Germaniya 1939–1945 yillarda Yevropa bo‘ylab urush olib borib, Polsha, Chexoslovakiya, Fransiya, Daniya, Norvegiya, Yugoslaviya, Gretsiya va Sovet ittifoqiga bostirib kiradi. O‘sha yillari nemislar yevropalik yahudiy va yahudiy bo‘lmagan 6 million odamni o‘ldirib yuboradi. Bundan tashqari, Sovet ittifoqining o‘zidan 27 million odam halok bo‘ladi.
Fashistlarni jinoiy javobgarlikka tortish kelishuvi
O‘z hududida bosqinchilik harakatlari olib borilayotgan davlatlar fashist Germaniyasi rahbarlarini jinoiy javobgarlikka tortishni talab qilib chiqa boshlaydi.
1942 yil dekabrda Buyuk Britaniya, AQSh va Sovet ittifoqi rahbarlari Germaniyani jinoiy javobgarlikka tortish haqidagi birinchi qo‘shma deklaratsiyani e’lon qilishdi. Ammo sudni qachon va qanday tashkillashtirish masalasida aniq to‘xtamga kelinmadi. Chunki bungacha urush jinoyatlariga qarshi xalqaro sud qilish tajribasi va uning aniq yo‘nalishi deyarli yo‘q edi.
Bundan oldin urush jinoyati uchun qo‘l bilan sanoqli sud jarayonlari bo‘lib o‘tgandi. Masalan, Amerikada fuqarolar urushi davrida konfederavi armiya ofitseri Henri Virz harbiy asirlarga nisbatan yomon munosabatda bo‘lgani uchun qatl etilgan. Yana bir misol, 1919–1920 yillarda Turkiya 1915–1916 yillardagi arman genotsidi aybdorlarini javobgarlikka tortish uchun harbiy sud o‘tkazgandi. Biroq ularning ikkisida ham sud bir davlat qonunchiligi asosida amalga oshirilgan.
Nyurnberg sudi esa qonunlari bir-biridan farq qilgan Fransiya, Britaniya, AQSh va Sovet ittifoqi tomonidan o‘tkazilayotgandi.
Jinoyatlar toifalari
Nihoyat 4 davlat ittifoqi 1945 yil 8 avgustda Londonda Nyurnberg xartiyasini imzolaydi. Unda jinoyatlar 3 toifaga ajratildi:
- tinchlikka qarshi jinoyatlar (bosqinchilik urushlari yoki xalqaro shartnomalarni buzgan holda zo‘ravonlik urushlarini rejalashtirish, ularga tayyorlanish, boshlash yoki olib borish);
- urush jinoyatlari (harbiy jinoyatlar ham deyiladi – urush qonun-qoidalarini buzish, harbiy asirlarga nisbatan noto‘g‘ri munosabatda bo‘lish);
