1950-yillardan beri xizmatda: hali ham parvoz qilayotgan besh harbiy samolyot

Qariyb 70 yildan buyon KC-135 AQSh Harbiy-havo kuchlarining asosiy havoda yonilg‘i quyish samolyoti bo‘lib qolmoqda. U bosqichma-bosqich Boeing KC-46 Pegasus bilan almashtirilayotgan bo‘lsa-da, 2030-yillargacha parvoz qilishda davom etishi kutilmoqda.

Dunyodagi ilk reaktiv yo‘lovchi samolyotlardan biri bo‘lgan Boeing 707 bazasida yaratilgan KC-135 haqiqiy “osmon dinozavri” hisoblanadi. Shunga qaramay, u nafaqat AQSh, balki butun dunyo bo‘ylab uning ittifoqchilari uchun ham o‘ta muhim unsurdir.

Havoda yonilg‘i quyishning global tarmog‘i, masalan, F-22 Raptor qiruvchilariga Alyaskadan Yaponiyagacha parvoz qilish va bunda tovushdan yuqori tezlikni saqlab qolish imkonini beradi.

Hatto 2026 yilda ham U-2 dunyodagi eng murakkab samolyotlardan biri bo‘lib qolmoqda — ham jismoniy, ham texnik jihatdan. U klassik aerofotosuratga olish bilan raqamli urush o‘rtasida o‘ziga xos ko‘prik vazifasini bajaradi.

Sun’iy yo‘ldoshlar va dronlar rivojlanganiga qaramay, uning noyob xususiyatlari uni safda saqlab turibdi. U-2 21 kilometrdan ortiq balandlikda parvoz qiladi.

Tashqi ko‘rinishi 1950-yillardan buyon deyarli o‘zgarmagan bo‘lsa-da, uning jihozlari muntazam yangilanib boradi. Sensorlarining modulli arxitekturasi tufayli samolyotni yangi vazifalarga tez moslashtirish mumkin.

Dronlardan farqli o‘laroq, U-2 2,3 tonnagacha uskuna — razvedka tizimlaridan tortib radarlargacha olib yura oladi. Hatto F-35 Lightning II kabi turli avlod samolyotlarini bog‘lovchi “ma’lumotlar uzeli” sifatida ham ishlay oladi.

C-130 harbiy samolyotlar orasida uzluksiz ishlab chiqarish davomiyligi bo‘yicha rekordchi hisoblanadi. Undan 70 dan ortiq davlat foydalanadi — yuk tashishdan tortib radioelektron kurash va yong‘in o‘chirishgacha.

Uning asosiy afzalligi — universalligi. Samolyot tayyorlanmagan uchish-qo‘nish yo‘laklaridan ham ko‘tarilib, qo‘na oladi, bunday sharoitda aksariyat transport samolyotlari ishlay olmaydi.

Konstruksiyasi texnika, desant va turli yuklarni tez yuklash imkonini beradi.

Tu-95 — safda qolgan yagona turbovintli dvigatelga ega strategik bombardimonchi samolyot. U qariyb 70 yildan buyon Rossiyaning qanotli raketalar bo‘yicha asosiy tashuvchisi hisoblanadi.

Modernizatsiya qilingan versiyalari 5000 kilometrdan ortiq masofaga uchuvchi raketalarni olib yura oladi. Bu esa havo hujumidan mudofaa hududiga kirmasdan nishonlarga zarba berish imkonini yaratadi.

“Yoshi” katta bo‘lishiga qaramay, hozir foydalanilayotgan samolyotlarning aksariyati 1980–1990-yillarda ishlab chiqarilgan.

B-52 70 yildan ortiq vaqt davomida AQSh strategik aviatsiyasining asosi bo‘lib kelmoqda. Bashoratlarga ko‘ra, u 2050 yilgacha xizmat qilib, qariyb bir asrlik xizmat muddatiga yaqinlashadi.

Mustahkam konstruksiyasi va ulkan jangovar yuk ko‘tarish quvvati (32 tonnagacha) tufayli u hatto undan zamonaviyroq samolyotlardan ham uzoqroq xizmat qilishi mumkin.

Bugungi kunda B-52 “raketa tashuvchi yuk mashinasi”ga aylanmoqda va Northrop Grumman B-2 Spirit hamda istiqboldagi B-21 Raider kabi samolyotlarni to‘ldirib turibdi.

U deyarli har qanday qurolni qo‘llay oladi. Havoda yonilg‘i quyish imkoniyati tufayli uning uchish masofasi amalda faqat ekipaj chidamliligi bilan cheklanadi. Samolyot jangovar harakatlar hududida soatlab patrul qilib, aniq zarbalar berishi mumkin.

Bu samolyotlarning barchasi sovuq urush boshlarida yaratilgan. Biroq vaqt o‘tishi bilan ular zamonaviy texnologiyalarni olib yuruvchi modulli “platformalar”ga aylandi.

Bir martalik texnika davrida ular izchil modernizatsiya tufayli yashab qoldi: samolyotning jismoniy qobig‘i deyarli o‘zgarmaydi, ammo uning “raqamli miyasi” doimiy ravishda rivojlanib boradi.

Ushbu “uchuvchi reliktlar”ning bort elektronikasi, sensorlari va dvigatellari XXI asr tahdidlariga moslashtirish uchun yangilangan va ular yana o‘nlab yillar xizmat qilishi kutilyapti.