Францияда президентлик сайловларининг биринчи тури бошланди. Бу кейинги ўн йилликлардаги энг можароли ва натижасини олдиндан айтиб бўлмайдиган сайловга айланди. Бешинчи республика даврида (1958 йилдан буён) илк марта иккинчи турга чиқиш учун бирданига 4 номзодда имконият мавжуд.

Президентлик учун 11 номзод

Давлат раҳбарлиги курси учун 11 номзод кураш олиб бормоқда. Франциядаги нашрлар ўнбитталикни икки гуруҳга ажратган: етакчилар ва аутсайдерлар. Биринчи гуруҳда 5 сиёсатчи: «En Marche» ҳаракати етакчиси Эммануэль Макрон (22,5—24,5 фоиз), Миллий фронт раҳбари Марин Ле Пен (22— 23 фоиз), «Республикачилар» яъни, ўнг партиялар ва марказчилар номзоди Франсуа Фийон (19,5 — 21 фоиз), «Бўйсунмас Франция» ҳаракати етакчиси Жан-Люк Меланшон (16,5 — 19 фоиз) ва Социалистлар партияси вакили Бенуа Амон (6,5 — 8 фоиз).

«Кичик номзодлар» деб матбуот сайловолди кампанияси даврида ўтказилган сўровларда паст натижа кўрсатган номзодларни белгилаган. Булар «Қўзғал, Франция» партияси етакчиси Николя Дюпон-Эньян, «Ишчи кураш» партияси вакили Натали Арто, Янги антикапитал партияси етакчиси Филипп Путу, «Бирдамлик ва жараён» партияси асосчиси Жак Шеминад, марказчи депутат Жан Ласаль ва Республика Халқ иттифоқи раҳбари Франсуа Аселино.

Бешинчи республика давридаги президентлик сайловлари 11-марта ўтказилмоқда. Давлат раҳбари 5 йил муддатга яширин овоз бериш йўли билан сайланади. Сайловларда мамлакатнинг 18 ёшга тўлган фуқаролари овоз бериш ҳуқуқига эга, Франциядаги сайловчиларнинг умумий сони 47 миллионга яқин. Республиканинг ҳозирги президенти Франсуа Олландгача Шарль де Голль, Жорж Помпиду, Валери Жискар д'Эстен, Франсуа Миттеран, Жак Ширак ва Николя Саркози каби сиёсатчилар мамлакат раҳбарлари бўлган.

Сайлов икки турда ўтказилади, номзодлардан бири биринчи турда 50 фоиздан ортиқ овоз олса, у ғолиб деб эълон қилинади. Аммо, ҳозирда бунинг эҳтимоли деярли нолга тенг. Давлат раҳбари 7 май куни ўтказиладиган иккинчи турда маълум бўлиши ойдинлашган.

Сайлов участкалари маҳаллий вақт билан соат 08:00да (Тошкент вақти билан соат 11:00) очилади ва соат 20:00да ёпилади. Шу вақтдан бошлаб илк натижалар эълон қилина бошланади. 22 апрель куни Франциянинг денгиз ортидаги ҳудудларида президент сайлови бошланган (Ҳинд океанидаги Майотта ва Реюньон ороллари, Тинч океанидаги Янги Каледония ва Уоллис ҳамда Футуна ороллари). Шанба куни Франциянинг Америкадаги элчихона ва консулликларида, Ғарбий яримшардаги Гваделупа, Сен-Мартен, Сен-Бартелеми, Гвиана, Мартиника, Сен-Пьер ва Микелон, шунингдек Француз Полинезиясида овоз бериш жараёнлари бўлиб ўтди.

Сюрприз ортидан сюрприз

Бу сафарги сайловолди кампанияси сюрпризларга тўла бўлди. Аввалига 2016 йилнинг ноябрида мухолифатдаги энг йирик партия бўлмиш Республикачилар партиясидан Миллий Кенгаш депутати бўлмиш Франция президентлигига номзод, собиқ бош вазир Франсуа Фийон праймеризларда ишончли равишда ғалабага эриша бошлади. У собиқ президент Николя Саркози ҳамда ҳукуматнинг собиқ раиси Ален Жюппени ортда қолдирди.

«Зерикарли» депутат аста-секинлик билан олдинга ҳаракатлана бошлади. Унинг дастури бошқаларникига қараганда қатъийроқ эди ва у ишонч билан ҳаракатланарди. Уни номзодлар орасидаги «энг руспараст номзод» деб атай бошлашди.

Праймериз якунида Бешинчи республика даврида илк марта амалдаги президент иккинчи муддатга сайланишдан бош тортди. Олланд нуфуз бўйича антирекордларни қайд этиб улгурганди ҳам. Фуқаролар Париж ва Сен-Денидаги қонли терактлар туфайли унга бўлган ишончни йўқотишди.

Олланднинг ўз номзодини қўйиши сўл кучлар нуфузи пасайишига олиб келиши ҳам мумкин эди. У шундан сўнг сиёсий ҳаётда деярли кўринмай қўйди, Социалистлар партияси вакилларининг дебатларида ҳам иштирок этмади.

Социалистлар номзоди ролини Мануэль Вальс ўйнаши кутилганди, у шунинг учун мамлакат бош вазирлигидан кетганди. Аммо у партиянинг бошқа вакиллари Бенуа Амон ва Арно Монтебурга қарши тура олмади. Қолаверса у ишончдан қолган Олланд ҳукумати таркибида бўлгани учун, партиядагилар унга "йўқ" дейишди. Социалистлар Бенуа Аммонга ишонч билдиришди. Аммо у ишончни оқламади.

Сайловолди кампаниясини етакчилар гуруҳида бошлаган сиёсатчи биринчи турга 9 фоиз ишонч билан аутсайдерлар сафида етиб келди. Меланшоннинг аксарият ғоялари тарафдори бўлмиш Амон уларни ЕИ билан яқин интергациялашув орқали амалга оширишни ваъда қилган эди. Бироқ кўплаб сайловчилар кўз ўнгида Европа иттифоқи обрўсининг тўкилиб бораётгани Амоннинг таклифлари жозибасига ҳам путур етказди. Меланшон сайловчиларининг фикрини ўзгартириш учун, Амон унинг ташқи сиёсат дастурини, Сурия урушига муносабати ва айниқса, Россия билан яқинлашиш керак, деган сўзларини танқид остига олган. Бироқ Россияга қарши картани ишлатиш ҳам Бенуа Амонга муваффақият келтирмади.

Ле Пеннинг етакчилиги ва «Пенелопагейт»

Сайловолди кампанияси давридаги кутилмаган яна бир жиҳат сўровларда Миллий фронт раҳбари Марин Ле Пен доимий равишда етакчилик қилгани бўлди. Францияда бу партия ҳамиша ўта ўнг ҳисобланган, Жан Мари Ле Пеннинг қизи партия бошқарувига келгач, позиция ўзгариб, ўнг марказчиларга айланган.

Ле Пен партияси кучсиз бўлиб (2012 йилда Миллий Кенгаш учун сайловда 577 ўриндан атиги 2 ўрин олинган), иккинчи турга номзоди чиқсада, ҳар қандай рақибга ютқазиши тайин эди.

Февраль ойининг иккинчи ярмида сайловолди кампаниясида жиддий можаро юзага келди. Фийонга давлат маблағларини сарф қилиб юбориш айблови қўйилди. Canard Enchaine сатирик журнали Фийон депутатлиги вақтида рафиқаси Пенелопа Фийонни ўз ёрдамчиси этиб тайинлаб, у аслида ҳеч қандай вазифани бажармаган бўлса-да, унга маош тўлагани ҳақида фактга эгалигини даъво қилди. Сенаторлик лавозимида эса у, гўёки, шунга ўхшаш вазиятда ўз фарзандларига пул тўлагани гумон қилинди.

Бундан ташқари, у 2015 йил июнида Петербург иқтисодий форуми доирасида ливанлик миллиардер Фуад Маҳзумийнинг Россия президенти Владимир Путин ва Total бош директори Патрик Пуянне билан учрашувини ташкил қилган бўлиши мумкинлиги ҳақида хабарлар тарқалди. 2015 йил бошида ливанликнинг Future Pipe Industries қувур ясаш консорциуми собиқ бош вазирнинг 2F Conseil консалтинг компанияси билан 46 минг евро (50 минг доллар)лик шартнома имзолаган эди. Унгача ҳам Путин Франциядаги сайловларда Фийонга «тиккани» айтилаётганди.

Бу можаролар фонида кўплаб тарафдорлари Фийондан юз ўгиришди, унинг сўровномалардаги кўрсаткичлари пасайди, ўнг кучлар ва марказчилар ўртасида унинг номзодини бошқа номзодга алмаштириш сўрала бошланди. Фийое эса чекинмади: март ойи бошида собиқ бош вазир тарафдорлари Париждаги Трокадеро майдонида оммавий митинг ўтказишди, кўп ўтмай йирик сиёсатчилар ҳам Фийонни қўллаб-қувватлаб чиқишди, жумладан Жюппе ва Саркози ҳам.

«Пенелопагейт» номини олган можаро тинчиди, аммо Фийон аввалги нуфузини тиклай олмади, унинг рейтинги пасайиши ортидан «топ» номзодлар қаторига Эммануэль Макрон кириб олди.

Макроннинг парвози ва Меланшоннинг «зўр бериши»

Бир неча йил олдин уни деярли ҳеч ким танимасди: Макрон Молия вазирлигида ишлар, банкир бўлган, кейинроқ Елисей саройи бош котиби ўринбосарига айланди. 2014 йилда у Иқтисодиёт вазири этиб тайинланди. Фақат ўшандагина у ҳақда эшита бошлашади. Икки йил ўтиб у ҳукуматдан чиқди ҳамда ўз лойиҳасини — «Маршга» ҳаракати («En Marche») ривожлантиришга киришди.

Макрон сайловларда сўл марказ номзоди сифатида илгари сурилди (бир вақтнинг ўзида у ўзини ҳам сўлчиларга, ҳам ўнгларга тааллуқли ҳисоблайди). У баландпарвоз шиорларни айтишни ёқтиради, унинг жамоатчилик билан алоқалари яхши йўлга қўйилганди ва бу нашрлар Фийон ҳамда Ле Пенга тинимсиз ҳужум уюштиргани ҳолда бу «суюкли» номзодга тегинмади.

Уни рақиблар ҳам қўллаб-қувватлай бошлади. Жумладан Социалистлар партияси вакиллари. Ёш, ҳаракатчан ва ёқимтой номзод Франциянинг бўлғуси президенти бўлиш учун нисбатан яхши имкониятга эга.

Президент билан муносабатларини узган сиёсатчи унинг сиёсатининг асосий йўналишларини сақлаб қолинишни қўллайди. Франция учун янгиланишлар, Макроннинг фикрича, кадрлар орқали рўй бериши керак: ўзининг бўлажак ҳукуматида у айни пайтдаги Вазирлар Маҳкамасидан бирор кишини кўрмоқчи эмас. Бироқ, Макрон ўз дастури орқали амалга оширмоқчи бўлган чоралар, Олланд ҳаётга татбиқ этаётганидан кам фарқланади. Худди ўзининг собиқ раҳбари сингари, собиқ вазир 35 соатлик иш ҳафтасининг сақланишини, таълим соҳасида бандликни ошириш, бюджет иқтисоди ва меҳнат ислоҳотлари сақланишини истайди. Мўътадил марказчи Макрон — Европа интеграцияси, шунингдек, Германия билан маъқулланган Россияга нисбатан қатъий сиёсат юритишнинг ашаддий тарафдори. Сайловолди сўровлари Макронга 20–25 фоиз овоз ваъда қилганди.

Тажрибали оратор, 2012 йилги сайловда 11 фоиз овозга эга бўлган коммунистлар вакили, «Бўйсунмас Франция» ҳаракати етакчиси Жан-Люк Меланшон барча нарсада Фийоннинг бутунлай тескарисидир. Коммунистик партия томонидан қўлланган номзод иқтисод қилишга эмас, аксинча, кўпроқ харажат қилишга чақирмоқда. Меланшон ҳокимият тепасига келгудек бўлса меҳнатга энг кам ҳақ тўлаш миқдори оширилади, ходимларга яна бир ҳафта қўшимча таътил берилади. Меҳнат ислоҳоти ва пенсия ёшини ошириш борасидагина Меланшон Марин Ле Пен билан баҳслашмаган, холос.

Қанчалик ғалати кўринмасин, ҳар икки сиёсатчининг ҳалқаро муаммоларга нуқтаи назари бир-бирига яқин. Ўта сўл ва ўта ўнглар Франция Россия билан алоқаларни тиклаши зарурлигини, НАТОдан узоқлашиб, Сурия урушида Вашингтонга ёрдам бермасликка чақиради. Меланшон ўзининг сайловолди кампанияси давомида Франциянинг ЕИдан чиқиши ҳақида ҳам гапирган. Бироқ миллатчилар билан ҳаддан зиёд яқинлашаётганлиги танқид остига олинган Меланшон Бешинчи республикани Европа иттифоқида сақлаб қолиш кераклигини таъкидлаган. У охирги ҳафталардаги ёрқин чиқишлари орқали нуфузини кескин оширди ва фаворитлар орасига кирди. Меланшон дастурини қўллаб-қувватловчилар сайловчилар 17–18 фоизини ташкил этган.

Терроризм хавфи остида

Можароли кампания давомида номзодлар ўз дастурларида хавфсизликни таъминлаш ва терроризмга қарши кураш мавзусига кенг ўрин ажратишди. Ҳаттоки таълим, маданият, соғлиқни сақлаш ва атроф-муҳит муаммолари каби анъанавий мавзулар иккинчи планга ўтиб қолди.

Қолаверса, ўтган ҳафтанинг чоршанба куни 11 номзод иштирокида ўтказилган сўнгги телеэфир бошланишидан 1 соат олдинроқ Париждаги Елисей майдонида полициячиларга ҳужум уюштирилди. Бу ҳақдаги хабар етиб келиши туфайли номзодларнинг айримлари чиқиши кутилганидек бўлмади ҳам.

Макрон биринчи бўлиб чиқиш қилди ва Париж марказида рўй берган ҳодиса муносабати билан фикрларини билдириб ўтди. У халқаро вазият ҳақида гапирар экан, терроризмга қарши кураш мамлакат ичкарисида ҳам, ташқарисида ҳам олиб борилиши ҳақида гапирди. У шунингдек, АҚШнинг Сурияга ракеталар орқали зарба беришини маъқуллади ва Франция президентига айланадиган бўлса, Франция «Башар Асад тузумининг кимёвий қуроллар сақланадиган омборхоналарига қилинажак ҳужумларга қўшилиши»ни маълум қилди.

«Мен бу таҳдидга кўникиб қолишимизни истамайман. Мен болаларимизга улар ҳар куни таҳдид остида яшашини айтиб яшашимизни истамайман. Биз терроризмга қарши ҳужум режасини амалга оширишимиз керак. Бу мамлакат чегараларидан ташқарида ҳам олиб борилиши керак. Биз муаммоларнинг илдизи билан — радикал идеологиялар билан курашишимиз керак. Соддалик ва бепарволик даври ўтди, энди огоҳлик ва қатъийлик керак», — дея унинг фикрларини давом эттирди Ле Пен.

Фийон эса кейинги президентнинг кейинги йиллардаги асосий вазифаси терроризга қарши кураш бўлишини айтиб ўтди. «Халқаро коалиция барча зўравонликлар манбаини йўқ қилмоғи лозим. Булар биринчи навбатда ИШИД, Африкадаги Боко Ҳарам, Афғонистондаги толибонлар», деган у.

Собиқ бош вазирнинг фикрича, ҳозирда чинакам халқаро коалиция мавжуд эмас. Бир томонда Ғарб давлатлари, иккинчи томонда Россия туриб курашмоқда. Фийоннинг ишонч билан айтишича, Россия Федерацияси ҳамда Эрон билан мулоқот олиб бормасдан туриб, бошқа мамлакатлар террорчилар устидан мутлақ ғалабага эриша олмайди.

Россия билан дўстликми?

Франция нашрлари кампания давомида номзодларнинг Россияга қандай муносабатда эканига алоҳида эътибор қаратди. 

13 апрель куни Express нашри шундай сарлавҳа билан чиқиш қилди: «11 номзод, 7 нафари путинчи». Муаллифларнинг қайд этишича, Россия ҳар қачонгидан ҳам кўра бу сафар кўпроқ даражада Франциядаги сиёсий жараёнларга аралашди. Номзодлардан 7 нафари ушбу давлат раҳбари Владимир Путинга мойиллик билдирган. Путинчилар сифатида Ле Пен, Фийон, Меланшон, Аселино, Дюпон-Эньян, Ласал ва Шеминада номлари келтириб ўтилган.

Марин Ле Пен бир неча марта Россия билан алоқаларни яхшиламоқчи эканини айтганди. У шунинг ортидан Европани хотиржамликдаги келажак кутишини маълум қилган. У Ғарбнинг Россияга қарши санкцияларини бефойда деб атаган ва Қримнинг Россия ҳудуди эканини тан олган.

Фийон Россия Қримдан кетиши кераклигини таъкидлайвериш бефойда эканини айтган. У бу иш ҳеч қачон содир бўлмаслигига ишонч билдирган. Шу билан бирга у ушбу ярим орол халқаро ҳуқуқнинг бузилиши орқали Россияга қўшиб олинганини инкор этмаган. Собиқ бош вазир ҳам Марин Ле Пен каби президентликка сайланса, Россия билан муносабатларни ривожлантириш ниятида эканини билдирган.

Макрон Россия билан мулоқот ўрнатишга қарши эмас. Аммо унинг позицияси рақиблариникидан фарқ қилади. Собиқ иқтисодиёт вазири Россия билан жуда ҳам яқинлашмоқчи эмас ва у Франциянинг тарихий иттифоқчиси АҚШ деб ҳисоблайди.

Меланшоннинг ҳисоблашича эса Россия Франция учун стратегик ҳамкор, Қрим масаласини эса халқаро конференциялар даражасида муҳокама қилмоқ лозим. У Қрим Украина ёки Россия ҳудуди эканини аниқлаш осон иш эмаслигини таъкидлаган.

Ўз навбатида Бенуа Амон сўл қанотдаги номзодлар билан ҳамфикр эмас. Ушбу социалист номзод давлат чегаралари дахлсизлигига халқаро ҳуқуқ доирасида амал қилиш кераклигини эслатган. У Россияга нисбатан кескин чоралар кўриш тарафдори.

Сайловларнинг хавфсизлик даражаси

Сайлов вақтида хавфсизликни таъминлаш учун 50 мингдан ортиқ полициячи ва жандармлар, шунингдек, 7 мингдан ортиқ ҳарбий хизматчилар сафарбар этилган. Сайловчилар учун мамлакатда 67 мингта сайлов участкаси очилган. Parisien хабарига кўра, пойтахтдаги 896та сайлов участкасидан 400тасига қўшимча қўриқчилар жойлаштирилган.

Сайлов олдидан террорчиларнинг ҳужуми юз бергани оловга яна мой қуйди. Шу ҳафта ичида Франция ҳукумати сайлов куни Марселда теракт уюштиришни режалаштираётган исломий гуруҳни фош этганди. Номзодлардан бири — Франсуа Фийон ҳужумнинг қурбонига айланиши мумкин бўлганди.

Елисей майдонида рўй берган ҳодисадан кейин бир қатор сиёсатчилар шаҳар мэрияси ва префектура полициясини танқид қилган ва сайлов куни хавфсизлик чоралари кучайтирилишини талаб этганди. 

Терактлар хавфидан ташқари, намойишлар ва тартибсизликлар юзага келиш хавфи ҳам юқори даражада. Шанба куни Париж полицияси намойишчиларга қарши кўздан ёш оқизувчи газ қўллашга мажбур бўлди. Шу куни 2 минг нафарга яқин намойишчи Республика майдонида тўпланиб, Бастилия майдонига йўл олганди. Бастилияда полиция билан тўқнашувлар рўй берди. Асосан талаба ёшлар ўтказган бу намойиш иштирокчилари «сиёсий маскарад» кўринишидаги бу сайловга қарши чиқиш қилишган.

Бугун кечқурун кўчаларга энг агрессив кайфиятдаги протестантлар чиқиб, «Баррикадалар туни» ўтказиши кутилмоқда.