Temir frau bilan xayrlaşuv. Angela Merkel Germaniya va Yevropa uçun kim edi?
|01:45 / 27.09.202137 53516 min
Angela Merkel ketmoqda. U 26 sentyabrdan keyin ham yangi hukumat şakllantirilgunga qadar kansler vazifasini bajarişda davom etadi, ammo u ketişi hal bölgan. Uning örnini kim egallaşi va bu qanday bölişi hali mutlaqo mavhum.
Merkel qariyb 16 yil davomida öz mamlakati hukumatiga rahbarlik qilib, Germaniya va Yevroittifoqni ittifoq konstitutsiyasi qabul qilinişi, Gretsiyadagi inqiroz, migratsiya inqirozi, breksit, Trampning prezidentligi va nihoyat pandemiyadan olib ötdi.
U darhol ketmaydi: yangi hukumat şakllantirilişiga oylar ketişi mumkin. Ammo an'anaga köra yangilarga meros bölib qolmasligi uçun iste'foga ketadigan kabinet heç qanday strategik qaror qabul qilmaydi.
Dunyodagi yetakçi naşrlar Merkelni dunyodagi eng ta'sirli ayol deb ataşdi, AQŞda Donald Tramp prezidentligida esa - u «erkin dunyoning yangi yetakçisi» sifatida körildi.
Közga taşlanmagan yulduz
Merkel - Germaniyada hukumat rahbari bölgan ilk ayol. Kanslerlik lavozimida böliş davomiyligi böyiça u allaqaçon Konrad Adenauerni ortda qoldirgan va yana bir neça oy lavozimda qolsa, Gelmut Kolga yetib olişi mumkin – bular uruşdan keyingi va Merkelgaça bölgan davrdagi Germaniyani ifodalovçi kanslerlardir. Barçadan köp vaqt kanslerlik qilgan şaxs esa Otto fon Bismark bölgandi.
Şu bilan birgalikda, Merkel Adenauer va Koldan farqli ravişda öz ixtiyori bilan ketmoqda.
Merkel ketişi haqida uç yil muqaddam e'lon qilganiga qaramay, u umuman «çöloq ördak» (bu atama saylangan lavozimdagi şaxsning vazifasidan ketişi va ortiq saylovçilari oldida mas'ul emasligini ifodalaydi) bölgani yöq. Nemis matbuoti tomonidan «Mutti» (Ona) deb alqangan siyosatçi mamlakatdagi eng katta ta'sirga ega şaxs bölib qolaverdi.
Yoş Angela Merkelni nemis siyosatidagi zubr bölmiş, kansler Gelmut Kol qöllagan. U Angelani "mening qizim" deb atagan. 1990 yilda Merkel birlaşgan Germaniya bundestagi deputati böladi, 1991 yilda esa vazirlikka tayinlanadi.
Köplab nemislar Merkelsiz Germaniya qanday bölişini şunçaki tasavvur qila olişmaydi, kansler lavozimiga nomzodlar: sotsial-demokratlar yetakçisi, vitse-kansler Olaf Şoltz, Merkel partiyasi – XDI yetakçisi Armin Laşet va yaşillar vakili Annalena Berbok - ularning barçasi saylovoldi kampaniyasi davomida Merkel olib borgan siyosatni davom ettiruvçi voris sifatida körsatişga urinişdi. Sörovlarga köra, hozirça Şols nemislarni köproq işontira olgan.
Merkel heç qaçon vatandoşlarini jozibali şiorlar bilan maftun etişga urinmagan, omma kayfiyatini bir lahzada kötarişga harakat qilmagan, radikal islohotlarga qöl urmagan. U deyarli har doim zerikarli siyosat olib borar, murosa yöllarini izlar, işontirar, bosim qilar va örni kelganda çekinardi. Bu esa qat'iy qadamlar taşlaş tarafdorlarini juda ğazablantirardi (masalan, mamlakatdagi radikal yaşillar yoki Rossiyadan xavfsirovçi şarqiy yevropaliklarni), ammo u öz uslubi bilan mamlakatdagi deyarli barça yetakçi siyosatçilar hamda nemis saylovçilarining aksar qismini öz tomoniga oğdirib olgan.
Mavzuga oid
Umuman olganda, Merkel faqat ikki marta köpçilikning istagiga qarşi borib qaror qabul qilgan. Bu Gretsiya iqtisodiyoti halokatga uçragan va yevrohududdagi inqiroz vaqtida hamda migratsiya inqirozi vaqtida.
Tarixdagi bu ikki inqirozdan Merkelning ikki iborasi qolgan.
Wo ein Wille ist, da ist auch ein Weg
«Xohiş bölsa, çiqiş yöli topiladi». Merkel bu iborani Gretsiya qarzga botgan va bu butun yevro hududiga xavf solgan vaqtda köp marta takrorlagandi.
Greklar ularga belgilangan qat'iy iqtisodiy çoralardan ğazablanişadi, 2015 yilda sölçi boş vazir Aleksis Tsiprasni saylaşadi, keyin referendumda mamlakat iqtisodiyotini qutqarişga qarşi ovoz berişadi va Afina defolt e'lon qiladi. Juda köplab nemis moliyaçilari va tadbirkorlar Gretsiyani yevro hududidan çiqarib yuborişni istaşadi, ular ön milliardlab yevrolarini saqlab qoliş mumkinligini tuşunişardi.
Barçasidan muhimi umumevropa valutasini saqlab qoliş deb hisoblagan Merkel ularning barçasini bunga köndiradi.
«Agar Berlinda nisbatan kuçsizroq siyosatçi rahbar bölganida, u geosiyosiy oqibatlarni inkor etgan va talablarga könib, Gretsiyani yevrohududdan çiqarib yuborgan bölardi», – deydi Gretsiyadagi «Yekatimerini» naşri muharriri Aleksis Papaçelas.
Yakun: Gretsiya endilikda özidan yigirma yil keyin Yevropa Ittifoqiga kirgan sotsialistik lagerning sobiq mamlakatlaridan qaşşoqroq bölib çiqdi, ammo yevrohudud qutqarildi, Merkelning öşa vaqtdagi harakatlari esa nemislarning köpçiligi tomonidan ma'qullanadi.
Wir schaffen das
«Biz buni qilamiz» yoki «biz qila olamiz». Merkel bu şiorni Barak Obamadan özlaştirgan, 2015 yilda mamlakat fuqarolarini Germaniya Suriya va qöşni mamlakatlardan yuz minglab qoçqinlarni qabul qila olişi va buni qiliş kerakligiga işontirgan.
Lekin öşanda fuqarolarning katta qismi, yumşoq qilib aytganda, bu töğri ekaniga işonqiramay qaragan. Qoçqinlar oqimi ksenofob harakat PEGIDA (ot Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes, «Ğarb islomlaşişiga qarşi vatanparvar yevropaliklar») yuzaga keladi va bu harakat yevroskeptiklarning «Germaniya uçun muqobil» partiyasiga qöşimça kuç bağişlaydi.
«Agar biz hozir favqulodda vaziyatda mehribonlik körsatganimiz uçun uzr söraşimiz kerak bölsa, bu mening mamlakatim emas», – deydi Angela Merkel 2015 yilda özining qaroriga bildirilgan e'tirozlarga javoban.
Yodda tutiş kerakki, öşa vaqtda Yevropa loyihasining boş muhofizi bölgan Merkel nafaqat millionlab germaniyaliklar irodasiga, balki Yevropa Ittifoqi qoidalariga ham qarşi çiqqandi, çunki qoidaga köra, qoçqinlar va noqonuniy immigratsiya masalasi bilan qoçqinlar birinçi bölib kirgan mamlakat şuğullanişi kerak edi.
Albatta, YeIda noqonuniy immigratsiya muammosi hal qilindi deb aytiş qiyin, ammo eng qiyin pallalarda Merkel va Germaniya bu muammoni nisbatan muvaffaqiyatli ötkazdi. Merkel yetakçi siyosatçilarni öz qarori töğriligiga işontirdi, parallel ravişda (Bryussel bilan kelişgan holda) Turkiya bilan uşbu mamlakat hududidagi qoçqinlar lagerlarini moliyalaştiriş böyiça kelişdi va noqonuniy qoçqinlar oqimi tölqini bosildi.
Qoçqinlar 2015-2016 yillarda Germaniya mehnat bozorini töldirişda davom etişdi, PEGIDA koronavirus tanaffusidan keyin Drezdenda mitinglarni davom ettirdi, lekin endi bunday aksiyalar tobora kamroq odam yiğmoqda; «Germaniya uçun muqobil» XDI elektoratining bir qismini öziga oğdirdi, bundestagga va barça hududiy parlamentlarga kirdi, ammo allaqaçon bu kuçlar öz maksimumiga erişib bölgan: ularning tarafdorlari butun Germaniya böyiça 10-12 foiz, sobiq GDRning ayrim yerlarida bu körsatkiç 25 foizgaça çiqişi mumkin.
Breksitçilar illyuziyasi
Ayrim britaniyalik breksitçi siyosatçilar Britaniyaning YeIdan çiqişi masalasidagi 2016 yilgi referendumdan oldin va keyin ommani Yevropa ittifoqi heç narsaga qodir emasligi va barça muhim kelişuvlar Berlin va Parij bilan alohida-alohida muhokama qilinişi kerakligini aytişgandi.
Ammo na Merkel, na Fransiya prezidentlari Fransua Olland va Emmanyuel Makron öz qaraşlarini özgartirişiga yoki boşqa siyosatçilarni köndirişiga zarurat tuğilmadi. Barça Yevroittifoq London bilan muzokaralarda yagona kuç bölişi kerak deb hisobladi – ittifoq kiçik Irlandiyaning manfaatlarini ham, YeIning barça a'zolarining umumiy manfaatlarini ham himoya qilişi kerak.
Germaniya boşida Yevropa ğoyasiga moyil bölmagan odam rahbar bölganida, u ham breksitçilar istagani kabi alohida muzokaralarga kirişmagan bölardi, ammo YeI delegatsiyasi pozitsiyasi birinçi navbatda qit'aning eng yirik iqtisodiyoti manfaatlarini aks ettirişiga intilgan bölardi.
Natija: YeI ittifoqni tark etgan Britaniyadan avvalboşdan istagan barça narsasini oldi. Buning uçun Merkeldan minnatdor bölsa arziydi.
Merkel Putin bilan eng köp gaplaşgan ğarblik siyosatçi
Merkel, Putin va Rossiya
Şarqiy Yevropadagi Merkelning ehtiyotkorlik (köplar uçun çidab bölmas ehtiyotkorlik) bilan iş yuritiş uslubi, birinçi navbatda, uning Putin Rossiyasi bilan munosabatlaridan ma'lum.
2005 yilda, Merkel endi kansler bölganida, matbuot uning Moskva bilan qanday munosabat örnatişi böyiça asosan ikki xil prognoz bergandi.
Birinçisi: bolaligi va ösmirligining katta qismini GDRda ötkazgan Angela sotsialistik tartibdan nafratlanadi va Rossiyaga işonmaydi. Şuning uçun, sotsialist kansler, Rossiyani «tölaqonli demokratiya» deb atagan, keyin «Gazprom»da maoş olib işlagan Gerxard Şryoder davridagi kabi Putin bilan döstlik bölmaydi.
Ikkinçisi: Merkel ham, Putin ham nemis va rus tillarini bilişadi, şu tufayli ular oson til topişadi.
Ikki prognoz ham ozmi, köpmi amalga oşdi.
Apokriflardan birida aytilişiça, 2002 yilda, bundestagda çiqiş qilgan Putin sovuq uruş davridan keyingi yangi dunyo haqida sözlayotganida öşa vaqtda muxolifat yetakçisi bölgan Angela Merkel yonidagi odamga şunday piçirlagan: «Tipik KGBçining odatiy nutqi. Bu yigitga işoniş kerak emas».
Yana bir maşhur bölgan yarim afsona lahza: 2014 yil boşida, Rossiya Qrimni bosib olganida, Merkel Putin bilan gaplaşganidan keyin Barak Obama bilan telefon muloqotida göyoki şunday degan: «Janob Putin reallik bilan aloqalarni saqlab qolganiga işonçim komil emas».
Bu haqda 2014 yil 2 martida New York Times naşri Amerika prezidenti ma'muriyatidagi öz manbasiga asoslanib hikoya qilgan, bu yangilik tezda butun dunyoga tarqalgan va şu vaqtga qadar köpçilik buni fakt sifatida qabul qiladi, ammo nemis siyosatçilari Merkel öşanda bunday sözlarni aytmaganiga işontirişgan.
Nima bölmasin, qanday gaplar tarqalganidan qat'i nazar, Merkel Putin bilan gaplaşişda davom etdi va 2021 yil avgustida sönggi xorijiy safarini Moskvaga amalga oşirdi.
Angela Merkel rossiyaliklar prezidenti va Rossiya haqida aslida qanday fikrda ekani noma'lum, ammo har qanday holatda ham, uni Rossiyaga ortiqça yumşoq munosabatda bölişda ayblaydiganlar yodda tutişi kerakki, barça muhim qarorlarni (masalan, Rossiya yönalişidagi sönggisi - «Şimoliy oqim - 2» gaz quvuri böyiça qaror) kansler öz partiyasidagi yetakçi siyosatçilar, koalitsiya böyiça hamkorlar, Yerlar boş vazirlari, biznesmenlar, Yevropa Ittifoqi böyiça şeriklar va Bryussel bilan kelişib qabul qilişi kerak.
Boşqa tomondan, Merkel hamişa murosaga va barqarorlikka, «qonun ustuvorligi doirasidagi mö'tadil taraqqiyot»ga intilişi hisobga olinsa, agar Moskva taşqi siyosatidagi evolyutsiya bölmaganida, tasavvur qiliş mumkinki, u Putin bilan heç qanday muammosiz «business as usual» («odatiy biznes») rejimida işlagan bölardi.
Merkelning kanslerligi davrida Rossiya va Gruziya uruşi bölib ötdi; Britaniyada Aleksandr Litvinenko, Sergey va Yuliya Skripallar zaharlandi; Qrim bosib olindi; Ukraina şarqi uruş girdobida qoldi; bundestag poçtalariga buzib kirildi («Men har kuni Rossiya bilan munosabatlarni yaxşilaşga urinaman, ammo, boşqa tomondan rossiyalik kuçlar tomonidan amalga oşirilgani yaqqol körinib turgan bunday işlar böladi», - degandi bu borada Merkel); Berlin markazida muxolifatçi Zelimxan Xangoşvili öldirildi. Nihoyat, Aleksey Navalniyning zaharlanişi va bu boradagi tekşiruv işlariga Germaniya ham jalb etilişi. Va Merkel asosiy rossiyalik muxolifatçini köriş uçun şifoxonaga keldi.
Natijada köplab nemis saylovçilari va siyosatçilari Putin Rossiyasiga munosabatini özgartirdi - Merkelda ham manyovrlar qiliş uçun maydon özgardi.
«Germaniya allaqaçon Rossiyaning Yevropadagi «asosiy lobbisti» bölişni bas qilgan. Kansler (Gerxard) Şryoder davridagi GFRning «advokatlik funksiyasi» örniga avvaliga özaro tuşunmovçilik, keyin esa keskinlik egalladi. Agar Germaniyani Yevroittifoqdagi «Rossiyani tuşunuvçilar» şkalasi böyiça baholasak, bu davlat ançadan beri «tuşunuvçilar» röyxatini boşqarmayapti, balki bu röyxatning örtalarida joylaşgan», deydi bu masalada germaniyalik siyosatşunos Dmitriy Stratiyevskiy BBC bilan suhbatda.
Natija: Germaniya va Yevroittifoq rossiyalik amaldorlar va harbiy rahbarlarga nisbatan sanksiyalarni kuçda qoldirdi, ammo ular juda oğriqli emas; nemis biznesi Rossiyada işlaşda, Rossiya gazi - Germaniyaga oqişda davom etadi. Merkel barçani rozi qildi: qat'iy liniya tarafdorlarini ham, ötmişdagi işlarning barçasiga köz yumgan holda Rossiyada pul işlab topişni istaganlarni ham.
Davr yakunlari
Hozirda barça Germaniya va Yevropada Angela Merkelga u kabi adekvat voris topiliş-topilmasligi böyiça taxminlarini bildirmoqda.
Bir tomondan, Germaniyaning istalgan kansleri, YeIdagi eng yirik iqtisodga ega qudratli davlat rahbari sifatida öz-özidan butun Yevropaning yetakçisi bölişi tabiiy holat.
Boşqa tomondan - yana kim öz mamlakatida, butun Yevropa yoki dunyoda u kabi avtoritetga ega bölib, barqaror natijalarga erişişi mumkin? Merkel ketmoqda - ortidan uning partiyasi saylovçilarining yarmi partiyasini özgartirmoqda.
Hozirda dunyodagi önlab yetakçi naşrlar va tahlilçilar Merkel davri yakunlarini sarhisob qilişmoqda - ularning barçasi deyarli bir narsani yozişmoqda.
«Germaniyada uni tez-tez qandaydir katta maqsadsiz, kelajakning umumiy kartinasini çizib olmasdan boşqargani uçun tanqid qilişadi. Ammo Germaniya va undan taşqaridagilar uning halollik, barqarorlik va mas'uliyatni saqlagan holda qiyinçiliklarni yengişi va muvaffaqiyatga erişişi qobiliyatini unutişmaydi», deydi Conversation naşri muallifi.
Angela Merkel. Qisqa biografiya
1954 yil 17 iyulda - Hamburgda, kelib çiqişiga köra polşalik-germaniyalik bölgan, lyuteran pastori Horst Kazner (Germaniyaning bölajak kanslerining buvasining familiyasi Kazmerjçak bölgan) oilasida Angela Doroteya Kazner dunyoga kelgan.
1954 yil kuzi - Kaznerlar oilasi GDRga, Perleberg şahriga köçib ötadi, bu yerda ota Horst daromadli iş topgandi.
1986 yilda - 11 yildan buyon Merkel familiyasida bölgan Angela kvant ximiyasi böyiça doktor maqomini oladi va fan bilan maşğul bölişda davom etadi.
1989-1990 yillarda - demokratik harakat tölqinida Merkel siyosatga kirib keladi, "Demokratik uyğoniş" partiyasiga a'zo bölib kiradi va GDRning demokratik yöl bilan saylangan ilk va sönggi hukumatida matbuot kotibi örinbosariga aylanadi.
1990 yil 2 dekabrda - birlaşgan Germaniyaning bundestagiga ilk saylovda Merkel XDIdan deputat etib saylanadi.
1991-1994 yillarda - Merkel - Helmut Kol hukumatida Ayollar va yoşlar vaziri lavozimini egallaydi.
1994-1998 yillarda - Merkel - yana Helmut Kol hukumatida Atrof-muhit va yadro xavfsizligi vaziri böladi.
1998 yilda - saylovlarda sotsialistlarga mağlub bölgan XDI Merkelni partiya boş kotibi, ya'ni partiya apparati rahbari etib tanlaydi.
2000 yilda - Merkel XDI raisiga aylanadi - u nemis partiyasi tarixidagi ilk ayol rahbar edi.
2005 yil 30 mayda - Merkel rahbarligidagi XDI/XSI Gerxard Şryoder boşliq sotsialistlarni mağlub etib, hokimiyat tepasiga keladi.
2005 yil 22 noyabrda - bundestagda koalitsiya tuziş böyiça uzoq davom etgan muzokaralardan keyin Merkel rahbarligidagi hukumat şakllantiriladi, endi u Germaniya tarixidagi ilk ayol kanslerga aylanadi.
2009, 2013, 2017 yillarda - saylovlarda Merkel rahbarligida XDI/XSI bloki ğalaba qozonişda davom etadi.
2018 yil 29 oktyabrda - Merkel partiyani keyingi saylovlarga olib bormasligini va tez orada XDI raisligini tark etişini ma'lum qiladi.
2018 yil 7 dekabrda - XDI raisligiga Merkelning nomzodi - Annegret Kramp-Karrenbauer saylanadi (2020 yilga kelib uni Armin Laşet almaştiradi).
2021 yil 26 sentabr - bundestag uçun navbatdagi saylovlar, bu safar Angela Merkel Germaniya kansleri lavozimini tark etadi.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi