Faşistlar Germaniyasi bilan hamkorlik qilgan SSSR: Molotov – Ribbentrop paktining maxfiy qismida qanday kelişuvlar bölgan?
|22:35 / 07.01.202337 57920 min
1939 yil 23 avgust kuni Moskvada Ioxim fon Ribbentrop va Vyaçeslav Molotov tomonidan «Özaro hujum qilmaslik haqida» sovet-german şartnomasi imzolanadi. Molotov-Ribbentrop pakti deb atalgan bu şartnomaning maxfiy qismi ham bölib, unda tomonlar Şarqiy Yevropani birgalikda bosib oliş haqida kelişib olgandi. Sovetlar bu maxfiy kelişuvni 1980-yillarning oxirigaça tan olmaydi. Faqat 1989 yilga kelib SSSR oliy soveti kelişuv Stalin hamda uning atrofidagilar tomonidan imzolanganini va u sovet xalqining xohiş-istaklarini ifodalamasligini ma’lum qiladi.
Ikkinçi jahon uruşi tugagandan keyin uning asosiy ğolibi bölgan SSSR bu uruş bilan boğliq tarixni özi xohlaganiday turli yolğonlar bilan talqin qilgan. Maktablarda, oliy ta’limda öşa yolğonlar öqitilgan, ilmiy işlar yozilgan.
Ana şu yolğonlardan biri SSSR Ikkinçi jahon uruşiga 1941 yil 22 iyunda Gitler Germaniyasi bu davlatga bostirib kirganidan keyin qöşilgani haqidagi gaplar. Aslida esa sovetlar uruşiga Germaniya bilan imzolangan maxfiy kelişuvga muvofiq 1939 yil 17 sentabr kuni qöşilgan edi.
1939 yil 23 avgust kuni Moskvada Germaniya va sovet ittifoqi örtasida özaro hujum qilmaslik haqida şartnoma imzolanadi.
Imzolangan şartnomaning maxfiy qismi ham bor edi va unda tomonlar Şarqiy Yevropani özaro taqsimlab olişni kelişib olişgandi.
Ikkinçi jahon uruşi boşlangunça (1939 yil 1 sentabr) Yevropadagi vaziyat
1933 yilda Germaniyada hokimiyat tepasiga nemis milliy-sotsialistik işçilar partiyasi vakili Adolf Hitler keladi. Öşa yili Germaniya Jyenevada qabul qilingan qurolsizlaniş böyiça konferensiyani tark etadi.
Oradan bir yil ötib Hitler özini fyurer deb e’lon qiladi va mamlakat qurolli kuçlari boş qömondoniga aylanadi. Şundan söng Germaniya zör berib qurollana boşlaydi.
Hitler nemislar oliy irq ekanini, boşqa millatlar ularga tobe bölişi va xizmat qilişi lozimligi haqidagi da’volarni ilgari suradi. Şu tariqa Germaniyada faşizm ğoyalari tarğib qilina boşlanadi.
1936 yildan boşlab Germaniya öz qöşnilari Polşa, Çexoslovakiya Avstriya kabi davlatlarga hudud da’volari bilan çiqadi. 1938 yilga borib nemis qöşinlari Avstriyani bosib oladi va uning Germaniyaga qöşilgani e’lon qilinadi.
Biroz ötib Çexoslovakiyaning Sudet viloyati bosib olinadi. Keyinroq 1939 yil mart oyida nemislar Çexoslovakiyani bir neçta yarim vassal hududlarga bölib taşlaydi.
1939 yil sentabrda Germaniya va SSSR Polşani bosib olib, bu davlat tugatilganini e’lon qilişadi. Şu tariqa, nemislarning Polşaga bostirib kirgan sanasi – 1939 yil 1 sentabr Ikkinçi jahon uruşining boşlanişi sifatida qayd etiladi.
Molotov-Ribbentrop pakti
Nemislar Şarqiy Yevropa davlatlarini bosib olişni maqsad qilar ekan, bunda ularga qöllov kerak edi. Öşa paytda Germaniya taşqi işlar vazirligi Fransiya, Buyuk Britaniya hukumati bilan muzokaralar olib boradi. Ammo ular Germaniyaning bosqinçilik siyosatiga mutlaqo qarşi çiqişadi.
Mavzuga oid
Şundan söng nemislar sovetlar bilan muzokara boşlaşadi. Muzokaralar davomida ma’lum böladiki, SSSR Şarqiy Yevropadagi öziga qöşni bölgan davlatlarning ma’lum bir hududlarini bosib oliş evaziga, nemislarning bosqinçilik siyosatiga qarşi emas.
1939 yil 23 avgust kuni Germaniya taşqi işlar vaziri Ioxim fon Ribbentrop Moskvaga uçib keladi. U Moskvada Stalin va Molotov bilan uçraşadi. Molotov öşa paytda SSSR taşqi işlar xalq komissari edi.
Stalin, Molotov va Ribbentrop iştirokida ötkazilgan marosimda Germaniya va SSSR örtasida «Özaro hujum qilmaslik haqida»gi şartnoma imzolanadi.
Çapdan öngga old qator, Ribbentrop, Stalin va Molotov.
Foto: AP
Şartnomani har ikki davlat taşqi işlar vazirlari Vyaçeslav Molotov va Ioxim fon Ribbentrop imzolagani uçun u tarixda «Molotov-Ribbentrop pakti» deb ataladi.
Özaro hujum qilmaslik haqidagi bunday şartnomani Germaniya Polşa bilan 1934 yilda, Britaniya va Fransiya bilan 1938 yilda, Latviya, Litva, Estoniya bilan 1939 yilda imzolagan edi.
Ammo SSSR bilan imzolangan şartnomada yuqoridagi davlatlar bilan imzolangan şartnomalardan farqli ravişda maxfiy kelişuv (protokol) ham bor edi.
Keyinçalik, Stalinning tarjimoni sifatida şartnoma imzolaş marosimida qatnaşgan Vladimir Pavlov şunday eslagandi:
«Muzokaralar boşlanganda Stalin «Bu şartnomada qöşimça kelişuvlar bölişi kerak va u heç qayerda e’lon qilinmasligi lozim», dedi».
Şartnoma imzolangan zahoti Ribbentrop Hitlerga «kelişuv muvaffaqiyatli yakunlangani» haqida yozib yuboradi.
Şartnomaning e’lon qilingan qismida qöyidagi muhim bandlar bor edi:
1-modda. Tomonlar bir-biriga qarşi tajovuz qilmaslik;
2-modda. Boşqa bir davlat tomonlardan biriga hujum qilganda ikkinçisi uni qöllamaslik;
4-modda. Tomonlardan biri ikkinçisiga qarşi tuzilgan ittifoqqa kirmaslik;
5-modda. Tomonlar özaro nizolarni tinç yöl bilan hal qiliş majburiyatlarini oladi.
Şartnomaning boşqa moddalarida iqtisodiy va texnik hamkorlik masalalari belgilanadi.
Şartnomani imzolaş paytida Molotov va Ribbentropning yonida Stalin va yana bir qança sovet mulozimlari bölgan. Ribbentropning yonida yordamçisi Andor Xenke, Germaniyaning SSSRdagi elçisi Verner Şulenburg va tarjimon bölgan.
Keyinçalik, Xenkening eslaşiça, şartnoma imzolaş jarayoniga sovet jurnalistlari qöyilmagan. Ribentropning xohişi bilan bir neça nafar nemis jurnalistlari kiritilgan.
Şartnoma imzolangandan söng Ribbentrop şarafiga ziyofat beriladi. Unda Stalin va Molotov navbati bilan nemis xalqi şa’niga maqtov yoğdirişadi va «hurmatli mehmon» şarafiga qadah kötarişni taklif etadi.
Ziyofat oxirida Stalin Ribbertropga SSSR şartnoma şartlariga amal qilişga jiddiy qaraşini ta’kidlaydi va «Söz beraman, sovet ittifoqi öz hamkorlarini sotmaydi», deydi.
Stalin va Ribbentrop.
Foto: Alamy Stock Photo
Oradan bir hafta ötib, 1939 yil 31 avgust kuni şartnoma SSSR oliy kengaşi tomonidan ratifikatsiya qilinadi. Buni kutib turgan nemislar ertasi kuni Polşaga hujum boşlaydi.
Ğarb davlatlarining şartnomaga munosabati
Molotov-Ribbentrop pakti imzolangaç SSSR Germaniyaga köp miqdorda neft va boşqa mahsulotlar jönata boşlaydi. Bu nemislarning Polşaga bostirib kirişi ortidan Germaniyaga qarşi uruş e’lon qilgan Fransiya hamda Britaniya manfaatlariga zid edi.
Şu sababli ular şartnomaning iqtisodiy hamkorlik haqidagi bandlariga e’tiroz bildirişadi va SSSRni Hitlerni oçiqdan oçiq qöllayotganlikda ayblab çiqişadi.
SSSR Germaniya bilan birga Şarqiy Yevropa davlatlarini bosib olgaç, Fransiya va Britaniyaning sovetlar bilan özaro aloqalari juda yomon körinişga keladi.
Ammo SSSR rahbariyati ularning tanqidlariga javoban 1917 yil oktyabr töntarişigaça Rossiyaga tegişli bölgan yerlarni qaytarib olayotganini aytadi.
Şuningdek, Molotov-Ribbentrop pakti imzolanganiga Yaponiya ham qarşi çiqadi. Bu davlat öşa paytda Germaniyaning yaqin ittifoqçisi edi. «Döst» Germaniyaning «duşman davlat» bilan özaro hujum qilmaslik haqida şartnoma imzolaşi Uzoq Şarqda sovetlardan yer da’vo qilayotgan Yaponiya manfaatlariga zid edi.
Molotov-Ribbentrop paktining maxfiy qismi
Molotov va Ribbentrop tomonidan imzolangan şartnomaning maxfiy qismida har ikki davlat özaro hujum qilmaslik haqidagi kelişuvdan taşqari Şarqiy Yevropadagi davlatlarni taqsimlab olişi ham belgilangandi.
Öşa paytda şartnomaning asosiy qismi e’lon qilinadi. Şarqiy Yevropani özaro bölib oliş haqidagi maxfiy qismi esa sir saqlanadi.
Şartnomaning maxfiy qismida Şarqiy Yevropadagi davlatlarning qaysi hududi kimga tegişi belgilangan edi. Jumladan, Boltiqböyi davlatlari töliq, Polşa, Ruminiya, Vengriya va Çexoslovakiyaning şarqiy qismi SSSRga, qolgan qismi Germaniyaga tegişi kerak edi.
Voqealarning rivoji şartnomada kelişilganday davom ettiriladi. Jumladan, Molotov-Ribbentrop pakti» imzolanganidan qariyb 10 kun ötib, 1939 yil 1 sentabr kuni Germaniya Polşaga hujum qiladi.
Oradan ikki yarim hafta ötib 17 sentabr kuni Polşaga şarqdan sovet armiyasi ham bostirib kiradi va 1939 yil 5 oktyabrgaça bu davlatning 45 foiz hududini bosib oladi. Qolgan qismini Germaniya egallaydi. Şu tariqa dunyo xaritasidan mustaqil bir davlat yöq böladi.
Foto: varlamov.ru
Polşa töliq bosib olingaç, SSSR va Germaniya çegaradoş bölib qoladi. Şundan söng 1939 yilning 28 sentabrda «SSSR bilan Germaniya örtasidagi döstlik va çegaralar haqida german-sovet şartnomasi» imzolanadi.
Sovetlar tomonidan uni ham Molotov imzolaydi va şartnomada Germaniya va SSSR örtasidagi çegaralar aniq belgilab olinadi.
1939 yil kuzda sovet armiyasi Çexoslovakiya tarkibida bölgan Podkarpat ölkasiga bostirib kiradi va uni öz tarkibiga qöşib oladi. Şuningdek, Ruminiyadan Bessarabiya tortib olinib, SSSR tarkibida Moldaviya SSR tuziladi.
Şuningdek, 1939 yil 29 noyabr kuni Sovet armiyasi Finlandiyaga bostirib kiradi. Qahraton qişda olib borilgan janglarda Finlandiya armiyasi va fin xalqidan taşkil topgan partizanlar sovet qöşinlariga juda katta talafot yetkazadi.
Oqibatda, uruş boşlanganiga 100 kun bölganda 1940 yil mart oyida sovetlar Finlandiya bilan mağlubiyatga teng sulh tuzişga majbur böladi.
1940 yilda Boltiqböyida joylaşgan Latviya, Litva va Estoniya bosib olinadi va ittifoqdoş respublikalarga aylantirilib, SSSR tarkibiga qöşib yuboriladi.
SSSR Şarqiy Yevropadan bosib olgan hududlarning bir qismini Ukrainaga, yana bir qismini Belarusga qöşib beradi. Polşaning ozroq qismini Litva SSRga beradi.
Foto: LiveJournal
Qiziği şundaki, SSSRning Şarqiy Yevropada olib borgan bosqinçilik uruşlari aholidan yaşiriladi. Ular haqida radio, gazeta va jurnallarda xabar berilmaydi. Faqat sovet-fin uruşi haqida ma’lumotlar aytiladi.
Sovet armiyasining Polşaga bostirib kirgani haqida SSSR TIV rahbari Molotov özi bilmagan holda gapirib qöyadi.
1939 yil 31 oktyabr kuni Molotov SSSR oliy soveti sessiyasida nutq sözlaydi va ana şu yerda ilk marta Polşa SSSR va Germaniya tomonidan bosib olinib, davlat sifatida tugatilganini aytadi.
«Polşadagi hukmron doiralar öz davlati «mustahkamligi» va armiyasi «qudrati» haqida köp maqtangan edilar. Holbuki, Versal şartnomasining majruh bolasi bölgan va polyaklardan boşqa millatlarni eziş hisobiga yaşab kelayotgan Polşa uçun dastlab german armiyasi tomonidan, söng qizil armiya tomonidan berilgan qisqa zarbaning özi yetarli böldi», deydi Molotov.
Molotov Polşani «Versal şartnomasining majruh bolasi bölgan» deb, Birinçi jahon uruşi tugagandan söng 1919 yil 28 iyun kuni imzolangan Versal tinçlik şartnomasini nazarda tutayotgandi.
Vyaçeslav Molotov va Ioxim fon Ribbentrop. 1939 yil Germaniya va SSSR örtasida özaro hujum qilmaslik haqidagi kelişuv imzolanişi marosimida.
Öşanda Oktyabr töntarişigaça Rossiya imperiyasi tarkibida bölgan Polşa mustaqil davlat deb tan olingan va uning çegaralari belgilangandi.
Şuningdek, Molotov öşa nutqida nemislar Polşaga bostirib kirgandan söng Germaniyaga qarşi uruş oçgan Fransiya va Britaniyani ham mazax qiladi:
«Barça mafkuraviy tizimlar kabi gitlerizm mafkurasini ham qabul qiliş yoki rad etiş siyosiy qaraşlarga boğliq. Ammo har qanday kişi yaxşi biladiki, mafkurani kuç bilan yöqotib bölmaydi, uni uruş bilan mahv etiş mumkin emas. Şuning uçun ham «gitlerizmni yöqotiş» qabilida uruş olib boriş bema’nilikdan taşqari jinoyat hamdir», deydi u.
Molotovning sessiyada sözlagan nutqi gazetalarda beriladi va şu tariqa odamlar Polşa Germaniya va SSSR tomonidan bosib olinganini bilişadi.
Molotov-Ribbentrop paktining maxfiy qismi nega yaşirilgan?
SSSR va Germaniya örtasida tuzilgan şartnomaning maxfiy qismi oşkor qilinmaydi va undan barça bexabar qoladi. Ğarb davlatlari SSSR va Germaniya tomonidan Şarqiy Yevropa davlatlari taqsimlab olinişidan şubhaga tuşişadi. Ammo öşa paytda ularning qölida aniq dalillar yöq edi.
1945 yilda ittifoqçilar sovet armiyasi bilan birga Berlinni egallaydi. Öşanda nemislarga tegişli maxfiy arxivning bir qismi ittifoqçilar qöliga tuşadi. Ular orasida Molotov-Ribbentrop paktining maxfiy qismiga doir ayrim hujjatlar ham bor edi.
Foto: pawelkapuscinski.pl
1945 yil 20 noyabrdan 1946 yil oktyabrgaça Germaniyaning Nyurenberg şahrida faşistlar Germaniyasining yuqori lavozimli harbiylari ustidan sud jarayonlari bölib ötadi.
Molotov-Ribbentrop paktining maxfiy qismi haqida ilk bor şu yerda savol qöyiladi. Ammo nemislar ham sovet vakillari ham bu narsani rad etişadi.
Sovetlar faşistlar Germaniyasi bilan heç qanday maxfiy kelişuv bölmaganini ta’kidlaşadi. Ittifoqçilar qölidagi ma’lumotlarni SSSRning uruşdagi ğalabasiga soya soliş uçun tayyorlangan soxta hujjatlar deyişadi.
Şu tariqa sovetlar 1980-yillar oxirigaça Hitler Germaniyasi bilan hamkorlik qilişganini tan olişmaydi.
1980-yillar oxirida SSSRda Molotov-Ribbentrop paktining maxfiy qismini örganiş böyiça taniqli siyosatçi Aleksandr Yakovlev boşçiligida komissiya taşkil etiladi. Öşa yili maxfiy kelişuvning matni ilk bor oşkor qilinadi.
Şundan söng SSSR oliy soveti deputatlari tomonidan «Özaro hujum qilmaslik haqidagi sovet-german şartnomasining siyosiy va huquqiy baholari haqida»gi qarori qabul qilinadi.
Qarordagi ikkita bandda Germaniya va SSSR örtasidagi maxfiy kelişuv haqida şunday gaplar bor edi:
«6. Germaniya bilan maxfiy protokollar böyiça muzokaralar Stalin va Molotov tomonidan sovet xalqi, Kompartiya markaziy komiteti va oliy sovet hamda hukumatdan yaşirin ravişda olib borilgan. Şuningdek, maxfiy kelişuv matnlari öşa paytda ratifikatsiya qilingan şartnoma tarkibidan yaşirin ravişda çiqarib taşlangan. Özaro hujum qilmaslik haqidagi şartnomaning maxfiy qismini imzolaş töğrisidagi qaror mohiyatan va şaklda şaxsiy hokimiyat akti edi. Bu fitnali kelişuv uçun sovet xalqi javobgar bölmaydi va u xalqning irodasini heç qanday tarzda aks ettirmaydi.
7. SSSR xalq deputatlari qurultoyi 1939 yil 23 avgustdagi «Maxfiy qöşimça protokol» va Germaniya bilan boşqa maxfiy bitimlar imzolanişini qoralaydi. S’yezd maxfiy protokollarni imzolangan paytidan boşlab qonuniy asosga ega bölmagan va haqiqiy emas deb topadi. Maxfiy protokollar sovet ittifoqining uçinçi davlatlar bilan munosabatlari uçun yangi huquqiy asos yaratmaydi. Stalin va uning atrofidagilar özlarining qonuniy majburiyatlarini buzgan holda ulardan boşqa davlatlarga ultimatumlar va kuçli bosim ötkaziş uçun foydalanilgan».
2011 va 2016 yillarda «Pravda» gazetasida maxfiy kelişuvning SSSRda saqlangan matni e’lon qilinadi. 2019 yilda «Tarixiy xotira» fondining saytida kelişuv matnining skaner qilingan varianti ham e’lon qilinadi.
Sovet va nemis zobitlari Polşadagi front çiziğida. 1939 yil sentabr.
Foto: Alamy Stock Photo
SSSR faşistlar Germaniyasi bilan ittifoqçi bölganmi?
Bugun aksariyat tarixçilar SSSR va Germaniya örtasidagi özaro hujum qilmaslik haqidagi şartnomada «ittifoqçi» sözi işlatilmagan bölsa ham bu ikki davlat ittifoqçi bölgan deydi.
Asosan rossiyalik yoki rusiyzabon bölgan aksariyat tarixçilar buni rad etişadi. Ular Germaniya özaro hujum qilmaslik haqidagi şartnomani boşqa bir qator davlatlar bilan ham imzolaganini aytişadi.
SSSR va Germaniya ittifoqçi bölgan deydiganlar tarixiy faktlarga köz taşlaş kerakligini va ularda hammasi oşkora yozilganini aytişadi.
Jumladan, 1939 yil 1 sentabr kuni nemislar Polşaga bostirib kirganda bunga norozilik sifatida Fransiya va Britaniya Germaniyaga qarşi uruş e’lon qiladi. SSSR esa faşistlar bilan hamkorlikda Polşaga hujum qiladi.
1939 yil 9 sentabrda nemis qöşinlari Varşavani egallagan kuni Molotov Germaniya hukumatiga tabrik telegrammasini yuboradi.
Bundan taşqari, 1939 yil 21 sentabr kuni Polşa töliq bosib olinganidan söng Vermaxt qöşinlari bilan qizil armiya Brest şahrida ğalaba şarafiga birgalikda harbiy parad ötkazadi.
Keyinçalik 1940 yil aprelda nemislar Norvegiya va Daniyaga bostirib kirganda ham Molotov Germaniya hukumatiga «muvaffaqiyat tilab» telegramma yuboradi.
Şuningdek, Gitler bilan döstona aloqalarda böliş tarafdori bölgan Molotov 1940 yil kuzda Berlinga boradi. U Germaniyaning yuqori lavozimlari şaxslari qatorida Hitler bilan uçraşadi.
Molotovning maqsadi Germaniya bilan yanada yaqinroq aloqalar örnatiş va nemislar SSSRga bostirib kirişining oldini oliş edi. Ammo Hitler Molotov bilan SSSRni qiziqtirgan mavzularda muzokara ötkazişni rad etadi.
Öşa paytda SSSR Germaniya bilan ittifoqçi darajasida aloqalar örnatmagan bölsa-da, Ğarb davlatlariga qaraganda yaqinroq aloqalarga ega bölgan.
Qolaversa, Polşa bosib olingandan söng 1939 yil 28 sentabrda «SSSR bilan Germaniya örtasidagi döstlik va çegaralar haqida»gi sovet-german şartnomasi imzolangan.
Yuqoridagilardan şunday xulosa çiqariş mumkinki, öşa paytda SSSR faşistlar Germaniyasi bilan ittifoqdoş bölmasa ham yaqin döst maqomida bölgan. Bu «döstlik» 1941 yil 22 iyun kuni nemislar SSSRga bostirib kirgança davom etgan.
Foto: nn.by
Rossiyaning Molotov-Ribbentrop paktidagi maxfiy kelişuvga munosabati
Sönggi yillarda Ikkinçi jahon uruşidagi ğalabaga juda katta e’tibor qaratayotgan Rossiya Molotov-Ribbentrop paktidagi maxfiy kelişuvni qoralamaydi. Aksinça, uni töğri qilingan iş deb biladi.
2019 yilda Yevropa parlamenti Molotov-Ribbentrop paktini qoralovçi rezolyutsiyani qabul qildi. Rezolyutsiya Rossiya tomonidan keskin tanqid qilindi.
2020 yil iyun oyida AQŞda çop etiladigan «National Interest» konservativ naşrida Vladimir Putinning maqolasi e’lon qilindi. Unda Rossiya prezidenti Latviya, Litva va Estoniyaning Molotov-Ribbentrop pakti böyiça SSSRga qöşib olinişini öşa davrning xalqaro va davlat huquq normalariga muvofiq bölgan deb yozgan.
1939 yil 28 sentabr. Brest şahrida sovet-german armiyasining qöşma paradi.
Foto: tojuzbylo.pl
Bundan taşqari, 2021 yil 17 sentabr kuni Rossiya taşqi işlar vazirligi 1939 yilda sovet armiyasining Polşaga bostirib kirişi «ozod qiliş yurişi» bölgani haqida yozib çiqdi (SSSRning Polşaga bostirib kirgan kuniga 82 yil bölgani munosabati bilan).
Rossiya TIVga köra, öşanda sovet qöşinlari Polşaga bostirib kirib, «Minskka yuriş qilmoqçi bölgan polyaklar hujumlarini qaytarib qolgan». Şuningdek, Rossiya TIV «mahalliy aholi sovet qöşinlarini juda xursandçilik bilan kutib olgani»ni ta’kidlagan.
Aslida esa asrlar davomida xususiy mulkçilikka asoslangan tuzumda yaşab kelgan Ğarbiy Belarus hamda Ğarbiy Ukraina aholisini talonçilik va zöravonlik ustiga qurilgan sotsialistik tuzumga ötkaziş oson bölmagandi.
Bugun Rossiya taşqi siyosati 1939 yilda Polşadan tortib olingan hududlarni polyaklar 1920-21 yillarda Ğarbiy Ukraina va Ğarbiy Belarusdan bosib olganini va ularni qaytariş adolatli iş bölganini ta’kidlab keladi. Bu gaplarni Putin ham bir neça marta aytgan.
Ammo Polşaning 1939 yilgaça bölgan çegarasi 1921 yilda Latviya poytaxti Rigada imzolangan sovet-Polşa şartnomasi bilan belgilangan edi.
1939 yilda nemislar bilan döstona munosabatda bölgan sovetlar ana şu şartnomada kelişilgan şartlarni buzib Polşaga bostirib kirgandi. Bugun Rossiya siyosatçilari bunday tarixiy faktlarni tan olişmaydi.
