Ҳа, юқоридаги гаплар бугунги кунда бот-бот қулоққа чалинадиган бўлиб қолди. Келиб тушаётган мурожаатларнинг кўпи фермер хўжаликларидан. Уларнинг арзи-доди битта: ҳоким еримни ноқонуний тортиб олди.
Шундай мурожаатлардан бири Самарқанд вилоятининг Паст Дарғом тумани «Дўстлик» фермер хўжалигидан келиб тушди.
Унда айтилишича, фермер хўжалиги раиси дафн этилганидан сўнг, тупроғи совишга улгурмай, сайёр суд мажлисида «Дўстлик» ф/х ерларини туман захирасига қайтариш бўйича туман ҳокимлиги қарори маъқулланган.
Иш ҳужжатларини ўрганиш чоғимизда, судья фермер хўжалиги вакилларининг ихтиёридаги ҳужжатларни жиддий ўрганиб ҳам чиқмаган, қандай бўлмасин ҳокимнинг даъво аризасини қаноатлантириш мақсадида ёндашган, деган хулосага келиш мумкин.
Маълумот учун, «Дўстлик» фермер хўжалиги 1993 йилда ташкил этилган бўлиб, бугунги кунда жами 247,6 гектар ер майдонига эга. Шундан 100 гектари – суғориладиган ерлар. Ҳайдаладиган лалми ер 70 гектарни ташкил этади. 83 гектар яйлов. Қолгани ариқлар, йўллар, зовурлар, қишлоқ хўжалигида фойдаланилмайдиган ер майдонлари сирасига киради.
Даставвал «Дўстлик» фермер хўжалиги раисининг меросхўр фарзандларига қулоқ тутамиз. Нега меросхўрларига, деган савол туғилади. Бунинг сабабини ҳам уларнинг ўзлари тушунтириб беришди.
Ҳиссиётли мавзу ҳақида ҳисларга берилмасдан, хат-ҳужжатлар ва суд қарори асосида, томонларнинг фикрларидан келиб чиққан ҳолда сўз юритишга ҳаракат қиламиз.
Учқун Абдувалиев – марҳум фермер Шодиқул Абдувалиевнинг катта ўғли
«1993 йилда бу ерлар ўзлаштирилмаган, ҳарбий машғулотлар ўтказишга мўлжалланган полигон ҳудудлари эди. Кейин, отам раҳбарлигида қариндош-уруғ, бола-чақа бирлашиб, ўзлаштирдик, ерни-ер қилдик», – дейди марҳум фермер Шодиқул Абдувалиевнинг катта ўғли Учқун Абдувалиев.
Унинг айтишича, шу йил 15 апрелда юрак хуружидан вафот этган отасини дафн қилганларидан 5-6 кун ўтар-ўтмас, ҳокимлик биносида сайёр суд ташкил этилган. Унда ноқонуний даъволар илгари сурилган, туман суди эса, ҳокимликнинг даъвосини қаноатлантириш юзасидан қарор чиқарган.
Фермернинг иккинчи ўғли ҳам туман ҳокимлиги даъво аризасида кўрсатилган иддаолар асоссиз эканини таъкидлади.
Мавзуга оид
Жасурбек Абдувалиев – марҳум фермернинг кичик ўғли
«Ҳокимликнинг судга киритган аризасида «Дўстлик» ф/х пахта-ғалла режасини бажармагани айтилади. Ғаллани, пахтани ўз вақтида экиб, маҳаллий ўғитлар ва бошқа ишловларини қиламиз, аммо махсус техникалар билан келиб, ариқни бекитиб кетади. «Нега бекитяпсизлар», десак, «ҳоким айтди» дейишади.
Бу сўзларимизни исботлайдиган расмлар, видеолар бор. Бизга 2019 йилдан режани бажара олмаслигимиз учун сунъий тўсқинликлар қилиб келинди», – деди фермернинг кичик ўғлиЖасурбек Абдувалиев.
Туман ҳокимлиги фермер хўжалиги балансида бўлган суғориладиган, қишлоқ хўжалигида фойдаланиш учун яроқли бўлган ерларни иссиқхона, парранда фермаси қуриш учун тадбиркорларга бериш тўғрисида қарор чиқарган.
«Икки-уч йилдан бери икки-уч фуқаро қарор кўтариб келади: ҳоким бу ерни бизга ажратиб берди, деб. Иссиқхона қураркан, товуқхона қураркан. Тинчлик йўқ-да», – дея куюнади фермернинг фарзанди.
Унинг билдиришича, ернинг балл бонитети инобатга олинмасдан, 44 бонитетлик ерларга гектарига 17 центнер пахта режаси қўйиш ўрнига 28 центнер қўйилган. Ғалла режасида ҳам шундай адолатсизликлар бор: гектаридан 22 центнер ўрнига 31 центнер режа қўйилган. Бироқ фермер оиласи шунга ҳам рози.
«Майли, биз шунга ҳам розимиз. Ишласак, агротехник тадбирларни бажарсак, кучимиз етади. Техникаларим етарли. Фақат сунъий тўсиқ қўйилмаса бўлди. Ўғитимни вақтида олсам, сувни вақтида олсам, бажарса бўлади», – дейди Ж. Абдувалиев биз билан суҳбатда.
Мурожаатни ўрганиш чоғида марҳум фермернинг турмуш ўртоғи ҳам айтар сўзлари борлигини билдирар экан, микрофонимизни унга тутдик.
Унинг айтишича, 1950 йилда дунёга келган Шодиқул Абдувалиев ёшлигидан далада ўсган, сувчи, бригадирликдан колхоз раислигигача бўлган меҳнат пиллапояларини босиб ўтган. Мустақилликнинг илк йилларидан фермер хўжалигини юритиб келган. Бироқ туманга янги ҳоким келгач, унинг ишлари орқага кета бошлаган. Турли босимлар ўтказиб келинган.
Албатта, булар ҳиссиётлар устидаги гап бўлиши ҳам мумкин. Чунки иккинчи томон ҳеч қачон бу айбловларни тан олмайди. Буни исботлашнинг ҳам имкони йўқ. Ҳоким билан бўлиб ўтган суҳбат тафсилотларини фермер ўзи билан қабрига олиб кетди.
Гап шундаки, фермер хўжалиги раиси Шодиқул Абдувалиев (марҳум) шу йилнинг 10 апрелида туман ҳокими билан учрашгач, уйига келиб, мазаси бўлмайди, Самарқанд шаҳардаги шифохонага олиб борилади, 14 апрел куни юрак хуружидан вафот этади. 15 апрелда марҳум фермер дафн қилинган бўлса, орадан 6 кун ўтиб, ушбу фермер хўжалиги ерларини туман ҳокимлиги захирасига қайтариш бўйича туман ҳокимлигининг даъво аризаси судда кўриб чиқилади.
Буни ҳам марҳум Шодраиснинг (Шодиқул Абдувалиев туманда шу ном билан танилган эди) синглиси Лола Ҳамидова туман марказига борганида тасодифан билиб қолган. Мавзудан узоқлашмаган ҳолда туман иқтисодий судида фермернинг ишончли вакили бўлган Лола Ҳамидовани сўзга тутамиз.
Лола Ҳамидова – Шодиқул Абдувалиевнинг синглиси
Лола опанинг билдиришича, у ўз ишлари билан 21 апрель куни туман ҳокимлигига жияни Абдувалиев Учқун билан бирга борган. Ҳокимликдан Олим Қайсаров чиқиб: «Лола, акангни суд қилишяпти», дея маълум қилган. Бу вақтда, яъни марҳум фермер Шодиқул Абдувалиев дафн этилганидан бир неча кун ўтгач, ҳокимлик биносида унинг раислигидаги фермер хўжалиги устидан киритилган даъво аризаси сайёр суд мажлисида кўриб чиқилаётган эди.
Судда фермер хўжалигининг ишончли вакили сифатида Л.Ҳамидова иштирок этган.
«Ўша куни «бизга вақт беринглар, адвокат олайлик, эътироз билдиришга иш ҳужжатларидан танишиш учун нусха беринглар», дедим. Бермади, суд 27 апрелга қолдирилди», – дейди Л.Ҳамидова.
Орадан икки кун ўтгач, 23 апрелда Л.Ҳамидова Гўзалкент иқтисодий судига борган ва судьядан иш ҳужжатларидан нусхани сўраган, аммо ҳокимлик вакили йўқлиги важ қилиниб тақдим этилмаган, аксинча, суд ҳужжатлари 27 апрел куни берилишини айтган. Қолаверса, судья ҳокимият билан келишиб ишлашни тавсия қилган.
«Судья ҳоким билан келишиб ишлашим кераклигини айтди. Қандай келишаман, туман ҳокими билан кун давомида ҳам учрашиб бўлмаса? Ҳокимлик биноси панжаралаб ташланган бўлса, дарвоза олдида турган ички ишлар ходими ҳеч кимни киритмаса», – дейди Лола Ҳамидова Паст Дарғом туман ҳокимлиги фаолияти хусусида фикрларини билдирар экан.
Хуллас, 27 апрелда суд мажлиси бўлиб ўтган ва фермер хўжалигининг ишончли вакили Лола Ҳамидова сўзларини, иш ҳужжатлари, туман кенгаши қарорига асос бўлган ҳужжатларга эътирозларини инобатга олмаган ҳолда «Дўстлик» фермер хўжалиги ерларини туман ҳокимлиги захирасига олиш бўйича ҳокимлик қарорини тасдиқлаган.
Биз изоҳ олиш учун Пастдарғом туман ҳокимлигига бордик, бироқ илк куни барча раҳбарлар «ғалла ўрим-терими»да экани боис, жўяли тушунтиришлар ололмадик. Иккинчи куни махсус мухбиримиз «Дўстлик» фермер хўжалигига чиққан ҳолда мутасаддилар билан учрашди ва уларнинг жавобларини тинглади.
Таъкидлаш керак, суд қарорида қайд этилган рақамлар ва кенгаш қарорига асос бўлган бошқа ҳужжатлардаги камчиликлар, нотўғри маълумотларни изоҳлай олишмади.
Шу боис, энди бевосита Халқ депутатлари туман кенгашининг фермер хўжалигига қарашли ерларни туман ҳокимлиги захирасига олинишига ва Пастдарғом тумани иқтисодий суди судьяси О. Абжаловнинг ҳал қилув қарорига асос бўлган ҳужжатларни Шодиқул Абдувалиев меросхўрлари томонидан тақдим этилган ҳужжатлар билан таққослайлик.
Қонунчиликка биноан бирор фермер хўжалиги ерларини туман захирасига олиш фермер хўжалиги раисининг аризаси ёхуд суд қарори билан амалга оширилади. Фермер аризаси бўлмаган тақдирда, туман кенгашининг мажлисига туман ишчи гуруҳининг далолатномаси ва бошқа қатор ҳужжатлар тақдим этилади.
Тумандаги фермер хўжаликлари ер майдонларидан самарали, белгиланган мақсадларда, қонуний фойдаланиши ҳолатларини ўрганиш бўйича Ишчи гуруҳ далолатномаси ва ундаги далилларга «Дўстлик» фермер хўжалигининг қарши далиллари
А) 2020 йил 13 январда тузилган Далолатномада «Дўстлик» фермер хўжалигининг умумий ер майдони 368,6 гектарни ташкил этиши қайд этилган. Шундан 150,9 га суғорилиб, ҳайдаладиган, 87 га лалми, 7,8 га боғзор, 1,2 га узумзор, 67,9 га яйлов, 2.6 га мелиоратив, 1,9 га теракзор, 12,9 га ариқ, 5,4 га йўл, 2,6 га қурилиш ости, 28,4 га қишлоқ хўжалигида фойдаланилмайдиган ерлар экани қайд этилган.
Худди шу рақамлар Паст Дарғом туман Ер ресурслари ва давлат кадастри бўлими мутахассисларининг 2020 йил айни сана, яъни 13 январдаги Хулосасида ҳамда Паст Дарғом туман ҳокимлиги ҳузуридаги Ер участкаларини бериш (реализация қилиш) масалаларини кўриб чиқиш бўйича Комиссиясининг худди шу сана билан тақдим этилган Хулосасида ҳам келтирилган.
Фермер хўжалигининг ихтиёридаги туман Ер ресурслари ва давлат кадастри бўлими томонидан 2018 йил 28 май санаси билан берилган ва санаси кўрсатилмаган Маълумотномаларда қайд этилишича, 2018 йил 28 апрелда «Дўстлик» ф/х ер майдонларининг мониторинги ўтказилганда умумий ер майдони 247,6 гектар, суғориб ҳайдаладиган ер майдони ҳисобот бўйича 94,0 гектар, ҳақиқатда 54,3 га ғалла, 66,3 га пахта экилгани аниқланган. «Дўстлик-Чархин» фермер хўжалигида 15,0 га ғалла, 18,7 га пахта майдони мавжудлиги аниқланган. «Дўстлик» ф/х ер майдонларида қайта ўлчов ишлари олиб борилганида қуйидагилар аниқланган: «Дўстлик» ф/х 1313-1315-1317 контурлардан жами 15 га ер майдони туман ҳокимининг 2018 йил 17 февралдаги №1490-қ сонли қарорига асосан захирага қайтарилган. 12,0 га боғзор, 2,0 га теракзор, 6,0 га экин экиш имконияти бўлмаган ер майдонлари мавжудлиги аниқланган.
Гарчи хулосалар ва Далолатнома 2020 йилда тайёрланган бўлса-да, уларда нима учун туман ҳокимининг 2009 йил 24 октябрдаги №2386 сонли қарори билан жами 368,6 га ер майдони ижарага берилгани қайд этилганига доир саволимизни туман мутасаддилари изоҳлай олишмади.
Чунки фермер хўжалигининг айрим ерларини захирага олиш бўйича туман ҳокимининг 2015 йил 29 июлдаги 988-сонли, 2015 йил 17 ноябрдаги №1644-сонли, 2018 йил 17 апрелдаги №1490-сонли қарорлари киритилмаган ва шу билан Халқ депутатлари туман кенгаши ҳамда суд эътибори чалғитилган.
Б) Юқоридаги Далолатнома ва Хулосаларда фермер хўжалигининг 2019 йилги пахта ва ғалла режаларига доир маълумотлар ҳам келтирилган. Унга кўра, 43,2 га ерга пахта экилган бўлиб, давлатга сотиш режаси 111,4 тонна бўлгани ҳолда 82,7 тонна (78,3 фоиз)га бажаргани, 2020 йил ғалласи учун 50 га ер белгиланган бўлиб, ғаллани кеч экиш оқибатида 9 га майдондаги ғалла униб чиқмагани таъкидланган.
Энди ушбу далилларга фермер хўжалигининг аксил далилларини келтирамиз. Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси Самарқанд вилоят бошқармаси томонидан «Дўстлик» фермер хўжалиги раҳбари Ш. Абдувалиевга 2019 йил 5 декабрда тақдим этилган 13.6-19-12-50-сон хатида фермер хўжалигининг ер майдонлари бонитети ва давлат режасига доир рақамлар келтирилган:
«Сизнинг фермер хўжалигингизга тааллуқли ер майдонларининг ўртача балл бонитети 44,3 ни ташкил этиши аниқланди. 2019 йил ҳосили учун 45 га ғўза, 50 га бошоқли дон экилиши белгиланган бўлиб, ҳосилдорлик ғўза майдонлари учун 28 центнер ва бошоқли дон учун 34,2 гектар этиб белгиланган.
...Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 18 августдаги «Қишлоқ хўжалиги экин майдонларининг норматив қийматини аниқлаш тизимини такомиллаштириш тўғрисида»ги 235-сонли қарорининг ... 2-иловасида тупроқнинг бир бонитет балига нисбатан норматив ҳосилдорлиги ғўза учун 0,4 центнер ва бошоқли дон экинлари учун 0,6 центнерни ташкил этиши кўрсатиб ўтилган. Шунга биноан, «Дўстлик» ф/х.нинг 2019 йил ҳосили учун экилган ғўза майдонларининг ҳосилдорлиги гектарига 17,72 ц ва бошоқли дон экинларининг ҳосилдорлиги 26,58 ц.ни ташкил этиши лозим эди.
Ушбу низомнинг 4-иловасида ... минтақавий коэффициентлар жадвали бўйича Пастдарғом туманига 1,2 минтақавий коэффициент қўлланилади».
Юқоридаги маълумотларни Паст Дарғом туман прокуратураси томонидан 2020 йил 4 июнь санаси билан марҳум фермернинг рафиқаси И. Норқуловага юборилган жавобдаги рақамлар янада тўлдиради:
Шу ўринда, фермер хўжалиги 2019 йилги пахта режасини бажарганми ёки йўқ, деган саволга ер бонитети бўйича жавоб излаймиз. Бунинг учун электрон ҳисоблагичда керакли рақамлар ва ишораларни босиш кифоя.
Демак, туман ҳокимлиги 43,2 га ерга пахта экилган ва ундан 111,4 т (1114 центнер) пахта топшириши керак эди, демоқда. Бонитет бўйича ҳисобласак, аслида, фермер хўжалиги 45 га * 17,72 ц = 797,4 ц (79,74 т) пахта топшириши керак эди. Минтақа учун 1,2 коэффициентга кўпайтирганимизда 956,88 ц (95,688 т) пахта ҳосили топшириши керак бўлади. Амалда, фермер 82,7 т пахта топширган ва салкам 13 тонна (12,988) кам топширган. Бу режага нисбатан 89,22 фоизни ташкил этганини кўрсатади.
Буни хўжалик аъзолари сунъий равишда тўсиқлар бўлганида, пахтага ўз вақтида сув қўйиш имкони бўлмагани, чунки ҳокимликдан одам келиб, зовурни ёпиб кетгани билан изоҳламоқда.
Ҳокимликнинг 2018 йилги пахта сотиш режасини бажармаган, деган даъвосига, ўша йил қурғоқчилик келгани, нафақат «Дўстлик» фермер хўжалиги, балки республиканинг қурғоқ келган бошқа ҳудудларидаги аксар фермерлар ҳам пахта режасини бажара олмагани билан изоҳлайди.
2019 йилда ғалла экилган майдонларнинг 20 гектарида 70-80 фоизини ёввойи сули, райграс каби ўсимликлар қоплаган.
Ваҳоланки, ундан олдинги барча йилларда ғалла ва пахта сотиш режалари 100 фоизга бажарилган.
Шу ўринда бир мулоҳаза. Юқоридаги ҳисоб-китобда шу нарса кўриндики, туман ҳокимлиги фермер хўжалиги ер бонитетига умуман тўғри келмайдиган ҳосилни талаб қилиб келган. Масалан, 2019 йили пахта сотиш режаси 95,68 т (ана келинг, 96 тонна) белгиланиши ўрнига 111,4 т, салкам 16 т кўп режа қўйилган. Бошоқли дон экинлари режаси борасида ҳам шундай дейиш мумкин. Йиллар давомида меъёрдан сезиларли даражада кўп маҳсулот топшириш фермер хўжалиги аъзоларининг ҳафсаласини пир қилмайдими?
Энди ҳокимлик ҳужжатларида акс этган солиқдан қарздорлик, ер майдонларида ҳар бири 10 сотихдан 2та уй-жой қуриб олгани, рухсатсиз маккажўхори экилганига доир маълумотларга нисбатан фермер хўжалиги вакилларининг аксилдалилларини эътиборингизга ҳавола қиламиз.
Ҳокимликнинг Кенгаш қарорини чиқаришда ҳам, иқтисодий судга киритган аризасида ҳам асосий чалғитувчи важи – фермер хўжалиги ер майдонларида рухсатсиз, ноқонуний равишда, ўзбошимчалик билан ҳар бирининг майдони 10 сотихдан бўлган 2та бино қурилгани ҳақидаги асоссиз ва ёлғон маълумотидир.
2011 йил 6 март санасида олинган кадастр ҳужжатлари дала шийпонлари фермер хўжалиги балансида бўлганини ҳамда дам олиш оромгоҳи ва ишчи-хизматчиларнинг дам олиш хонаси сифатида қайд этилганини кўрсатади. Биз ушбу биноларни бориб кўрганимизда, ҳар бир хонаси алоҳида қурилган, уларда мавсумий ишчилар оиласи билан вақтинча истиқомат қилаётганига гувоҳ бўлдик. Атрофи ўраб олинмаган, хоналар алоҳида барпо қилинган. Бир қарашда тураржойдан кўра, дам олиш уйига, шийпонга кўпроқ ўхшайди.
Судда марҳум фермернинг ишончли вакили сифатида иштирок этган Лола Ҳамидованинг таъкидлашича, солиқдан қарздорлик борасида судда холис ўрганишлар олиб борилмаган. Ваҳоланки, «Дўстлик» фермер хўжалиги йиллар давомида ихтиёридаги барча ерлар учун – хоҳ у суғориладиган, лалми ёки қишлоқ хўжалигида фойдаланилмайдиган ер майдонлари бўлсин, бир хил ставкада, яъни суғориладиган ер майдонлари сифатида солиқ тўлаб келган.
Хуллас, «Дўстлик» фермер хўжалиги дуч келган муаммолар мана шулар.
Афсуски, туман иқтисодий судининг ҳал қилув қарори фермер хўжалиги билан боғлиқ ишни кўз қири билан, мендан ўтгунча, қабилида кўриб чиққан, деган тасаввур уйғотади кишида.
Чунки, агар акси бўлганида, 2020 йил 27 апрелдаги қароридаёқ, судья Абжалов биз кўрган ҳужжатларни ҳам албатта, кўриб чиққан, ҳал қилув қарорида улар қайд қилинган бўлар эди.
Шу ўринда эътиборингизни бир жиҳатга алоҳида қаратишни истар эдик. Пастдарғом туманига Шунқор Худайбердиев ҳоким бўлиб келганидан буён ўтган қисқа давр ичида жуда кўплаб фермерларнинг том маънода «уйи куйган». Чунки у шу қисқагина давр ичида жуда кўплаб фермерларнинг ерларини оптималлаштириш баҳонаси билан захирага қайтариб олган ва масалан биргина фермер ихтиёригаминг гектардан ортиқ ерни тақдим этган.
Оқибатда туманда ишсизлар «армияси» сафи бир неча юз кишига ортиб, яна оиласини, иссиқ жойини ташлаб, «Россия қайдасан», дея иш қидириб хорижга кетишга мажбур бўлган.
Бироқ, ҳоким ўз билганидан қолмайдиган кўринади. Чунки туманни қўятурайлик, вилоят даражасида унинг «мушугини пишт» дейдиган одам ҳали топилганича йўқ.
Ўйлаймизки, мазкур мақоладан сўнг, мутасадди идоралар ўз сўзини айтади ва адолат қарор топишига ҳисса қўшишади.
P.S. Kun.uz таҳририяти Самарқанд вилоят иқтисодий суди фуқаронинг апелляция шикоятини қайтарганлик важини, Паст Дарғом туман иқтисодий судининг марҳум фермернинг синглисини ишончли вакил сифатида олиши ва апелляция инстанциясида ундан ишончнома талаб қилиниши, туман судьясининг қарори қанчалик холис ва адолатли бўлганини Олий суд, Халқ депутатлари Паст Дарғом туман кенгашининг қатор ёлғон маълумотлар асосида тақдим этилган ҳужжат асосида қабул қилган қарори юзасидан Олий Мажлис Қонунчилик палатасидан жавоб кутиб қолади.
