2021 йилдаги табиий офатлар: улардан қайсилари глобал исиш хавфини яққол намоён этди?

Об-ҳаво бизга сўнгги юз йилда ҳаво ҳарорати Цельсий бўйича 1 даражадан кўпроққа кўтарилганида дунёда ҳаёт қандай бўлишини кўрсатди. Агар инсоният ҳарорат ўсишини мақбул қийматларда ушлаб туролмаса, Ердаги катаклизмлар одатий аччиқ ҳақиқатга айланади. Об-ҳаво уйлар ва ҳатто корхоналарни бузиб юбориши, ҳосилни йўқ қилиши ва инсонлар ҳаётига зомин бўла олишини кўрсатди. Иқлим ўзгариши бўйича ҳукуматлараро экспертлар гуруҳининг янги ҳисоботи экстремал об-ҳаво шароитлари иқлим ўзгаришига боғлиқ эканини намоён этди.

Тинч океани шимоли-ғарбида иссиқлик тўлқини

Тинч океани шимоли-ғарби ва Канада жануби-ғарби ўзининг ёмғирли ва юмшоқ об-ҳавоси билан машҳур. У ерда 13 миллион киши яшайди. Бироқ жорий йил ёз фаслида уни даҳшатли жазирама қамраб олди. Ҳарорат Цельсий бўйича 38 даража иссиқдан ортди. Натижада маҳаллий ҳукумат вакиллари аҳолини ҳалокатли иссиқдан сақлаш учун термал бошпана қуришга мажбур бўлди. Шунга қарамай, юзлаб кишилар об-ҳаво аномалияси қурбони бўлди.

Кучли жазирама иссиқлик гумбази деб номланган об-ҳаво ҳодисаси натижасида юзага келди. Юқори босим ҳудуди ердаги иссиқликни кострюлка қопқоғи каби ушлаб туради. У шамол ва шамолнинг совуқ оқимига ўтиш имконини бермайди. Тадқиқотлар иқлимнинг глобал исиши бўлмаганида иссиқлик гумбазлари юзага келиши имконсиз эканини кўрсатди.

Айтиш жоизки, кучли жазирамадан нафақат инсонлар, балки ўсимлик ва ҳайвонлар ҳам азият чекади. Тинч океани шимоли-ғарбида миллионлаб денгиз жонзотлари қирилиб кетди. Фермерлар ўз ўсимликлари пояларида қовжираган резаворларни кўришганини айтишди.

Дунё бўйлаб оммавий ўрмон ёнғинлари

Кучли жазирама ва қурғоқчилик ўрмон ёнғинларини юзага келтиради. Сўнгги йилларда ёниб кетган ўрмонлар сони бўйича улар рекорд қўйди. Масалан, АҚШда 200 минг гектардан ортиқ ўрмон ёнди, 400тага яқин уй зарар кўрди. Туркия, Греция ва Сибирда ҳам йирик ўрмон ёнғинлари содир бўлди.

Ёнғинлар нима учун юзага келади? Кучли жазирама ва қурғоқчилик тупроқни қуритиб юборганида майса ва қуруқ шохларни ёқиш учун кичик учқун ҳам етарли бўлади. Жазирама ва қурғоқчилик йилдан йилга кучаяётгани учун ёнғинлар миқёси ҳам ортиб бораётганига гувоҳ бўляпмиз. Хавфли жиҳати шундаки, улар атмосферада иссиқхона гази концентрациясини оширади. Шу йўл билан глобал исишни тезлаштиради. Бундан ташқари, тутун атроф-муҳитни ифлослантиради.

Экстремал сув тошқинлар

Жорий йилда Канада, АҚШ, Германия, Хитой ва бошқа бир қатор мамлакатлар сув тошқинларидан зарар кўрди. Улардан айримларида ёғингарчилик миқдори тарихий юқори кўрсаткичлардан баланд бўлди. Бир кун давомида Чжэнчжоу (Хитой)да бир йилда бу ҳудудда ёғадиган ўртача ёғингарчиликдан кўпроқ ёғингарчилик кузатилди. Аммо сув тошқинларининг иқлим глобал исишига қандай боғлиқлик жиҳати бор?

Экспертларнинг маълум қилишича, ҳарорат Цельсий бўйича бор-йўғи 1 даражага кўтарилганида атмосфера 7 фоизга кўпроқ намликни ушлаб қола олади. Атмосферада тўпланадиган улкан сув захираси эса об-ҳаво яхши бўлмаганида дунёнинг турли қисмларида сув тошқинларига сабаб бўлиш учун етарли.

Ида довули

Довуллар камёб ҳодиса эмас. Бироқ Ида аввалроқ кузатилганлардан фарқ қилди. У тезда шаклланди. Натижада унга тайёргарлик кўриш учун имкон қолдирмади. Бундан ташқари, шамол кучли эсди. Унинг тезлиги соатига 240 километрга етди. Бу Луизианада 1850 йилдан бери кузатилган энг кучли довул бўлди.

Мутахассисларнинг маълум қилишича, глобал исиш шароитларида бизни айнан шундай довуллар кутмоқда. Ида шамол тезлигини бир кунда тахминан соатига 100 километргача оширди. Бу эса ақл бовар қилмас кўрсаткич. Бундан ташқари, олимларнинг фикрига кўра, бўлажак довуллар кўпроқ ёмғир сачратиб ҳамда кучли сув тошқинларини юзага келтириб, қуруқлик устида секинроқ ҳаракатланади.

АҚШ ғарбида “мегақурғоқчилик”

АҚШда август ойида Колорадо дарёсида сув йўлини таъминлаш учун сув етишмаётгани эълон қилинди. Дарёдаги муҳим сув омборларидан бири Мид кўли тарихий паст даражага тушди. Натижада фермерларга сув бериш қисқартирилди. Чунки дарё тахминан 40 миллион кишини сув билан таъминлайди. Қурғоқчилик ҳар йили юзага келишига қарамай, 2000 йилдан бошлаб жорий йилда у сўнгги 1200 йилдаги энг жиддий қурғоқчилик бўлди. Шунинг учун уни “мегақурғоқчилик” деб аташди.

Олимларнинг маълум қилишича, қурғоқчилик битта аниқ бўлмаган хавфни келтириб чиқаради. Ҳаво исиб боргани сайин дарё ва кўллар қурийди, тупроқдаги намлик ҳам буғланади. Бу эса ўз навбатида сув янада кўпроқ исишига олиб келади. Агар ҳарорат ортиши давом этса, тез орада нафақат АҚШда, балки кўплаб бошқа минтақалар ҳам ана шундай қурғоқчиликни бошдан кечиришига тўғри келади. Бироқ Африка ва Яқин Шарқ каби тарихан қуруқ бўлган минтақалар кўпроқ азият чекади.

Hi-news сайтидан олинди.