«Siyosatda döst bölmaydi, unda hammasi vaqtinça» - adib Murod Muhammad Döst bilan suhbat
|00:33 / 30.08.201944 71918 min
Jamiyat, adabiyot, xususan, özbek adabiyoti, uning tahlillari yuzasidan qator suhbatlar uyuştirib, öquvçilar e'tiboriga havola etib kelayotgan Kun.uz’ning navbatdagi suhbatdoşi özbek adabiyotining taniqli vakillaridan biri, adib Murod Muhammad Döst böldi.
Adib bilan suhbatimiz özbek adabiyotining keçasi va buguni, adabiyotimizning qöşni xalqlar adabiyoti bilan aloqalari, jamiyatdagi muammolar xususida bordi.
- Murod aka, yozuvçi ruhiyatida sodir bölayotganlari heç qaçon boşqa kasb egasi ruhiyatida yuz bermaydi. Lekin gohida “Yozuvçi nimaga kerak özi?” degan savollar quloğimizga çalinadi. Biz turli kasb egalarining jamiyatda nega kerakligini aniq bilamiz. Quruvçi uy quradi, şifokor insonlarni davolaydi va h.k. Şundaylar borki, yozuvçining jamiyatga kerakligi haqida gapiradi, lekin nega kerakligini isbotlab berolmaydi. Sizning fikringiz qanday şu masalada? Keling, suhbatimizni şu savol bilan boşlasak: yozuvçi nega kerak?
- Avval savolning birinçi bandiga javob berişga harakat qilaman. Ayonki, hamma odamlar ham dunyoni birday yaxşi idrok qilolmaydi. Yozuvçilikka daxli bölmagan odam ham dunyoni juda çuqur, şoirona idrok qilişi mumkin. Örtadagi farq şundaki, yozuvçi yoki şoir, yoki rassom, yoki aktyor va yoinki rejissyor öşa özi his etgan tuyğularni qoğozda, matoda yoki ekranda yaxşiroq ifoda eta oladi. Bu – birinçidan. Adabiyotning kerak yoki nokerak ekanini til bilan boğlab tuşuntirsa böladi. Tilsiz adabiyot yöq, adabiyotsiz til yöq. Tilsiz millat ham yöq. Til odamlarni millat qilib birlaştiradi. Adabiyot bir tilda sözlaşadigan odamlar, millat özini tanib olişiga xizmat qiladi. Sartaroş soç qirtişlaş uçun, sovçi kelin topiş uçun kerak, degan gaplarni adabiyotga, san'atga, ya'niki nedir utilitar tuşunça, şunçaki naf tuşunçasi bilan yondoşib bölmaydi.
- Mana şu turkum doirasida köpçilik ziyolilar bilan suhbatlar qilamiz va bu borada öquvçilar, tomoşabinlar öz fikrlarini bildirişadi. Fikrlardan şu narsani seziş mumkinki, ularni köproq qiziqtiradigan bir jihat bor: Siyosat. Ular adabiyot haqidagi suhbatlardan ham siyosiy mavzudagi fikrlarni kutişadi, ya'ni yozuvçini siyosatga ham tişi ötişi kerak deb hisoblaşadi. Bu masalaga qanday qaraysiz? Yozuvçining siyosiy mas'uliyati nimadan iborat?
Mavzuga oid
Savolning davomi sifatida, mustaqillikning dastlabki yillarida ijodkorlarning siyosatda ham faol bölganini köramiz, Siz, Usmon Azim, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Xurşid Davron, Ahmad A'zam...
Xöş, bu ijodkorlar siyosatga aralaşmaganda adabiyotimiz nimalar yutişi mumkin edi va yoki ularning aralaşuvi bilan siyosatimiz nimalar yutdi, deb hisoblaysiz?
- Istiqlolning dastlabki yillari jamiyatda kötarinki bir ruh hukm surardi. Rost gapni baralla aytiş mumkin edi. Öşal zamonda erinmagan odamning hammasi siyosatçi edi, deb aytsam lof bölar, lekin siyosatga qiziquvçilarning adadi juda köp edi. Jumladan, yozuvçilar, olimlar ham jamiyatning öşa muvaqqat oçiqlik şavqiga berilib, köngillarida nedir ijtimoiy faoliyatga moyillik sezdilar.
Töğrisi, men kim yutdi va kim yutqizdi, degan savolga avval ham nedir suhbatda javob berganman. Bugun yana takrorlab aytamanki, şoir-u yozuvçilarning siyosatga aralaşganidan adabiyot yutqizdi. Siyosat heç narsa yutqizgani yöq, aksinça – yutdi. Abdulla Oripov yoki Erkin Vohidovlarning millionlab muxlislari bor edi. Şu sabab, ularning nomlari siyosiy bozordagi nedir ehtiyoj tufayli qisqa vaqt içida bayroq etib kötarildi, keyinroq, yangi bayroqlar topilgaç, yana pastga tuşirib qöyildi. Bor-yöği şu. Ehtiyoj tugaganini Erkin Vohidov oldinroq tuşundi va sekin çetga çiqdi, Abdulla Oripovning tuşunişi qiyinroq böldi, lekin u ham umri adoğida tuşunib yetdi, alamli haqiqatlarga yöğrilgan yaxşi şe'rlar bitdi.
Umuman, adabiyot ahli bilan siyosat ahlining öylaş tarzi bir-biriga mos kelmaydi. Buni yaxşiroq anglaş uçun siyosatga ozgina aralaşib köriş kerak. Şoir yoki yozuvçi umr böyi köngliga mahram izlab yaşaydi (“Ki nogah ul quyoş sirrin desam ul ham emas mahram”- Alişer Navoiy). Siyosatda esa mahramlik – yasoq tuşunça, yot tuşunça. Siyosatda lutf köp, lekin döst yöq. Döstlik – kamyob va bebaho davlat, lutf esa juda arzon, töyda kelin-kuyov ustidan soçiladigan qand-qurs kabi möl, öng-u sölga ayamay soçiladi - terib olişga ulgurganning boşi osmonda, ulgurmaganning armoni çeksiz. Xulosa qilib aytadigan bölsak, siyosat yozuvçi yoki şoirning yoinki olimning işi emas. Eng yorqin misolni Asqar Akayev – Qirğizistonning sobiq Prezidenti misolida köriş mumkin. Akayev – katta olim edi, lekin siyosatda omadi çopmadi. Aslida yozuvçi Çingiz Aytmatov tayyor Prezident edi, lekin u juda aqlli iş tutdi, yuksak lavozimdan özi bilib voz keçdi. Takror aytaman: siyosat sening işing emasligini biliş uçun ham siyosatning bir çekkasiga aralaşib köriş kerak.
- Murod aka, xozirgaça ijodingizning çöqqisi hisoblanuvçi “Lolazor” romani va uning yozilişi böyiça öquvçilarning juda köp fikrlarini eşitamiz. Bugun şaxsan özingizdan söramoqçi edim, asar yozilişiga qanday omillar sabab bölgan. Asl maqsad nima edi sizda mazkur asarni yozişdan?
- Boşda ikkitagina jumla bor ediki, biri – “Osmon mezonlardan yiltirab yotar edi”, unisi – “Alar bir-birini köz yoşlariga burkanib suydilar.” Roman birinçi jumladan boşlandi, ikkinçi jumla örtaroqqa borib qöşildi. Voqealar tafsirini boşlaganingdan keyin naryoği özi tizilib ketaverar ekan. Birga ösib-ungan döstning taqdirini yigitlik çoğidan boşlab to ularning umri adoğiga qadar tasvirlaş niyati bor edi. Menda boşqa bir niyat – bir oila vakillarining ikki-uç asrlik hayotini yozişdek amalga oşmagan orzu ham bölardi. “Lolazor”da vazifa osonroq edi - birgina avlod taqdiri. Rosti, nega va nima uçun yozganimni hozirgaça tuzuk-quruq tuşuntirib berolmayman. Tanqidçilar tuşuntirib berişga usta. Ularning fikrlarini öqiganda nima uçun yozganimni anglaganday ham bölaman. Lekin ayni zamonda bilamanki, kitob degani muayyan maqsad yoki ğoya tufayli emas, köproq yoziş şavqi ta'sirida bitiladi.
- "Lolazor"da uç xil roviyni kuzatiş mumkin: Saidqul Mardon, Nazar Yaxşiboyev va qisman muallif. Saidqul Mardonni yozuvçi qalbi deyiş mumkinmi? Negaki, oşnoning ham Nazar Yaxşiboyevning ham köpçilikka ma'lum bölmagan, köngildagi gaplari u orqali ba'zan dialog körinişida, ba'zan rivoya tarzida ayon böladi.
- Öşa paytlarda sotsialistik realizm degan ta'limot ustunlik qilardiki, har bir asarda jilla qursa bittadan ijobiy qahramon bölmoği şart edi. Saidqul Mardon deganimizda zikr etilmiş talablarga mos iş tutmoq niyati ham seziladi. Albatta, bu qahramon mexanik tarzda paydo bölmagan, uning ham öz tarixi va öz taqdiri bor. Lekin bilamanki, Saidqul Mardon – kuçsiz odam. Roman qahramonlari içida Yaxşiboyev kuçliroq va aqlliroq. Öngmagan taqdirlar, inson bilan hokimiyat, ijodkor bilan hokimiyat munosabatlari, alal-oqibatda – yana öşa siyosat. Siyosat odamni buzişi tayin. Siyosatda, boya aytganimizdek, döst bölmaydi. Odamlar muayyan manfaat yoki maqsadlar atrofida, bitta dastur atrofida birlaşmoği mumkin. Keyin, niyat amalga oşgaç, yana tarqalib ketişadi. Ba'zilar nolib yuradiki, avval hukumatga kerak edik, endi kerak bölmay qoldik. Aslida nolişga örin yöq. Mard böliş kerak. Mansab – öta muvaqqat narsa. Şartnomaga öxşaydi, muddati tugadimi – darrov bekor qilinadi. Siyosatda muammolar, maqsadlar, dasturlar tez-tez özgarib turadi. Kun tartibi özgargan mahal boşqa ijroçilarga, boşqa, yangilangan komandaga ehtiyoj tuğiladi. Bunga aslo ajablanmaslik kerak.
Ijodkor bilan hokimiyat orasidagi munosabatlarni örganiş, tadqiq etiş niyati hali ham könglimni tark etgan emas. Mavzu fikr-u şuurimda hamon davom etyapti.
- Jamiyatimizda mustaqillik yillarida oğriqli masalaga aylangan bir mavzu borki, bu çet davlatlarga işlaş uçun çiqib ketgan yurtdoşlar masalasi. Mazkur masala böyiça Prezident Mirziyoyev ham öz fikrlarini bildirgan va unda «Men aybdorlik hissini tuyaman» degandi. Bugungi özbek adabiyotida gastarbayterlar hayoti, ularning ma'naviyati masalasi aks etişi kerakmi? Çunki, hozirda Özbekistondan taşqarida bölgan vatandoşlarimiz ham juda köpçilikni taşkil qiladi.
- Men bu mavzuni köp öylaganman. Yanglişmasam, rejissyor Yusuf Roziqov “Gastarbayter” degan kino ham olgan. Afsuski, men filmni körganim yöq.
Çetga ketgan özbek mehnatçilari taqdiriga ham iqtisodiy, ham siyosiy masala sifatida qaralayotgani mutlaqo tabiiy.
“Gastarbayter” sözining ma'nosi – işçi mehmon, işlaşga kelgan mehmon. Ötgan asrning 60-70-yillarida, Germaniya jadal rivojlaniş bosqiçiga ötgan mahal, işga yaroqli erkaklarning aksari qismi uruşda ölib ketgani sababli, mamlakatga çetdan kelib mehnat qilgan turk, yunon va boşqa millat vakillariga nisbatan xuşfe'l kansler Konrad Adenauer ayni çiroyli atamani işlatgan. Migrantlar nemislar yurtiga oilasi bilan köçib kelib işlagan. Adenauer hukumati dastlab ularni yil oşa rotatsiya qilişni möljallagan, lekin iş beruvçilar, bularni almaşlaş şart emas, mehmon-işçini oilasi bilan yurtiga qaytarib, örniga yangi mehmon-işçini oilasi bilan olib keliş juda qimmatga tuşadi, degan e'tirozlari inobatga olingan-u migrantlarning birinçi oqimi Germaniyada muqim qolib ketgan. Bugungi kunda Olmoniyaning yaşayotgan 4 milliondan oşiq turklar öşa dastlabki oqim vakillarining zuryodlardir.
Afsuski, zamonlar ötib, bu söz rus tilida haqoratomuz ohang kasb etgani butunlay boşqa masala.
Migratsiya jarayoni qadimdan bor. Ya'ni qaydaki işga yaxşiroq haq tölansa, işçi kuçi öşa tarafga oğadi. Migrant öşa joyda tuzukroq pul topib, mömay bir qismini uzoqdagi oilasiga jönatadi.
Migratsiyani töxtatib bölmaydi. BMT hisobiga köra, 2017 yilda dunyoda 273 millionta xalqaro migrant bor edi. Bugun yanada köpaygan bölişi şubhasiz.
Dunyoda önlab million hind, xitoy va boşqa millat migrantlari bor.
Endi muammo ildiziga - Özbekistondagi demografik jarayonlarga jiddiyroq nazar taşlaylik. 1960 yilda mamlakatimizda 8,5 million kişi yaşardi. 1990 yilga kelib bu raqam 20,5 millionga yetdi. Bugun mamlakat aholisi 32 million kişini taşkil etadi. Taqriban 60 yil içida qariyb 4 barobar ösdi! Şunça odamni boqiş va iş bilan ta'minlaş uçun mamlakatning amaldagi resursi yetmaydi. Alamli haqiqat, lekin muammoga real qaraş kerak. Hozir köpçilik migrantlar Rossiyada yuribdi. Yaqinda öqib qoldim, Isroilda 90 ming atrofida mehnat migranti bölib, ularning 12 foizini özbeklar taşkil etar ekan. Rosti, juda xursand böldim. Çunki yahudiylar ularga yaxşiroq haq tölaydi, “gastarbayter” deb kamsitmaydi.
Nima qilişimiz kerak? Avvalo, işga ketayotgan migrantlar oqimining yönalişlarini köpaytiriş lozim. Toki ular faqat Rossiyada millionlab töplanib qolmasin. Işçi kuçiga muhtoj boşqa bozorlarni topişimiz kerak.
Köpinça Özbekistonni Qozoğiston bilan taqqoslab, ana, ular ança oldinlab ketdi, qozoqlarda migrant yöq, deb noliymiz. 1960 yilda qança bölganini bilmayman, lekin 1990 yilda Qozoğistonda 16,5 million kişi yaşardi. Bugun-çi? Bugun ularning soni 18,5 millionga yetdi. Ösiş bor-yöği – 2 million kişi. Bizda esa bu orada aholi soni 11,5 millionga ösdi. Bu – haqiqiy demografik portlaş emasmi?. Qozoğistonda ham, Özbekistonda ham öziga yaraşa iqtisodiy resurslar bor. Lekin bizda, aholi soni yuksak sur'atda oşib borayotgan zamonda, bu resurslarni töliq işga soliş va uning bir qismini ijtimoiy himoyaga safarbar etiş qiyin keçişi tabiiy hol edi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida avtomobil sanoatiga, neft va gaz sanoatiga asosiy e'tibor qaratildi. Şu sohalar sanoatning boşqa turlarini ham ortidan tortib ketadi, deb öyladik. Ammo öylaganimizday bölib çiqmadi. Hammo balo şundaki, biz agrar mamlakat degan tuşunçadan qoçdik. Deylik, Hindiston – qoloq agrar mamlakat, Bangladeş – qoloq agrar mamlakat, degan ştamplarga işonib, aslida dehqonçilik yurtimiz rivojida asosiy omillardan biri ekanini vaqtida anglay olmadik. Yuksak texnologiyalarga tayangan agrar mamlakat böliş şaraf ekanini, ming taassufki, ança keçikib tuşundik. Tuşundik va nihoyat xatolarni tuzatişga kirişdik.
Yoki turistik potensialimizni olib qaraylik. Jön, ya'ni ma'rifiy turizm, diniy turizm, ekoturizm, etnoturizm va hokazolardan iborat buyuk bir potensialimiz bor. Nadomatkim, bu sohaning ham boşi muammodan çiqmayapti. Sirtdan qaraganda, turistik infrastruktura jonlangani yaqqol seziladi. Lekin mehmonlar soni hali juda oz, ularning oqimi keskin köpayişiga havo yöllarining monopoliya ekani oşkora xalal beryapti. Közga surtgan aviakompaniyamiz patta narxini oşiriş bilan ovora. Boşqa kompaniyalarning, xususan, loukosterlarning bozorga kirişiga tiş-tirnoği bilan qarşi. Bu tarzda uzoqqa borib bölmaydi. Ahvol şu darajaga yetdiki, odamlar monopolistning turli nayranglarga köndalang qöyib, şundoq biqinimizda joylaşgan Çimkentga borib, öşa joydan uçib ketayapti. Va, tabiiyki, yana Çimkent orqali uyga qaytyapti.
Agrar sohaning imkoniyati yanada kengroq. Yaqinda bittasi, Yaponiyada 100 gramm gilosni 1000 yyenaga, ya'niki taxminan 9-10 dollarga sotib oldim, deb aytib qoldi. Özbekistonning meva-çevasiga teng mahsulot dunyoda yöq. Lekin mevalarni öz vaqtida, ayni pişib şiraga tölgan paytida çetga sotişni eplay olyapmizmi? Biz yillar davomida faqat paxta sotganmiz. Paxta bozorini özbekdan yaxşiroq biladigan yöq. Lekin boğ va poliz ne'matlarini sotişda tajribamiz yetarlimi? Bir-ikki vagon yoki “tir”ga meva-çeva ortib, çegaradan ötgan zahoti moliga qozoq qardoşlarimizning yorliğu brendini yopiştirib (negaki, soliği kamroq!) Rossiya taraflarda sotib kelayotgan uddaburon vatandoşlarimiz bor, lekin mamlakat miqyosida meva hamda poliz eksporti nomenklaturasini örganiş tizimi hali töla-tökis şakllanmagan.
Xayriyatki, keyingi paytlarda Qişloq xöjaligi vazirligi bu borada maxsus axborot banki tuzayotir, degan xabar orqavarotdan bölsa-da quloqqa çalinyapti. Qaysi bozor hali böş turibdi, hajmi kattaroq, lekin allaqaçon boşqalar band etib ulgurgan bozorlarda kim bilan raqobat qilamiz va ularni qanday yengişimiz mumkin, ularning zaif joyi nimada, bizning mevamiz boşqalarnikidan afzal ekanini isbotlaş, eksportga yuboriladigan meva va poliz mahsulotlari uçun yagona sifat standartlarini qat'iy joriy qiliş – bu kabi muammolarni tezroq qançalik tez yeçilsa, el-u yurtimiz uçun şunçalar yaxşi.
Birgina misol. Gollandiya gul, xususan, lola eksporti bilan şuğullanadi. Qaysi rangdagi lola qaysi dalada va qay muddatda oçilişi, qaysi kuni, qança miqdorda qay bir mamlakatga yuk samolyotida olib ketilişi bir yil oldin reja qilinadi va bu reja aniq bajariladi. Biz ham şunday işlaşimiz mumkin-ku?
Resurslar köp. Xudo xohlasa, ular albatta işga tuşadi. Ayni zamonda migratsiyaga ham qarşilik qilmaslik kerak. Migratsiya mamlakatga mablağ keltiradi. Deylik, hind migrantlari öz vataniga har yili 72 milliard dollar yuboradi. Bizning migrantlardan ham 5-6 milliard yiliga kelib tuşadi. Bu - bevosita aholi çöntagiga kirayotgan va jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta'minlab turgan halol pul. Migrantlarning iş şaroiti va ularning ijtimoiy himoyasi xalqaro rasmiy hujjatlar asosida tubdan yaxşilansa, ular bugun örtaça 400 dollar yuborayotgan migrant ertaga 800-1000 dollar yuboradigan böladi. Oxirgi yillarda rivojlangan mamlakatlarda oilasi bilan işlab (şunisi – eng muhim!), ota-onasiga oy sayin 1,5-2 ming dollardan yuborayotgan savodli, malakali özbek yoşlari soni sekin-asta köpayib borayotganidan quvoniş kerak.
Ular balki adabiyotda ham aks etişi kerakdir. E'tibor bersangiz, turklar Germaniyada muqim yaşab qolgan migrantlar haqida filmlar suratga oladi. Eronliklar ham çetdagi vatandoşlari taqdiridan söz yurituvçi turkum va aksari gözal filmlar çiqargan.
Mehnat migratsiyaga yuz tutgan vatandoşlarimiz hayotini adabiyotda aks ettiriş masalasini Yozuvçilar uyuşmasidan söraş kerak. Ular yaxşiroq biladi. Menda bu haqda aniq ma'lumot yöq.
Suhbatni töliq şaklda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
Suhbat 21 avgust kuni Toşkent şahri, Çilonzor tumani, Qatortol köçasida joylaşgan «Askiya Book cafe»da yozib olindi.
