Пойтахтда уй қурилиши кўпайди, инфратузилма талаб даражасидами? – мутахассис вазиятга изоҳ берди

Тошкентда қурилиш суръати ошар экан, асосий масала энди “қанча бино қурилди?” эмас, “қандай шаҳар муҳити яратилмоқда?” деган саволга бориб тақалмоқда. Шаҳарни “энига” ёйиб бориш инфратузилма, транспорт ва ижтимоий хизматлар юкламасини кескин ошираётган бир пайтда, мутахассислар илгари сураётган энг мақбул ечим мавжуд ҳудудлар доирасида “бўйига” ўсиш, яъни ихчам ва функционал ривожланиш моделига ўтишдир.

Бунинг учун қурилишлар парча-парча эмас, ягона концепция асосида комплекс тарзда режалаштирилиши, йирик лойиҳалар эса босқичма-босқич хусусий сармоя жалб этган ҳолда амалга оширилиши лозим. Давлат эса молияловчи эмас, балки шаффоф қоидаларни белгиловчи ва сифатни қатъий назорат қилувчи регулятор сифатида иштирок этиши керак.

Комплекс ёндашувнинг устунлиги: натижа тез, сифат барқарор, инфратузилма мувозанатли

Яхлит қурилиш ва ободонлаштириш лойиҳалари шаҳар бошқаруви нуқтаи назаридан энг тўғри ва самарали ёндашув ҳисобланади. Чунки бундай лойиҳалар доирасида:

— турар жой бинолари қурилиши транспорт ечимлари билан бир вақтда режалаштирилади;

— мактаб, боғча, поликлиника, спорт ва маданият объектлари олдиндан лойиҳаланади;

— муҳандислик тармоқлари (сув, канализация, электр, иссиқлик) юклама ҳисоб-китоби билан мослаштирилади;

— яшил ҳудудлар, сайр майдонлари ва жамоат маконлари қурилишнинг ажралмас қисми сифатида белгиланади.

Натижада шаҳар нафақат “уй-жой фонди” бўйича, балки яшаш сифати, қулайлик ва хавфсизлик жиҳатидан ҳам тизимли равишда юксалади. Энг муҳими, комплекс ёндашув шаҳар инфратузилмасига тушадиган ортиқча босимнинг олдини олади ва ривожланишнинг бошқариладиган моделини яратади.

Комплекс қурилишни асосий белгилаб берувчи таянч ҳужжат бу мастер-план ва бош план ҳисобланади. Ушбу ҳужжатлар мукаммал ишлаб чиқилиши ва уларга қатъий риоя қилиниши юқоридаги масалаларнинг комплекс ечими бўлиб хизмат қилади.

Хориж тажрибаси: ривожланган шаҳарлар комплекс қурилишга таянади

Дунё амалиёти шуни кўрсатадики, йирик шаҳарларда барқарор ривожланишнинг асосий механизми айнан комплекс режалаштириш ва аралаш функцияли ҳудудларни шакллантиришдир.

Сингапур тажрибасида янги турар жой массивлари фақат уйлар билан эмас, ижтимоий хизматлар, жамоат транспорти, яшил ҳудудлар ва сервислар билан биргаликда “тайёр шаҳар бўлаги” сифатида барпо этилади. Бу ёндашув инфратузилманинг узлуксиз ишлашини таъминлайди ва аҳолининг кундалик эҳтиёжларини ҳудуднинг ўзида қондиришга хизмат қилади.

Ҳонгконг ва бир қатор йирик Осиё мегаполисларида шаҳар ривожланиши “транспортга таянган режалаштириш” тамойилига асосланган: оммавий транспорт йўлаклари атрофида зич, хизматларга бой ва иқтисодий фаоллиги юқори ҳудудлар шакллантирилади. Бу эса тирбандликни камайтиради, логистика харажатларини пасайтиради ва шаҳар ҳаракатини тартибли қилади.

Хусусий инвесторларнинг иштироки

Тошкентда йирик қурилишларни барқарор ривожланиш омилига айлантириш учун хусусий инвесторлар иштирокини фақат турар жой қурилиши билан чеклаб қўйиш тўғри эмас. Аксинча, шаҳар амалиётида “комплекс лойиҳа” стандарти қатъий қоида бўлиши керак: инвестор фақат бино эмас, шу ҳудуднинг тўлиқ яшаш муҳитини йўл-транспорт ечимлари, муҳандислик инфратузилмаси (сув, канализация, электр, иссиқлик), жамоат транспорти бекатлари, пиёдалар йўлаклари, яшил ҳудудлар, шунингдек, мактаб, боғча ва поликлиника каби ижтимоий объектларни ҳам бир пакетда барпо этиши лозим.

Мазкур “бир пакет” ёндашувининг сифат мезонлари олдиндан белгиланмаса, комплекс қурилиш тушунчаси қоғозда қолиб кетиши мумкин. Шу сабаб комплекс қурилиш лойиҳаларида шаҳарсозлик стандартлари қатъий бажарилиши шарт. Хусусан, ҳар бир йирик лойиҳа доирасида ҳудуднинг камида 25 фоизи кўкаламзор бўлиши талаб этилади. Ушбу ёндашув президентнинг “Яшил макон” ташаббуси доирасидаги меъёрлар ҳамда шаҳар бўйича тасдиқланган бош режа талаблари билан уйғун бўлиб, янги қурилишлар ҳисобига яшил ҳудудлар қисқариб кетишининг олдини олади.

Бундан ташқари, мактаб ва боғчалар махсус ажратилган участкаларда, аҳолига транспорт йўлларини кесиб ўтмасдан пиёда етиб бориш мумкин бўлган масофада жойлаштирилиши керак. Қувват демографик ҳисоб-китобларга таянган ҳолда белгиланади: умумий меъёр бўйича ҳар 1 000 аҳолига 180 ўрин кўзда тутилади. Ер ажратиш талаблари ҳам аниқ: болалар муассасалари учун ҳар бир бола ҳисобига 35-40 кв.м, мактаблар учун эса ўқувчилар сонидан келиб чиқиб 21-50 кв.м майдон ажратилади.

Энг муҳим тамойил шуки, ижтимоий инфратузилма ва яшил зоналар уй-жой қурилишидан кейин “қўшиладиган” бошидан уй-жой билан бир пакетда режалаштирилиши лозим. Айнан шу ёндашув яшил майдонларни кенгайтириш, эски ва янги туманларда турмуш сифатини бир маромда яхшилаш ҳамда ҳудудлар ўртасидаги тафовутни камайтиришга хизмат қилади.

Бундай ёндашув шаҳарга икки томонлама фойда беради. Биринчидан, янги турар жой массивлари инфратузилмага “осилиб қолмайди”, яъни тармоқлар зўриқиб, мактаб ва поликлиникалар етишмай қоладиган ҳолатларнинг олди олинади. Иккинчидан, лойиҳанинг ўзи иқтисодий ва ижтимоий жиҳатдан “тўлиқ цикл”га эга бўлади: ҳудудда хизматлар шаклланади, транспорт оқими бошқарилади, одамлар кундалик эҳтиёжларини узоққа бормасдан қондира олади. Хусусий сармояни жалб этиш ва лойиҳаларни босқичма-босқич амалга ошириш либерал иқтисодиёт шароитида энг мақбул модел ҳисобланади.

Тизимдаги рухсат ва назорат тизимини янада кучайтириш керак эмас. Чунки ҳозирги нормативларда қурилишни топшириш жараёни керагидан ортиқ кучли, лекин регламентларда ноаниқлар бор, яъни «ўйин қоидалари» мавҳум. Аксинча, хар бир иштирокчи учун тушунарли, шаффоф, аниқ мезонлар билан белгиланган оптимал ва қулай тизим шаклланиши лозим.

Бунда давлатнинг асосий вазифаси:

— шаффоф шаҳарсозлик қоидаларини белгилаш;

— сифат, хавфсизлик ва экологик талабларни қатъий таъминлаш;

— инвесторлар учун барқарор, олдиндан тушунарли тартибларни яратишдан иборат бўлади.

Бунга “Toshkent City” каби йирик лойиҳалар мисол бўла олади: хусусий сармоя иштирокидаги қурилишлар тўғри меъёрлар билан олиб борилса, шаҳар инфратузилмасини “оғирлаштирмайди”, аксинча, хизматлар сифатини ошириш ва ҳудудни замонавийлаштириш учун ресурс яратади.

Азиз Қасимов

Ўзбекистон ёш архитекторлари уюшмаси вакили,

“Parallel architects” архитектура бюроси асосчиси