Бундан 82 йил муқаддам ўзбек миллатига қарши улкан жиноят содир этилди – 1938 йил 4 октябр куни ўз даврининг кўзга кўринган зиёлилари – жадидлар совет тузуми қатағон машинасининг қурбони бўлди. Улар ҳукмрон тузумга қаршиликда айбланиб, «халқ душмани» сифатида отувга ҳукм қилинди. Сохталаштирилган ҳужжатлар, зўрлик билан эришилган гувоҳликлар асосида. Суд ҳукмисиз.

Тарихчи Баҳром Ирзаев жадидчилик ҳаракати асослари, уларнинг таъқибга олиниши, қатағон машинасининг даҳшати ҳақида гапириб берди.

Жадидчилик мақсадлари ва пешволари

– Жадидчилик ҳаракатининг Туркистонда кенг ёйилишида қрим-татар фарзанди Исмоил Ғаспиралининг хизматлари катта. Бу ҳаракатни дастлаб Туркистонда бошлаганлар жуда саноқли – Самарқандда Маҳмудхўжа Беҳбудий, Тошкентда Мунавварқори Абдурашидхонов, Бухорода Абдурауф Фитрат бўлса, 1918 йилга келиб бундай фикрли инсонлар мамлакатнинг барча шаҳар-қишлоқларида минглаб пайдо бўлди.

1920 йилнинг бошларида Туркистон ўлкасининг ижтимоий ҳаётида бўлган барча янгиликлар жадидлар таъсирида юзага келди. Матбуот, мактаб, маориф, театр кабилар орқали улар янги тўлқинни вужудга келтира олди. Жадидлар ўз ҳаракатларининг пойдевори бўлган мактабда дин билан бирга дунёвий илмларни ҳам ўргатишни мақсад қилиб қўйишганди. Бир қатор ёшларни ўқитиб, хайрия жамиятлари ташкил этилиб, Оренбург, Уфа, Туркия, Германия, Миср, Япониядаги таълим масканларига юборишга раҳбарлик қилишди.

Оренбургга таҳсил учун юборилган туркистонлик ёшлар

Жадидларнинг асосий мақсади ўрта аср жаҳолатидан қутулиш ва жаҳоннинг тараққиёт намуналарини Туркистонда жорий этиш бўлган.

Мутахассислар Туркистон истиқболи учун курашган шахсларни уч гуруҳга бўлишади.

Биринчи гуруҳга чор маъмурларига қарши қуролли ҳаракат олиб борганлар, шўроларга қарши миллий озодлик ҳаракатлари раҳбарлари киради.

Иккинчи гуруҳга муроса йўлини тутганлар киради. Исмоил Ғаспирали, Маҳмудхўжа Беҳбудийлар вазиятда ўз шартларини қўйиш эвазига Туркистон учун маълум бир эркинликларни талаб қилишди.

Учинчи гуруҳ