiy şaklda ifoda etgan: «Davlatdan boşqa heç narsa», «davlatdan taşqari heç narsa», «davlatga qarşi heç narsa», — deydi falsafa tarixçisi Dmitriy Xaustov.
«Bu mafkura umuman olganda individualizmga zidlikni nazarda tutadi. Alohida individlar hayotini örtaga tikib bölsa ham guruh, jamiyat, partiya yoki davlatni saqlab qoliş töğrisidagi ğoya. Fascio sözi ham alohida şaxs bölib qoliş emas, qandaydir faşistik harakat iştirokçisi böliş uçun bir muşt, bir boğlam, bir zanjirga birlaşişni anglatadi», — deydi Ozod universiteti öqituvçisi, faylasuf Kirill Martinov.
Kirill Martinov, faylasuf. Foto: RANXiGS
Faşizm vatani aynan Italiya bölgan. Lekin bugunga kelib köpçilik uçun faşizm tuşunçasi Mussolini partiyasi bilan çegaralanmay qoldi. Faşizmning maişiy tuşunçasi ilmiy tuşunçadan keskin farq qiladi.
«Faşizmning maişiy tuşunçasi ilmiysidan köp jihatdan farq qiladi. Bu borada Mussolinining tarafdorlari ilk qaldirğoçlar bölgan, köplar ularga taassub qilgan. Aynan italyança şu termin yiğindi sözga aylangan, göyoki bugungi kunda barça nusxa köçiriş apparatlari kseroks deb atalayotgani kabi, davlatga topiniş atrofida qurilgan barça ultraöng mafkuralar faşizm deb atala boşlangan. Hitler va uning Ikkinçi jahon uruşida qilgan qabohatlari aksariyat odamlarga yoqmagani sababli, yoqtirmaydigan odamlarimizni faşist deb atay boşlaganmiz. Maişiy tuşunça şundan iborat. Zamonaviy Rossiya propagandasi misolida bu juda yaqqol namoyon böladi. Godvin qonuniyati bor. Unga köra tortişuv avj olgani sayin opponentni Hitler va natsizmga taqqoslaş ehtimoli birga yaqinlaşa boradi», — deya tuşuntiradi Kirill Martinov.
Bu yerda bir istehzoli nuqta bor. Faşizm öta şafqatsiz mafkura hisoblanadi. Biroq faşizmning özida tayinli mafkura yöq. Diktatura, tartib-intizom, davlatga sajda qiliş, millatga sadoqat — bu ğoyalarning barçasi köplab totalitar ta’limlarga ham xos. Faşizmning alohida ajratib körsatsa böladigan xususiyati yöq.
«Faşizm özining mafkuraviy tuzilmasiga köra ança böş. Öşa vaqtda yetuk italyan faylasuflari tomonidan yozib berilgan Mussolinining asosiy asariga e’tibor qilsangiz, u dohiylik, davlat kulti, etatizm, uruşni juda madh etişdan iborat ekanini köriş mumkin. Lekin bu ança böş mafkuraviy tuşunça. Faşizm uçun qandaydir duşman va raqib bölişi juda muhim: öşa paytdagi Britaniya kabi taşqi yoki beşinçi kolonna kabi içki duşmanlar. «Biz birlaşişimiz, ular kabi bölmasligimiz kerak, biz qandaydir buyuk harbiy-siyosiy davlat ğoyasi uçun öz farovonligimizdan voz keçişga tayyor bölişimiz kerak», qabilida yaşaşgan», — deydi Martinov.
Italiya faşizmni dunyoga keltirdi, yomon namuna esa yuqumli bölib çiqdi. XX asrda faşistik rejimlar hattoki Mussolini rejimi yakson qilinganidan söng ham boşqa davlatlarda böy körsata boşladi. Masalan, Ispaniyadagi Fransisko Franko, Portugaliyadagi Antoniu Salazar diktaturalari, Yunonistondagi «qora polkovniklar» rejimi faşistik deb ataladi. Şuningdek, faşistik rejim Argentinada bölgan, ba’zan Çili diktatori Augusto Pinoçet rejimi ham şunaqa deb ataladi.
Ultraöng rejimlarni faşistlar bilan taqqoslaşni yaxşi körişadi: davlat marksizmi, stalinizmi, xitoyça maoizm va KXDRning çuçhe mafkurasi kabilar. Bu yerda istehzolisi şuki, faşizm nihoyatda öng mafkura hisoblanadi va u ğoyaviy jihatdan öta söl rejimlardan boşqa qutbda bölişi kerakdek. Lekin nimagadir ular juda öxşaş bölib çiqişdi.
«Radikal söl mafkuralar faşizmga yaqinmi, degan savolga javob beriş yetarli darajada murakkab. Gap insonlarga katta ziyon yetkazgan, har biri alohida dahşatli fojia hisoblanuvçi stalinizm, maoizm, çuçhening yonini olişda emas, biroq ilmiy adabiyotda bu rejimlarni faşizm bilan barobar deb hisoblasa böladimi yoki ular nimasidir bilan farq qiladimi, degan mazmunda juda katta munozara bor», — deydi Martinov.
Patriotizm nima?
Faşizmni ba’zan radikal vatanparvarlik (patriotizm) deb ham ataşadi. Ularning umumiy jihatlari bor. Faşizm davlat va millatni birinçi öringa qöyadi, patriotizm ham vatanga çuqur muhabbatni tarğib qiladi. Biroq vatanparvar böliş uçun vatan va davlatni aralaştirib yubormaslik kerak. Birinçisini seviş, ikkinçisini tanqid qiliş mumkin. Faşizmda esa davlatni tanqid qiliş nazarda tutilmaydi. Çunki faşist uçun davlatdan muhim heç narsa yöq.
«Agar biz patriotizmni mamlakatda, jamiyatda yaşayotgan insonlar haqida qayğuriş deb olsak, bu insonlar baxtli va farovon yaşaşiga qaratilgan işlar va siyosiy faollik bilan ifodalanadigan patriotizmning faşizmga heç qanday aloqasi yöq. Lekin köpinça patriotik ritorika ostida kvazifaşistik yoki töğridan töğri faşistik şiorlar örtaga taşlanadi.
Buni biz hozir Rossiya rasmiy ritorikasida ham kuzatmoqdamiz. Rossiya propagandasi talqinidagi patriotizmga köra, patriot — öz hukumatiga, prezidentiga qullarça sodiq kişi, uning heç qanday şaxsiy fikri yöq, u heç qaçon hukumatni heç narsada tanqid qilmaydi, u barça jamğargan mablağlari, öz salomatligi, oila a’zolari jonini hukmdorning özi öylab topib, öz oldiga qöygan patriotik vazifalarni hal qilişi uçun safarbar qiladi», — deydi Martinov.
Asosiy farqni aniqlab oldik: patriotlar öz mamlakati ravnaq topişi va farovonligini birinçi öringa qöyadi. Şu sababli patriotik rejimda mamlakatda yaşaş qulay, xavfsiz va yoqimli. Faşistlar esa davlatni birlamçi deb bilişadi. Şu sababli faşistik rejimda qulay, xavfsiz, yoqimli hayot faqat hokimiyat tepasidagilarga nasib etadi. Şundayam hammaga emas.
«Tarixda yaşaş uçun qulay bölgan faşistik davlatlar yöq. Çunki faşistik davlatning vazifasi — sizni imkon qadar qulaylikdan uzoqlaştiriş. Faşistlarni qulaylik emas, tarix zarvaraqlariga öz nomini zarhal harflarda bitiş uçun qandaydir qahramonona jasorat qiziqtiradi», — deydi Martinov.
Natsizm nima?
Faşizm bilan natsizmni ham köp adaştirişadi. Köpçilik insonlar natsizmda millat bilan boğliq «nats» özagini osongina körsatişadi. Xöş, natsizm haqida Vikipediya nima deydi?
«Natsizm — nemislarning 1919–1945 yillardagi totalitar, radikal, ekstremistik, ultraöng, irqçi va antisemitik mafkurasi va harakati, faşizmning bir şakli. Etnik natsionalizmni, «oriylar irqi» ğoyasi va uning boşqa irqlar ustidan biologik va madaniy ustunligini; irqçi antisemitizm, slavyanofobiya, «oriyça» sotsializm, antikommunizm, antiliberalizm, antidemokratizmni uluğlaydi» — Vikipediya.
Natsizmning boş mafkuraçisi, albatta, Adolf Hitler bölgan. Uning asosiy ğoyasi oriylar irqining boşqa irqlardan ustunligi va semit irqiga (ya’ni, yahudiylarga) qarşi kuraşdan iborat bölgan. Hitler nemislarni biologik jihatdan boşqalardan ustun bölgan oriylar irqiga mansub, deb hisoblagan. Yahudiylar esa past irq hisoblanib, german xalqlari yonida yaşaşga nomunosib, deb topilgan.
Adolf Hitler. www.alamy.com
Natsistlar slavyanlarni ham past irqqa mansub körişgan. Buning fonida badaniga svastika çizib olib, qölini zigi qilib uzatadigan, Adolf Hitlerni öz kumiri sanaydigan rus taqirboşlari kulgili körinadi.
Natsizm faşizmdan totalitarlikni, davlatning birlamçilik ğoyasi, jangovarlikni olib, unga Hitlerning bir insonning tuğilişiga köra boşqalardan ustunligi, oriylar irqi nazariyasi haqidagi uydirmalarni qöşgan. Natsistlar oriylarni tuğilganidan boşlab boşqa xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan hukmdorlar irqi hisoblagan.
Fanda Hitler hisoblaganidek, oriylar deganda közlari moviy, soçlari malla, yevropaça taşqi körinişga ega insonlar emas, hind-eron tillarida sözlaşuvçilar tuşuniladi. Ya’ni Pokiston, Afğoniston, Tojikiston aholisi, yoki masalan, natsistlar yahudiylar bilan bir qatorda qirgan lölilar.
Pokistondagi kalaş xalqi qizlari. www.frmtr.com
«Natsizm — eng radikal, XX asrda dahşatli iz qoldirgan natsional-sotsialistik Germaniyaning mafkurasiga işora qiluvçi termindir. Natsional-sotsializm kelib çiqişi murakkab bölgan mutant bölib, u bir tomondan italyan faşizmi ruhiyatdan paydo bölgan, bunga XX asrning birinçi yarmida Germaniyada mavjud bölgan irqlarga oid nazariyalar ham qöşilgan. Şuningdek, natsional-sotsializmda natsist dohiylarning Germaniya bilan Birinçi jahon uruşida sodir bölgan voqealarga şaxsiy alami ham muhim iz qoldirgan», — deydi Martinov.
Nemisça natsizm yoki mafkuraçilarning öz tili bilan aytganda natsional-sotsializm 1920 yilda natsional-sotsialistik nemis işçi partiyasi — NSDAPga asos solinişiga sabab bölgan. 1933 yilning yanvarida u Germaniyada hokimiyat tepasiga keladi. Öşa yilning yozida u mamlakatdagi yagona qonuniy partiyaga aylanadi. Uning yetakçisi, albatta, Adolf Hitler bölgan. U yarim yil içida mamlakatdagi barça boşqa partiyalarni taqiqlaşga ulguradi.
NSDAP partiyasi belgisi. lalayhealth.men
Aynan NSDAP Holokost, Ikkinçi jahon uruşi va natsistlar, töğriroği, natsional-sotsialistlar tomonidan sodir etilgan minglab jinoyatlar uçun javobgar.
Partiya va ğoya nomidagi sotsialistlar sözi sobiq SSSR davlatlarida hitlerçilarni natsistlar deyişdan köra faşistlar deb atalişini odatga aylantirgan. Çunki sovet sotsialistik respublikalari ittifoqi rahbariyati natsional-sotsialistlarni öz duşmanlari safida körişni istamagan. Çunki nomlarda çalğituvçi öxşaş sözlar iştirok etmoqda. Şu sababli sovet propagandasi hitlerçilarni «nemis-faşist gazandalari» deb ataşgan. Bu yerda xato yöq. Çunki natsizm faşizmning köplab jihatlarini özlaştirgan va faşistik mafkuraning bir varianti sifatida körilişi mumkin. Xullas, bugunga kelib natsistni faşistdan hamma ham ajrata olmaydi.
«Sovet ittifoqiga hujum qilgan natsistlar Germaniyasini olib qaraydigan bölsangiz, ularga nisbatan har ikki sözdan foydalaniladi. Hattoki, faşistlar atamasidan köproq. Garçi söz Germaniya haqida bormoqda, Italiya emas. Öşa davrlar sovetlarning şoirona va maişiy tillarida köproq faşist iborasidan foydalanilgan», — deydi Dmitriy Xaustov.
1945 yil. Natsistlar Germaniyasi ştandartlari Qizil maydonda. fotostrana.ru
«Har ikki iborada davlat, dohiy va uruş kulti, demokratiya va individual erkinliklarni rad etiş, parlamentarizm va inson huquqlari ustidan kuliş bilan boğliq juda köp umumiy jihatlar bor. Lekin bu holda natsional-sotsializmning farqli jihati — örtaga tikilgan dov miqdorini keskin kötarişga tayyor ekanida. Agar faşizm köproq Italiya va uning mustamlakalarini qayta tuzişga qaratilgan milliy harakat bölsa, natsional-sotsializm özini reyxning natsist mafkuraçilari tomonidan noraso irqlar deb belgilangan duşmanlarini qirişni maqsad qilgan global loyiha sifatida körilgan. Bu genezis va detallardagi yagona farq emas, lekin bu asosiy farq. Natsional-sotsialistlar – eng maksimal darajadagi faşistlar», — deydi Martinov.
Demak, natsizm ta’limoti ma’lum bir millat boşqalarga nisbatan zörroq ekanini iddao qiladi va u noraso millat deb hisoblanuvçi millatlarni yöq qilişga intiladi. Lekin boşqa millatlarga nisbatan har qanday nafrat natsizm böladimi? Çunki ba’zan bunday nafrat biror mafkuraviy ta’limotlarga emas, muayyan bir davlatning xatti-harakatlariga asoslangan böladi.
Ya’ni biz Ikkinçi jahon uruşidan söng Yevropada nemislarga, Osiyoda yaponlarga, hozir esa Ukrainada tuşunarli sabablarga köra rossiyaliklarga munosabat qandayligini bilamiz.
«Agar uruş natijasida ukrainaliklarning Rossiyani körarga közi bölmasa, bu faşizm emas. Çunki uruş natijasida Rossiya va rossiyaliklar Ukrainaga ulkan zarar yetkazişdi. Natsionalizmning bir turi bor — bunda qandaydir qudratli davlat öz qöşnisi ustiga bosqin qiladi, yana boşqa bir körinişdagi natsionalizm bor va u milliy-ozodlik harakati vositasida böy körsatadi. Bunda qandaydir qudratli davlat sening kiçikroq yurting ustiga yuriş qiladi, sen öz vataningni himoya qilasan, bu uruş — vatan himoyasi natijasida sening bosqinçilarga nisbatan nafrating yuzaga çiqadi. Masalan, 70 yil avvalgi voqealar tufayli köplab kubaliklar hanuzgaça amerikaliklardan nafratlanadi. Menimça, faşizm — bu fath etiş uruşi istagi, milliy-ozodlik kuraşi emas», — deydi Martinov.
Rus telepropagandistlari. replyua.net
24 fevraldan buyon Rossiya telekanallari Ukrainani denatsifikatsiya qiliş haqida bot-bot takrorlamoqda. Rossiya hokimiyati denatsifikatsiyani harbiy maqsadlardan biri sifatida belgilab olişdi. Ya’ni Ukrainada yo natsionalistlar, yo natsistlar hokimiyatni egallab olgan, deyilmoqda. «Ularning jinoyatkor tödalari şaharlar böylab kezib yurib, birodar ukrain xalqining azob tortişiga sabab bölmoqda», deyilyapti. Hozir Rossiya propagandaçilari fantaziyasi töğrisida gaplaşmaymiz. Biroq...
Haqiqiy denatsifikatsiya nima özi?
Uni muayyan bir davlat ustidan ötkaziş borasida qarorga qanday keliş mumkin?
«Rossiya hokimiyati denatsifikatsiya tuşunçasini iste’molda qöllayotganining fanga zarraça aloqasi yöq. Bu yerda biz siyosiy tahlil, siyosiy nazariya maydonini tark etamiz. Bu holatda biz Rossiya davlat tuzilmalari tomonidan yaratilgan miflar va propagandistik ştamplarni aniqlaştirib olişimiz kerak böladi. Menga uzoq vaqt bu kontekstda denatsifikatsiya deyilganda nima nazarda tutilayotganini anglaş juda qiyin böldi. Çunki men Ukrainada kim natsist ekanini köp ham tuşunmayman. Töğri, Ukrainada radikal öng harakat bor, bunday harakatlar Yevropaning istalgan davlatida, hatto Rossiyada ham bor. Biroq ular Ukrainada biror muhim vaznga ega emas, Yevropadagi davlatlardan farqli ölaroq. Bu Ukrainadagi prezidentlik va parlament saylovlarida yaqqol közga taşlanadi.
Denatsifikatsiya tuşunçasi bir marta, 1945 yildan söng qöllangan. Öşanda gap Germaniyadagi yangi davlatda natsistlar Germaniyasi amaldorlari va partiya funksionerlari lyustratsiyadan ötkazilişi kerak bölgan. Ya’ni natsistlar partiyasining sobiq funksionerlari ozod Germaniyada biror bir lavozimni egallaşi taqiqlangan. Denatsifikatsiya bilan boğliq boşqa holat tarixda uçramaydi. Bu aniq. Sen kuraşadigan natsistlar partiyasi va natsistlar bölmagaç, nimani denatsifikatsiya qilmoqçi bölayotganing köp ham tuşunarli bölmaydi», — deydi Martinov.
1945 yil. Mahv etilgan Berlin şahri. sell-off.livejournal.com
«Natsistlar Germaniyasi yakson qilingaç, denatsifikatsiya ötkazilgan. Bu nimani bildiradi? Mamlakat ğolib ittifoqçilar tomonidan bosib olingan davr. Ana şu okkupatsiya qilingan hududlarda, şartli aytganda, mafkuraviy-axloqiy, ma’rifiy-tarbiyaviy xarakterdagi işlar ötkazilgan. Nemislarga köp xalqlar boşiga zulm, azob va uqubat olib kelişgani tuşuntirilgan», — deydi Dmitriy Xaustov.
Ukraina haqida gap ketgan köp holatlarda odamlar natsizm va natsionalizmni çalkaştirişadi.
Natsionalizm nima?
Yana Vikipediyaga murojaat qilamiz.
«Natsionalizm — millatning jamoatçilik birligining oliy şakli sifatida qadrliligi, uning davlat şakllaniş jarayonida birlamçi ekani töğrisidagi tezis asos bölib xizmat qiluvçi prinsipga tayanadigan mafkura va siyosat yönalişi. Siyosiy harakat sifatida natsionalizm millat istiqomat qiluvçi hududni qamrab oluvçi davlatni yaratiş va uning manfaatlarini himoya qilişga intiladi» — Vikipediya.
Köryapmizki, natsizmdan farq darhol közga taşlanmoqda. Natsistlar ta’limoti boşqa millatlarni tahqirlaş va qiriş haqida örgatsa, natsionalizm öz millatiga muhabbatni tarannum etadi. Bu holatda natsionalistlar birmunça farqli bölişini ham unutmaslik kerak. Masalan, Rossiyada natsionalistlarning boş tadbiri köp yillar davomida «Russkiy marş» bölib kelgan. Unga ruslarni tahqirlangan millat hisoblab, öz manfaatlarini himoya qilişni istovçilar ham, şunçaki boşqa millatlarni körarga közi yöqlar ham kelgan. Şu sababli taşqi körinişi slavyança bölmagan insonlarga hujum uyuştiriş ham natsionalistlarga mengzala boşlandi. Tinç natsionalizm har qanday millatning özining alohida davlatga ega böliş huquqi bilan ham ifodalanişi mumkin.
«Russkiy marş». Foto: dedmorozlab.livejournal.com
«Natsionalizm juda keng tuşunça bölib, u avtomatik ravişda natsizm yo faşizmni ifodalamaydi. Unga turliça baho beriş mumkin. Lekin biz hozir şunday davrda yaşayapmizki, natsionalizm köproq salbiy böyoqlarda tuşuniladi. Bu esa yaxşi emas. Lekin har doim ham bunday bölmagan. Milliy davlatlar endi-endi paydo böla boşlagan paytlarda natsionalizmda heç qanday qusur körişmagan. Çunki öşa davrlar uçun olib qaralganda natsionalizm millatga oid tuşunça, dunyoqaraş va ğoyalarning ma’lum bir töplami bölgan. Biroq natsionalizm faşistlar, söngra natsistlar mafkurasining tarkibiy qismlaridan biri hamdir. Ya’ni faşizm va natsizm tarkibida natsionalizm albatta bor. Biroq bu natsionalizm faşizm yo natsizmning özginasi degani emas», — deydi Dmitriy Xaustov.
«Bizda (Rossiyada) natsionalizm absolyut notöğri tuşuniladi. Bu hodisani tadqiq etgan inson sifatida, har qanday natsionalistlarni yomon köraman. Biroq natsionalizm bu neytral tuşunça ekanini ham bilaman. Çunki mohiyatan u fan nuqtayi nazaridan faqat bir narsani bildiradi: davlat xalqi va siyosiy umumiylik çegarasi bir-biriga mos bölişi kerak. Natsionalizm «bir xalq — bir davlat», degan tezis.
Umumiy holatda natsionalizmning natsizmga heç qanday boğliqligi yöq. Şunçaki, özaklar bir xil. Balkim qandaydir kesişmalarni izlab topiş mumkindir. Biroq natsionalizm turliça böladi: tinç körinişdagi, rahmdil körinişdagi. Lekin siz natsionalizmni kuçaytiriş bilan boğliq tezislar yölidan ketayotgan bölsangiz va çeklovlarga e’tibor qilmasangiz, qandaydir bir onda insonlarning individual baxti va erkinligini poymol qiliş mumkin, deb hisoblasangiz — bir neça qadamlardan söng natsionalistdan natsistga aylanib qolişingiz mumkin», — deydi Kirill Martinov.
Faşizmni ayrimlar patriotizmning radikal şakli deb biladi. Natsionalizm patriotizmga köproq öxşaş. Faqat, patriotizmda inson butun mamlakati ravnaq topişiga harakat qiladi. Natsionalizmda esa faqat öz millati uçun qayğuradi. Bu yerda turli davlatlarda yaşovçi millatlar borligini ham unutmaslik kerak. Masalan, ruslar, armanlar va yahudiylar turli davlatlarda katta diasporalarda istiqomat qilişadi. Şuningdek, öz davlatiga ega bölmagan millatlar ham bor: kurdlar va basklar. Etnik yagona bölmagan davlatlar ham bor. Unga eng yaxşi misol AQŞ. U yerda Angliya, Irlandiya Polşa, sobiq sovet davlatlaridan borganlar, Afrika, Lotin Amerikasi va arab davlatlaridan borganlar ham özini bir xilda amerikalik hisoblaydi. Unda ular ham AQŞning barça fuqarolarini bir millat hisoblab, natsionalist sifatida ular nomidan çiqiş qilişi mumkin.
Amerika millati. Foto: travelask.ru
«Natsionalizm va patriotizm orasidagi farq nimada? Bu murakkab savol. Çunki patriotizm ham natsionalizm ham turliça böladi. Natsionalizmning klassik bölinişi bor: fuqaroviy natsionalizm va etnik natsionalizm. Etnik natsionalizmda sizda madaniyat va til bilan mustahkamlangan umumiy kelib çiqiş böladi va birinçi navbatda uni himoya qiliş kerak böladi. Polşalik natsionalistlar tarixan şu yöldan yurişgan, deyiladi.
Boşqa tomondan, fuqaroviy natsionalizm ham bor. Masalan AQŞda. Amerikada tuğilgan va fuqaroligini olgan, Amerika respublikasi qadriyatlarini hurmat qiluvçi barça insonlar — amerikaliklar millati hisoblanadi. Bu mohiyatan siyosiy tanlov. Bu holatda fuqaroviy natsionalizm va patriotizmning birlaştirilişi zamonaviy dunyoda yöl qöysa böladigan narsadek körinadi.
Agar siz patriotizm deganda davlat kultini va unga yondoş narsalarni tuşunsangiz, qandaydir bir onda sizning mamlakatingizda kimlar yaşayotgani, qanday yaşayotgani farqsiz bölib qoladi: asosiysi — tarixiy uruşlardagi ğalabalarni takrorlaş, barça duşmanlarimizni mahv etiş, muhimi — boşqalarga yomon bölsin. Bu vaziyatda patriotizm Rossiya davlati ekstremizm deb hisoblovçi natsionalizmga olib boradi. Bu insonlar imperiya bayroqlarini maydonlarda kötarib, «Rossiya ruslar uçun» va ş.k. şiorlarni ayta boşlaşadi», — deydi K.Martinov.
Faşizm natsizmdan, natsizm esa natsionalizmdan nimasi bilan farq qilişi borasida biroz tuşunçaga ega böldingiz, deb öylaymiz. Şunday bölsa-da, biroz muxtasar qilaylik:
Faşizm — davlat kulti va uning manfaatlari yölida şaxsiyat yöq qilinişi.
Natsizm — alohida bir millat kulti bölib, bu millat manfaatlari yölida şaxsiyat yöq qilinadi, boşqa millatlarga nisbatan ularni kamsituvçi munosabatda bölinadi.
Natsionalizm — öz millati manfaatlarining boşqa millatlar oldida himoya qilinişi (tinç (millatparvarlik) yoki agressiv (millatçilik) yöl bilan).
Natsizm köproq faşizmga yaqinroq bölib, milliy element bilan uning oxirgi şakli hisoblanadi. Natsionalizm esa nimasi bilandir natsizmga yaqinroq, biroq uning ança xavfsiz körinişidir.
«Natsionalizm, faşizm va natsizmni birlaştiruvçi yagona narsa milliy davlat loyihasiga diqqatni yorqin jamlaşdir. Har uç konstruksiyada davlat muhim element. Agar davlatçilik bilan köp öyin qilinsa, bu davlat senga qarşi işlaşi mumkin. Agar milliy davlat loyihasiga diqqat haddan ortiq jamlanmasa, fanda ta’rif berilgan natsionalizm, faşizm va natsizm örtasida qolgan narsalarda umumiylik juda kam», — deydi Martinov.
Umid qilamizki, uşbu satrlarni öqiyotganlar orasida natsistlar ham, faşistlar ham, bu harakatlarni ma’qullovçilar ham yöq. Şuningdek, jinoyat qurbonlarini faşizm va natsizmda yoki boşqa narsalarda ayblaşni ham bas qilamiz. Şunday ibora bor: «olamni yaxşi tomonga özgartirmoqçisanmi, özgartirişni özingdan boşla». Bu iborani qöşni davlatlarni denatsifikatsiya qiliş kabi ğoyalarga ham qöllasa böladi.
