Toşkentning taşrif qoğozi – poytaxt mozaikalari qanday paydo bölgan?

Arxitektura fanlari nomzodi, professor Abdumannop Ziyoyevning aytişiça, zilziladan keyin yangi Toşkent vujudga kelgan.

“Zilzila oqibatida şaharda şaharsozlik jihatdan salbiy oqibatlar ham bölgan, ammo yangi Toşkent vujudga kelgan. Şaharning şarqiy qismida joylaşgan binolar juda köp şikastlangan.

Sobiq SSSR tarkibidagi 15ta davlatning barçasi Toşkentga öz quruvçilarini yuborgan. Boş reja böyiça hududlar bölingan, har bir respublika kuçiga qarab joy olgan. Kuçli quriliş bazasiga ega respublikalar markaziy joylarni qayta tiklagan. Ular özlari qurgan binolarni abadiylaştirişni xohlaşgan. Qozoğiston qurgan turar joylardan birida keksa kişi va yonida raqsga tuşayotgan ayol tasvirlangan mozaikalar bor. Ayrim joylarda Ukraina quruvçilari 110-maktabda Taras Şevçenko haykali bilan uyğunlaştirgan holda mozaikasini qurib qöyişgan. Hozirgi kunda bular ham madaniy meros hisoblanadi. Lekin har bittasi (respublika) özini tarixda qoldirişga harakat qilgan”.

Toşkent mozaikalari an’anasiga kim asos solgan?

Toşkentdagi deyarli har bir töqqiz va beş qavatli binoning devorlari şarqona, ornamental uslubdagi ulkan mozaik panellar bilan bezatilgan. Toşkentdagi köp qavatli uylarga mos bu xususiyatini e’tibordan çetda qoldirib bölmaydi.

Bu mozaik pannolar an’anasiga aka-uka arxitektorlar – Pyotr va Nikolay Jarskiylar asos solgan. Ular Fransiyada rossiyalik muhojirlar oilasida tuğilgan. 1947 yilda butun oila Rossiyaga qaytadi. Leningrad rassomlik universitetini tugatgan aka-ukalar 1966 yilda Toşkentni qayta tiklaşga yuborilgan.

Nikolay Jarkiy Toşkentga kelişini şunday eslaydi:

“Piter bilan 1966 yilda kuçli zilziladan keyin şaharni tiklaş uçun Toşkentga kelib, temir-beton buyumlar zavodiga rassom bölib işga joylaşdik. Beş va töqqiz qavatli binolarda bizning eskizlarimiz böyiça mozaik pannolar yaratildi. Natijada tipik binolarga ega Toşkent rang-barang va şarqona bezakli, öziga xos şaharga aylandi”.

The Mag jurnalining yozişiça, birinçi mozaik panno Muqimiy köçasidagi 9 qavatli turar joy binosida örnatilgan. Keyin Pyotr Jarskiyning işi me’morlar orasida maşhur böldi. Dastlab yangi köp qavatli binolar uçun möljallangan san’at keyinçalik kiriş eşiklarida, favvoralar, gumbazlar va hatto metro stansiyalarida paydo böla boşladi. Aka-uka me’morlar 20 yildan ortiq mehnat faoliyatida 400dan ortiq köp qavatli turar joy binolariga bezak bergan.

Aka-ukalar nega uylarni mozaikalar bilan bezagan? 

Ayrim mutaxassislarning ta’kidlaşiça, zilziladan keyin şaharda şoşilinç tarzda juda köp panel uylar qurişga töğri kelgan. Uylar şakli bir xil bölib, unçalik jozibador bölmagan. Şu sababli Jarskiylarning ğoyasi asosida köp qavatli uylar mozaikalar bilan bezatilgan.

“Taşkent Modernizm” loyihasi muallifi Aleksandr Fedorovning aytişiça, özida erkinlik kayfiyatini aks ettirgan arxitektura stili – modernizm Toşkentga zilziladan keyin kirib kelgan. Uning fikriça, şu sababdan Toşkent arxitekturasi seysmik modernizm arxitekturasi deb ataladi. 

“U optimistik ruhga ega, çunki yer qimirlaganidan keyin şahar köp odamlarga bağrini oçgan, bir paytlar qiyinçiliklar tufayli Toşkentni tark etganlar uni qayta quriş maqsadida qaytgan.

Maşhur nemis arxitektori Flipp Mozerov Toşkent dunyodagi eng çiroyli beton turar joylarga egaligini aytadi. “Heç qaysi possovet yoki Yevropa davlatlaridagi turar joylarda quyoşdan saqlovçi elementlar yoki bir-birini takrorlamaydigan mozaikalarni uçratmaysiz. Ular nostalgik kayfiyat uçunligi emas, aksinça bir guruh şaxslar ikkinçi guruhga maksimal qulay bölişi uçun qurib bergan uylar bölgani uçun ham diqqatga sazovor. Ularni şunçaki buziş yoki yöqotiş kerak emas. Har doim aytaman, buzişdan köra saqlab qoliş osonroq. Arxitektura qoidalariga mos ravişda saqlab qolgan yaxşiroq”, — deydi u.

Aleksandrning ta’kidlaşiça, uylarni qurgan yoki loyihalagan odamlarning xayolida kommunizmni tarğib etiş bölmagan.

“U şunçaki gözallik uçun qilingan va heç qaysi ideologiyani tarğib qilmaydi. Şu sababli ularni kommunizm sarqiti deb buziş notöğri. Töğri, agitatsion mozaikalar ham bor, lekin ular Toşkentda juda kam qöllangan”, — deydi u.

Mozaikalar qanday qurilgan? 

Arxitektor Abdumannop Ziyoyevning aytişiça, mozaikalarni quriş texnologik jihatdan qiyin iş bölmagan.

“Panellarni pastda tayyorlab, devorga yopiştirişgan. Arxitektorlar va rassomlar naqşlar ustida jiddiy işlagan”, – deydi u.

Arxitektor Ravşan Töxtayev mozaik panellar qanday tayyorlanişi haqida gapirib berdi. Mutaxassis jarayon murakkab tuyulsa-da, aslida, eskizlar tayyorlab olinsa, ular asosida panellarni quyiş texnik jihatdan qiyin iş emasligini aytadi. Şu sababli şoşilinç qurilgan uylarni bezaşda mozaikalar ajoyib yeçim bölgan.

“Uylar atrofini bezatiş uçun “dom”larning yonboşiga mozaika qilişga qaror qilişgan. Ularning betoni zavodning özida qilingan. Aka-uka Jarskiylarga “dom”larni çiqaradigan kombinatdan ustaxona berişgan, ular ustaxonada kömir bilan eskizlarni çizgan. Panelning hajmi taxminan 3x3 bölgan, şu kattalikdagi qoğozlarga mozaikaning rasmi çizilgan. Qayerda qanaqa rang bölişi yozib qöyilgan.

Eskiz tayyor bölganidan keyin boşqa ustaxonaga olib çiqib, [eskizlar] yerga yoyilgan va 5x5 parçalardan yiğilgan. Parçalarni yiğayotganda ularning orasida 3-4 millimetr çok qoldirib ketilgan. Ularni bir-biriga yelimlab çiqişgan. Ammo bu jarayonda qayerda qanday xatolik borligi körinmagan. Çunki eskizning yuzi teskari turgan, yelimlayotgan odamga uning teskari tomoni körinib turgan. Xatoni faqat mozaika bitgandan keyingina tuzatiş mumkin edi, ya’ni xato ketgan joyi urib tuşirilib, tuzatilib qayta yelimlangan. Boşqaçasiga tuzatib bölmaydi.

Keyingi bosqiçda panel qolipining tagiga keramika (yuzini pastga qaratib) qöyilgan va ustidan beton quyilgan. Şunda keramikaning orqa tomoniga beton quyiladi-da,orasidagi çoklari ham betonga töladi va panel mustahkam böladi. Qurigandan keyin, betonning yuzida qoğoz köramiz, qoğoz suvda yuvib taşlanadi. Keramika suvdan qörqmaydi; qoğoz yuvib taşlangandan keyin mozaika körinadi. Tayyor panellar joyiga olib borib montaj qilinadi”, — arxitektor.

Arxitektorlar mozaikalar bilan nimalarni ifodalagan?

Uylar seysmologik holati va dizayn holatiga köra farqlarga ega. Aksariyat turar joylardagi mozaikalar (ularni 15ta sobiq SSSR davlatlari qurgan bölsa-da) bitta xalqqa tegişli emas.

Mozaikalar uçun Markaziy Osiyo madaniyatini aks ettiruvçi tor yönaliş tanlanmagan. Ular nostandart vizuallar, naqşlarni ifodalab, aynan bir mozaikani biror davr yoki xalqqa tegişli deyiş qiyin. Ularda köproq şarqiy ornamentlardan foydalanilgan, quyoş, suv yoki ayrim joylarda bodom naqşlarini köriş mumkin. Özbekistonda turli xalqlar yaşagan, ehtimol naqşlar Markaziy Osiyo xalqlarining umumiy holatidan kelib çiqib tasvirlangan. Aksar mozaikalarda biror joy yoki davr ifodalanmaydi.

“Ba’zi mozaikalar odam tasvirlanadigan janrda çizilgan, qayerdadir bolalar, qayerdadir ayollar tasviri bor. Yana qayerdadir quyoş va yana tabiatni uçratiş mumkin. Syujyet mozaikalarda esa muayyan syujyet aks etgan. An’anaviy elementlarda urf-odatlar mujassam böladi, lekin aynan biror ma’noga ega bölmaydi. Masalan, Labzakdagi mozaikalarda kosmonavtlarga köproq urğu berilgan, milliy naqşlar va samolyot, ba’zi joylarda milliy naqşlar va havo şari, ba’zi joylarda kosmonavtlar va milliy naqşlar uyğunlaşgan.

Aynan bir mozaikani muayyan davr va holatni ifodalaydi deb aytib bölmaydi. Toşkentdagi mozaikalarda sotsialistik, ya’ni bir tomonda Lenin va yana bir tomonda Stalin, yoki bir tomonda “öqiş, öqiş, öqiş” degan propaganda umuman yöqligi uçun ular menga juda yoqadi”, — deydi Aleksandr Fedorov.

Uning ta’kidlaşiça, mozaikalar odamlarga nimadirlar haqida sözlamasa ham umumiy vizual madaniyatni özida saqlab keladi. Aynan “tur, öqi, işla” kabi çaqiriq va şiorlarni uqtirmoqçi bölmaydi, çunki ular vaqtdan taşqarida.

Mozaikalarga munosabat: ularni qanday asraş kerak?

Afsuski, sönggi yillarda Toşkentdagi mozaikalarga nisbatan yomon munosabatga guvoh böldik. Ularning bir qismi böyab taşlandi. Jamoatçilikning e’tirozlaridan keyin mozaikalarni böyaş töxtatildi.

Arxitektor Ravşan Töxtayevning fikriça, biror mozaikali bino investorga sotilganda uning zimmasiga mozaikani asrab qoliş yoki boşqa joyga köçirib ötkazişni yuklaş kerak.

U yaqinda buziliş xavfi ostida qolgan “matbuotçi” mozaikasi haqida gapirarkan, unga ham şunday munosabatda böliş kerakligini aytadi.

Aleksandr Fedorov esa mozaikalar qurilganidan beri heç kim ularga qayğurmagani va ta’mirlamaganini aytadi. Uning fikriça, davlat tomonidan qilinişi kerak bölgan yagona iş ularni buziş, teginiş, har xil reklamalarni ilişni taqiqlaş böladi.

“Mozaikalarni tozalaş, yuvib turiş kerak, yaxşiroq e’tibor beriş kerak. Bu birinçi qadam, ikkinçisi – mozaikalarni ehtiyotkorlik bilan böyaş lozim. Aynan şu masalada işlaydigan mutaxassislar bor, ular restavratsiyaga yordam beradi.

Mozaikalarni tunda yoritiş kerak, ular börtib çiqqani uçun har xil rangda tovlanadi, kerakli burçakdan körinadigan qiliş kerak, xolos. Ularni yoritişga rağbat uyğotiş uçun, tadbirkorlarni jalb qilsa böladi. Masalan, mozaikalarni yoritiş xarajatlarini kötarayotgan kompaniya binoning bir burçagiga özining reklamasini qöysa böladi. Bu biznesga ham reklama va ham şaharning körki oçiladi, odamlar esa bundan bahra oladi. Mozaikalar asrlar davomida turadi. Davlat kamroq pul sarflab, biznes özini reklama qiliş orqali ularga e’tibor qaratişi kerak – şu eng töğri yöli”, — deydi Aleksandr.

2021 yilda Toşkentdagi mozaikalarga madaniy tarixiy meros maqomini beriş taklif qilingan. Toşkent şahar madaniyat boşqarmasi mutaxassisi Şohrux Hoşimovning aytişiça, mozaikalarni Özbekiston Respublikasi madaniy meros obektlari milliy röyxatiga kiritiş böyiça berilgan taklif asosida mozaikalarning tarixi, ularning joylaşuvi va hozirgi holati haqida ma’lumotlar yiğilgan.

“Bu borada Vazirlar Mahkamasiga taklif kiritilmoqda. Ular madaniy meros obektlari röyxatiga kiritilgandan keyin belgilangan tartibda asrab-avaylanadi. Ularni ta’mirlaş böyiça tizimli işlar taşkil qilinadi”.

Aleksandrning aytişiça, Toşkentni köpçilik sovetça qurilgan deb öylaydi, lekin Toşkent modernist şahar.

“Ba’zan turistlar mozaikalarni körsatişni söraşganida, ularni qayerga olib borişni bilmayman, çunki ularning aniq joylaşuvi borasida aniq ma’lumotlarim kam.

Men odamlarni şahrimizni seviş va unga qayğurişga çaqiraman. Atrofdagi narsalar bizni taşkil qiladi. Yaxşi, gözal şaharda yaşasak, atrofimiz çiroyli bölsa, hayotimiz ham gözallaşadi”, — deydi u.

Muallif – Madina Oçilova.
Operatorlar – Muhiddin Qurbonov,
Nuriddin Nursaidov, Javohir Ğayratov.
Montajçi – Muhiddin Qurbonov.