«Bosman işi» futbolda nimani özgartirdi?

Uning zamondoşlari şunlay qilişardi ham, ammo Bosman boşqa yöldan boradi va öz huquqini himoya qiliş orqali futbolda inqilob qilişga muvaffaq böladi.

19 asr boşlarida yaşab ötgan ingliz iqtisodçisi David Rekardo iqtisodiyotda soliştiruv imkoniyatlari teoriyasini yaratgan va davlatlararo savdo içki savdodan köra har tomonlama qulay va foydali ekanligini isbotlagan edi.

Aynan mana şu tamoyil keyinçalik Yevropa Ittifoqining taşkil etilişida, a'zo mamlakatlar örtasida insonlar, tovarlar va xizmatlarning erkin harakatlanişiga şaroit yaratilişida asosiy rolni bajargandi. Ammo yuqorida aytib ötilgandek, sport, xususan, futbol iqtisodiy qonunlar çegarasidan çiqb ketgandi.

«Bosman işi»ni körib çiqqan huquqşunoslar futbol ham Yevropada biznes sohasiga kirganligi va aynan Yevropa Ittifoqi savdo qonunlari muvofiq amalga oşirilişi lozimligi haqida xulosaga kelişdi. Bundan kelib çiqib, Bosman va Yevropa Ittifoqidagi boşqa futbolçilar Yevropa Ittifoqi kelişuvining 39-bandiga asosan Ittifoq böylab «erkin harakatlaniş va mehnat qiliş huquqi»ga ega böldi. Aynan mana şu bandga muvofiq bir davlatdan ikkinçi davlatga öynaş uçun (mehnat qiliş uçun) borgan futbolçi legioner hisoblanmadi va öşa davlat vakillari bilan teng huquqqa ega böldi. 1996 yilda UYeFA bu qoidaning faqat Ittifoqqa a'zo 15ta davlatda qöllaş qiyinçilik tuğdirişini e'tiborga oldi va barça 49ta davlat uçun «Bosman qoidasi»ni joriy qildi. Öz-özidan FIFA ham bu qarorni tan olişga majbur böldi.              

Bu esa ayniqsa futbolçilarni tayyorlab sotadigan klublar uçun katta zarba böldi. Yangi qoidaga köra, klublarning asosiy boyliklari sanalgan futbolçilar hatto tekinga ham boşqa klubga ötib ketiş ehtimoli bor. FIFA tomonidan 23 yoşga tölmagan futbolçining erkin agentga aylanişi natijasida klubga tölanadigan kompensatsiya summalari, oldingi qoida böyiça qölga kiritilişi mumkin bölgan summalardan sezilarli darajada oz.

Endilikda futbolçilar öz talablarini bemalol qöya boşlaşdi, ular yangi şartnomaga imzo qöyişdan voz keçişlari mumkin va boşqa superklublar bu holatdan foydalanib qolişadi hamda futbolçiga katta va'dalar va şaroitlar taqdim etib, butunlay tekin narxga qölga kiritiş imkoniyatiga ega böladi. Natijada, moliyaviy tomondan yaxşi imkoniyatga ega bölgan klublar iste'dodli ftubolçilarni osonlik bilan qölga kirita boşladi. Legionerlar limitining yöqolişi esa ularga yanada köproq imkoniyat oçdi, endi skautlar Yevropa böylab izğişmoqda va iste'dodli futbolçini arzimagan pulga klubidan sotib olişmoqda.

Yevropa maydonlarida klublarning kuçlari tenglaşib borayotgandek tasavvur uyğotayotgan bölsa-da, aslida unday emas. Tarkib, moliya, taşkiliy, umuman har jihatdan grandlar paydo bölmoqda va boşqalar ularga yaqinlaşa olişmaydi.

Ilgari «Styaua», «Benfika», «Ayaks», «Sparta», «Tsrvena Zvezda» kabi klublar mahalliy iste'dodlar evaziga yaxşigina natija körsatişgan bölişsa, hozirda buni tasavvur qiliş ham qiyin. Bu klublar «MYu» yoki «Real» saviyasidagi futbolçini uzoq vaqt tarkibida uşlab turişga qodir emas.

Fransiyaning örtamiyonasi «Oser»ni mamlakat çempioniga aylantirgan taniqli murabbiy Gi Ru şunday degandi:

«Har bir buyuk klub hozirgi holati uçun Bosmanga xaykal qöyişi kerak».

Ammo heç kim unga minnatdorçilik bildirmoqçi emas. Tanganing boşqa tomoni ham bor. Futbol va iqtisodning çambarças boğlanişi natijasida yirik klublar ham moliyaviy tarafdan zarar körgan bölişlari mumkin. Uşbu klublar iştahasi oçilib ketgan futbolçilar qurboniga aylandi. Eng yetakçi futbolçilarini tarkibida uşlab turiş uçun klublar ularning barça injiqliklari-yu talablarini bajarişga, bir neça yil oldin aql doirasiga siğmagan maoşlarni tölaşga majbur. Öşa paytda kimdir, «Bosman işi»dan keyingi tongda minglab futbolçilar millioner sifatida uyğondilar», deb yozgandi.

Legionerlar limiti yoş futbolçilarni tayyorlaş sohasiga ham kata ta'sir körsatdi. Yevropaning katta klublari futbol maktablari uçun juda katta pullarni ajratmoqda va şuningdek, ular öz e'tiborlarini faqat içki kadrlarga emas, butun dunyoga qaratmoqda. Natijada, jahon iqtisodiyotida amal qiladigan arzon iş kuçi harakatlanişi futbolda ham kuzatilmoqda. Sönggi yillarda Yevropa maydonlarida Afrika va Amerika qit'asi vakillarining köpayib borganining asosiy sabablaridan biri mana şu yerda yotgani sir emas.

Xullas, futbol bevosita futbol taşkilotlari nazoratidan çiqib ketib ulgurdi va FIFA va UYeFA nima qilib bölsa ham futbolga 90-yillardagi öz hokimiyatlarini örnatişga harakat qilmoqda. Endi keç emasmikin? Yevropa Ittifoqi futbolçilar huquqlarini oşirişda davom etmoqda, jumladan ularga istalgan paytda klubni almaştiriş imkoniyatini berilişiga ham sal qoldi. Bunga tiş-tirnoği bilan qarşi çiqqan UYeFA niyatiga yetdi, ammo «Uebster işi» otliğ yana bir çekinişga majbur böldi. Ya'ni, 2006 yil sentabrida şotlandiyalik himoyaçi Endi Uebster şartnoma muddati tugamasdan klubni ixtiyoriy tark etgan birinçi futbolçiga aylandi. U FIFAning futbolçi huquqlari haqidagi qoidasining 17-bandidan foydalandi va öz transferini klubdan sotib oldi. Qoidaga köra, agar futbolçi özining 28 yoşigaça biror klub bilan uzoq muddatli şartnoma tuzsa, uç yildan söng öz transferini sotib oliş huquqiga ega. Uebster «Uigan» klubiga yöl oldi, yetakçi futbolçisi uçun 5 million funt transfer summasi talab qilişga haqqi bölgan «Harts» 250 ming funt kompentsiyaga rozi bölişga majbur böldi.

Legionerlar limiti klublar miqyosida ham mamlakat futbolini imijini namoyiş qilişda yordam bergan bölsa, hozirda yuz foiz legionerlar hisobiga töldirilgan klublarni uçratişimiz mumkin. «Arsenal» öyiniga qarab ingliz futboliga yaqin jihatni topiş muşkul, nari borsa öyinlar orqali şakllangan şiddat va tezlikni topamiz xolos. Italiya şarafini himoya qiladigan «Inter» köpgina uçraşuvlarda birorta italiyalikni ham maydonga tuşirmaydi. Bu esa öz navbatida öşa mamlakat terma jamoasiga ham, mahalliy futbolçilarning ösişiga ham salbiy ta'sir körsatmay qolmaydi.

Bir paytlar «Arsenal» – «Liverpul» uçraşuvini stadionda kuzatgan Angliya terma jamoasi boş murabbiy Sven Goran Eriksson öşa uçraşuvda atigi bitta (Karrager) ingliz maydonga tuşganligini va bu hol nihoyatda taşvişlanarli ekanligini aytib ötgandi.  

Buni his qilgan milliy federatsiyalar ham imkoni boriça kuraşişga harakat qilmoqda. Ispaniya futbol federatsiyasi mahalliy yoş futbolçilar bilan şartnoma tuzişga ruxsat berdi. Esingizda bölsa, aynan mana şu muammo tufayli «Barselona» Fabregasdan ayrilgandi. Angliya qoidalariga köra futbolçiga uzoq muddatli şartnoma taklif qilgan «Arsenal» osonlik bilan futbolçini qölga kiritgandi. Angliya Premer ligasi esa har bir klub uçraşuvga taqdim etadigan ruyxatda mahalliy futbolçi bölişi şartligini belgilab qöydi. Bu esa yoş ingliz futbolçilari narxi sun'iy ravişda oşişiga olib keldi.

Blatter futboldagi «milliylik»ni himoya qiliş maqsadida «6+5» loyihasini ilgari surgandi. Bu loyihaga köra, 2012/13 yilgi futbol mavsumidan boşlab har bir klub maydonga özi şarafini himoya qiladigan mamlakatning 6 futbolçisini maydonga tuşirişga majbur edi. FIFA taşabbusi bilan YeI bu loyihani tahlil qildi va «millatçilik» deb baholab, YeI qoidalariga zid deb ta'kidladi.

«Bunday holatda mahalliy futbolçilar oltinga teng baholanadi, - deydi «6+5» loyihasiga öz fikrini bildirar ekan Bosman, - natijada ularning moliyaviy talablari keskin oşib ketadi. Öz navbatida, kiçik futbol davlatlari öz futbolçilarini hozirgidek osonlik bilan sota olmaydi va bu ular uçun katta moliyaviy yöqotiş böladi. Misol uçun, «Standart» özining yetakçi öyinçisi Marvon Fellaynini «Everton»ga 18 millionga sotdi va şu summa jamoaning yillik byudjyetini ta'minladi. Xöş, agar legionerlar limiti joriy qilinsa, «Everton» bu futbolçini bunça katta narxga sotib olarmidi? Bundan taşqari, Belgiya aholisi 10 millionni taşkil qiladi, agar legionerlar limiti amal qilsa, mamlakat futbolida kadrlar yetişmovçiligi bölişi muqarrar. Futbol birinçi navbatda kasb va futbolçi xohlagan paytda boşqa işçilar kabi çegarani bosib ötişi va istagan joyida işlaşi mumkin.

Xullas 21 yil muqaddam «Bosman işi»dan söng xumdan çiqarib yuborilgan jinni yana qaytariş umuman imkonsiz. Çunki oradan vaqt ötdi va tizim öz yönalişiga tuşib oldi. Buni qandaydir qarorlar va qoidalar asosida boşqarişga uriniş yana boşqa xatolarni keltirib çiqarişi va umuman kutilmagan tarafdan muammolarni keltirib çiqarişi mumkin. 1995 yilda aynan kiçik klublarning ziyoniga xizmat qilgan «Bosman işi» hozirda bekor qilinsa, bundan jabr köradigan ham yana öşa kiçik klublar böladi. Qiziğ-a? «Hayot gözal. Qaysi tarafga bursang ham» deyilardi bir reklamada. Şunaqa ekan-da. Nima bölsayam kaltak beçora kambağalning boşida sinaverarkan.

Qahramon Aslanov