Ўзбекистонда электр энергияси, табиий газ ва автомобиль ёқилғиси тарифларининг оширилиши режалаштирилмоқда. Энергия ресурсларини етказиб берувчилар мавжуд тарифлар устидан харажатларнинг ошиб кетиши зарурияти билан тушунтиришмоқда. Афтидан, чиндан ҳам тарифлар пасайтириб қўйилгандек. Лекин улар қандай бўлиши кераклигини ҳеч ким билмайди. Repost.uz таниқли иқтисод бўйича эксперт Юлий Юсуповнинг бу борадаги фикрларини келтирди.
Гап шундаки, учала сектор ҳам монополлаштирилган, у ерда эркин рақобат йўқ, нархларни давлат белгилайди. Бундай вазиятда етказиб берувчи корхоналар доимо ўз харажатларини оширишга ҳаракат қилишади. Биринчидан, нархларнинг оширилишини асослаш учун. Иккинчидан, компаниялар ўз сарфлари орқали коррупцион даромадларни чиқариб олишади, масалан, баланд нархларда ресурслар харид қилишади ва бундай харидлар учун «откат» олишади. Ниҳоят, юқори харажатлар — самарасиз менежментнинг пировард натижасидир, бунинг пайдо бўлишига сабаб: а) рақобат, б) хусусий мулкдорнинг йўқлигидир.
Мазкур секторлар иқтисодиётимизнинг давлат томонидан назорат қилинадиган кўплаб бошқа соҳалари сингари радикал ислоҳотларга муҳтож ва у қуйидагиларни қамраб олиши керак:
1. Давлат томонидан тартибга солиш усулларининг радикал ўзгартирилиши, бу ҳолатда сиёсат ишлаб чиқиш функцияси (бу билан вазирликлар шуғулланиши керак), стандартлар ўрнатилиши (давлат агентликлари функцияси), назорат ва текширув (давлат инспекциялари функцияси), соҳа корхоналарининг манфаатларини ҳимоя қилиш (кўнгилли ассоциациялар), хўжалик фаолиятини амалга ошириш (тижорат корхоналари) ҳам ислоҳ қилиниши керак.
Айни пайтда давлат томонидан назорат қилинувчи соҳаларда бу функцияларнинг барчаси битта тузилмада — совет давридаги соҳа вазирлигининг меросхўри (ёки маълум шахсларнинг ўзи томонидан назорат қилинувчи бир неча тузилмалар)да жамланган. Бу манфаатлар тўқнашуви ва бошқарувнинг самарасизлигини келтириб чиқаради.
2. Соҳани монополиядан халос этиш ва рақобат муҳитини яратиш. Соҳаларнинг аксариятида монополизм сунъий характерга эга ва у ерларда соғлом рақобат учун етарли шароитлар ҳозирлаш мумкин.
Автосаноат ва автомобиль ёқилғиси билан савдо қилиш каби соҳаларда бозорга янги ўйинчиларни қўйиб юбориш кифоя ва рақобат компанияларни ўзларининг шиширилган харажатларини қисқартиришига, сифатни яхшилашга ва маҳсулот ассортиментини кўпайтиришга мажбурлай бошлайди. Масалан, автомобиль ишлаб чиқаришда божхона тўловларини «тақиқловчи» даражадан «оқилона» даражага туширилса бас.
