Xarita: suv tanqisligi eng yuqori bo‘lgan davlatlar

Yangi xaritada mamlakatlar bo‘yicha suv stressining darajasi ko‘rsatilgan — u chuchuk suv olinishi hajmining qayta tiklanuvchi suv resurslari hajmiga nisbati orqali o‘lchanadi. Ko‘rsatkich 100 foizdan yuqori bo‘lgan davlatlar bir yil davomida tabiiy yo‘l bilan oladigan suvidan ko‘proq suv ishlatadi va tanqislikni yerosti suvlarining kamayishi yoki dengiz suvini tuzsizlantirish hisobiga qoplashga majbur bo‘ladi. Ma’lumotlar BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) tomonidan taqdim etilgan.

Suv qishloq xo‘jaligi, sanoat va kundalik hayot uchun zarur bo‘lgani sababli, iqlim o‘zgarishi va talab o‘sishi fonida bunday nomutanosibliklar tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Ayrim mamlakatlarda suv iste’moli tabiiy resurslar hajmidan o‘nlab barobar oshib ketadi.

Katta farq bilan birinchi o‘rinda Kuvayt turadi — bu yerda suvdan foydalanish qayta tiklanuvchi resurslar hajmining 3 850 foiziga yetgan. Undan keyin Birlashgan Arab Amirliklari keladi — 1 509,9 foiz, bu esa tuzsizlantirish va qayta tiklanmaydigan yerosti suvlariga yuqori darajada bog‘liqlikni aks ettiradi.

Suv stressi yuqori bo‘lgan davlatlar asosan Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada jamlangan — bu hududlar dastlabdan qurg‘oqchil iqlim va suv zaxiralarining sekin tabiiy tiklanishi bilan ajralib turadi. Qo‘shimcha bosimni esa ko‘p suv talab qiladigan qishloq xo‘jaligi yuzaga keltiradi.

Saudiya Arabistoni uchinchi o‘rinni egallaydi (974,2 foiz), undan keyin Liviya (817,1 foiz) va Qatar (431 foiz) keladi. Hatto unchalik keskin bo‘lmagan darajada ham ko‘plab mamlakatlar barqaror suv iste’moli chegarasidan chiqib ketgan. Masalan, Pokiston va Iordaniya 100 foizlik chegaradan oshgan — mos ravishda 110 foiz va 105 foiz. Xitoy o‘zining qayta tiklanuvchi suv resurslarining 41,5 foizidan, AQSh esa 28,2 foizidan foydalanadi.

Boshqa hududlarda esa vaziyat aksincha: Papua — Yangi Gvineya, Boliviya va Kongo Demokratik Respublikasi ulkan suv zaxiralariga ega, ammo iqtisodiy rivojlanish darajasi nisbatan past bo‘lgani uchun bu yerlarda suv stressi deyarli kuzatilmaydi. Masalan, Kongo DR hududiga dunyodagi ikkinchi eng yirik daryo tizimi bo‘lgan Kongo daryosi havzasining 62 foizi to‘g‘ri keladi.

O‘z suv resurslarini tugatib borayotgan mamlakatlar qayta tiklanmaydigan manbalarga tayanishga majbur bo‘lmoqda. Bunday usullardan biri — qazilma yerosti suvlarini qazib olish: suv katta chuqurliklardan chiqarib olinadi, ammo suvli qatlamlar yog‘ingarchilik hisobiga tabiiy ravishda qayta to‘ldirilmaydi. Bu amaliyot nafaqat Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada, balki AQSh va Xitoyda ham keng tarqalgan.

Qurg‘oqchil hududlardagi davlatlar, ayniqsa Yaqin Sharqda, dengiz suvini ichimlik suviga aylantiradigan tuzsizlantirish texnologiyalarini rivojlantirishda ham yetakchi hisoblanadi. Bu jarayon hali ham katta energiya talab qiladi va qimmatga tushadi, biroq texnologik taraqqiyot uni tobora amaliy va investitsiya nuqtai nazaridan istiqbolliroq qilmoqda.

Iqlim o‘zgarishi va iste’mol o‘sishi davom etar ekan, suvning mavjudligi iqtisodiy rivojlanish uchun tobora qattiqroq cheklovga aylanmoqda.

Tabiiy suv imkoniyatlari chegarasidan chiqib ketayotgan mamlakatlar, ehtimol, tuzsizlantirish quvvatlarini kengaytirish, talabni qat’iyroq boshqarish yoki samaraliroq infratuzilmaga sarmoya kiritishga majbur bo‘ladi. Bu esa suvni yaqin o‘n yilliklardagi eng muhim iqtisodiy va strategik resurslardan biriga aylantiradi.