9 May. Haqiqat va uydirmalar

Şunday qilib Iosif Stalin Adolf Gitler bilan döstlik va şerikçilik haqidagi şartnomasi asosida Yevropaning bir qismini egallab, Ikkinçi jahon uruşiga faşist Germaniyasining ittifoqçisi sifatida kirdi. Faqat 1941 yili Gitler oçközligi oqibatida bu ittifoqni buzib, SSSRga qarşi yuriş boşlaydi.

Şunga qaramay, 1945 yili Gitler bilan 1939 yilgi ittifoqçilik natijasida sovetlar bosib olgan hududlar SSSR tarkibida qoldi. Demak, Sovet-German ittifoqi sovet mamlakatining miqyosini kengaytirdi.

2. Özbeklar bu uruşga faqat 1941 yilga kelib kirganmi?

Bu yolğ​on ma'lumot. Yuqorida keltirilgan sovet-german ittifoqi natijasida boşlangan bosqinçilik uruşlarda Qizil Armiya tarkibida özbek millatiga mansub sovet askarlari Polşani, Finlandiyani, Ruminiyaning bir qismini va Boltiq böyi hududlarini bosib olişda qatnaşgan.Faqat bu «faşizmga qarşi kuraş» emas, bu faşist Germaniyasi bilan ittifoqda olib borilgan harbiy harakatlar edi.

3. Ikkinçi jahon uruşimi yoki Uluğ vatan uruşi?

«Uluğ vatan uruşi» atamasi ham aslida tarixda bölgan faktlarga zid, tepada keltirilgan dalillar körsatmoqda, SSSR Germaniya bilan ittifoq tuzib, Yevropani bölib oliş niyati bilan, Germaniyaning ittifoqçisi sifatida Ikkinçi jahon uruşini boşlagan. Faqat Gitler Stalinni aldab, 1941 yilning 22 iyun kunida sovetlarga qarşi uruş boşlaganida, Stalin 1939 yilgi kelişuvni yopiş uçun, 1939 yilgi bosqinçilik harakatlarini tarixdan öçirib taşlaş uçun, «Uluğ Vatan Uruşi» atamasini rasman joriy etgan. Bu atama 19 asr boşida, 1812 yilda rus-fransuz uruşi davrida öylab topilgan edi, öşa uruşni aynan şunaqa uluğ vatan uruşi deb ataşgan va bu uruş rus tarixida alohida öringa ega. Stalin buni bilib turib, ataylab şu atamani tanlagan. Uruşdan söng sovet rejimi (bugungi Rossiya ham) 1939 yilgi voqealarni tarixdan öçirib taşlaşga harakat qilgan va uruş 1941 yilning yozida boşlanganini uqtirib kelgan. Natijada, özbekistonliklarda ham uruş 1941 yilning 22 iyunida boşlangani haqida xato tasavvurlar paydo bölgan. Lekin bu tarixda bölgan voqealarga ziddir.

4. Sovetlar Amir Temur qabrini oçgani uçun uruş boşlanib ketganmi?

Bu endi eng kulgili uydirma. Amir Temurning qabri haqida va uning uruş arafasida oçilgani atrofida juda köp afsonalar va iğvolar yuradi. Göyoki, «uruş ilohi» Amir Temurning qabrini oçişgani Gitlerning sovetlarga qarşi boşlagan hujumiga sabab bölgan emiş. Albatta, bu mayda irim, eski mafkuraviy demagogiya, Çingizxondan, Atilladan va Temurdan afsona yasaş bilan boğliq yolğon.

Qolaversa, Gitler SSSRga qarşi «Barbarossa» rejasini 1940 yiliyoq işlab çiqq​an edi. Amir Temurning qabri esa Germaniya uçun sovetlarga qarşi hujum aniq maqsadga aylanganidan so‘​ng oçilgan.

5. Stalin özbeklarni hurmat qilganidan uruş yillarida Moskvada Alişer Navoiyga bağişlab tadbir ötkazgani haqidagi çöpçak

Bu tarix ham aslida boşqaça bölgan: Germaniyaning SSSRga hujumi Stalin uçun kutilmagan hodisa edi. Çunki, 1939 yili Stalin Gitler bilan ittifoq tuzib, Ikkinçi jahon uruşini boşlagandi. Stalin uçun Gitlerning hujumi kutilmagan çaqiriq böldi. U birozgina avval, 1937 yilda sovet xalqlari bir qança qatağonlar tölqinlarini boşdan keçirganini öylab, ular endi SSSR uçun jonini berişga tayyorligiga işona olmagan. Öşanda Stalin Lenin va Marks uçun emas, boşqa milliy mafkura uçun xalqni uruşga kötariş lozim degan ğoyani rasman oldinga taşlagan.

Sovet xalqlarining tarixiy va madaniy qahramonlarini tez orada rasman e'zozlaş tadbirlari boşlangan, şular orasida Alişer Navoiyni ham alohida e'tibor bilan davlat darajasida kötarişgan. Stalinga uruşda ğalaba kerak edi va buning uçun u köp narsadan vaqtinçalik voz keçişga majbur böladi. Vaqtinçalik degan sözimizga asos bor: Masalan, Oybek domlaga «Alişer Navoiy» romani uçun 1944 yili mukofot berişgan bölsa, uruş yakunlanişi bilan, 3 yil ötar-ötmas Stalin rejimi Oybekni şu romani uçun jazolagan, Oybek «millatçilik, panturkizm, ğayrisovetçilik» degan ayblovlar bilan qatağonlarga uçragan. Alişer Navoiy ijodi ham tanqidga uçragan, navoiyşunoslik taqiqlangan va faqat Stalinning ölimidan söng tiklangan.

6. Sovet rejimi özbeklarning jasoratini heç qaçon unutmaganmidi?

Ikkinçi jahon uruşi janggohlarida 300 ming nafardan ortiq vatandoşimiz halok böldi, uruş yillarida Özbekiston SSRga bir million nafarga yaqin kişi RSFSR, Ukraina, Belarus va Moldaviya SSRdan evakuatsiya qilindi. Ulardan ikki yuz mingga yaqini yoş bolalar bölgan. Ularga 135 000 kv. metrdan ziyod yaşaş maydoni ajratilib, iş bilan ta'minlandi. Özbekiston hududiga 113ta harbiy gospital joylaştirilgan bölib, ularga 750dan ortiq mahalliy korxona, muassasa, kolxoz va sovxozlar homiylik qildi.

Bundan taşqari, özbek xalqi vakillaridan «Işçi batalonlar» tuzilib, Rossiya hududiga jönatilgan. Ular orasida kasb-hunar bilim yurtini endigina tamomlagan öspirinlar ham bölgan. Arxivdagi 1943 yilga taalluqli ma'lumotlarga qaraganda, öşa «Işçi batalonlar» tarkibiga kiritilgan özbeklar soni bir yuz ellik beş mingdan ziyod bölgan. Bunday tuzilmalar yoşi katta kişilar, keksalar va «xalq duşmanlari»ning oila a'zolaridan taşkil topgan. Işçi batalon iştirokçilarining barçasi uruşning noma'lum qahramonlari bölib, sovet manbalarida ular yuzaki eslangan, aksariyat hollarda esa köz yumib ötilgan.

Biroq özbek xalqining Ikkinçi jahon uruşida körgan ulkan talafotlari behuda ketdi. Gap şundaki, Stalin boşçiligidagi sovet rahbariyati minnatdorlik örniga uruş tugaganiga 3 yil bölmay, Özbekistonga SSSRning qurolli vazirlik va idoralari vakillaridan taşkil topgan komissiyani yöllab, millat vakillari orasidan «xalq duşmanlari»ni aniqlab topişning navbatdagi jarayonini boşladi. Özbeklarga badaxloqlik darajasida işonçsizlik bilan qaralib, iş bolşeviklarning maxsus organi yaratilişiga, ya'ni, VKPB Markaziy qömitasining Özbekiston SSR böyiça boşqarmasi tuzilişiga, boşqaça qilib aytganda, Özbekiston bevosita Moskvadan boşqarilişiga qadar borib yetdi. Uşbu boşqarmaga, amalda esa Özbekistonga rahbar etib A. Ignatev ismli şaxs tayinlandi (keyinçalik bu şaxs sovet KGBsini boşqardi). Millati özbek bölgan amaldor bor-ki, işonçni oqlamagan toifa sifatida respublika rahbariyati tarkibida rasman qolgan bölişiga qaramay, respublika rahbariyati tarkibidan amalda töla-tökis çiqarib taşlandi. Şu tariqa, uruşda mislsiz qurbonliklar berganiga qaramay, sovet rahbariyati tomonidan butun boşli özbek millatiga «işonçsiz millat» tamğasi bosildi.

Dahşatlisi şundaki, yuqorida aytib ötilgan boşqarma yagona bölib, unaqasi sovet respublikalarida bölmagan. Uşbu boşqarma faoliyatining natijasi – Şayxzoda, Oybek, Hamid Sulaymon, Mirtemir, Şuhrat, Şukrullo, Said Ahmad, Muhiddin Qoriyoqubov kabi köplab közga köringan özbek ziyolilarini qatağon qiliş böldi. Badiiy asar qahramoni,özbek millatiga mansub qaynona özining öris kelinini koyib bergani uçun «Qöşçinor» muallifi Abdulla Qahhor millatçilikda ayblandi. Alişer Navoiyning asarlari bilan «Alpomiş» eposi «örta asrga xos eskirgan asarlar» sifatida bir çetga uloqtirildi, navoiyşunoslar «feodal ötmişni madh etiş»da ayblandi. Şoşmaqom esa «motam, umidsizlik va dilgirlik kuyi» deya e'lon qilindi. Sovet rahbariyatining fikriça, bularning bari sovetlar yurtida kommunizm qurişga tösqinlik qilgan. Stalin boşçiligidagi rasmiy Moskva uruşda körgan talafotlari uçun özbek xalqiga şu tariqa «minnatdorçilik bildirdi».

Uruş arafasida, ya'ni 1938 yili özbek ziyolilarining 60 foizi qatağon qilingandi. Agar Stalin yana bir neça yil umr körganida, millat ziyolilari 100 foiz qirib taşlanişi muqarrar edi. Zero, Kreml qatağon qilinişi lozim bölganlar röyxatini tuzgan, unda ayrim şaxslardan taşqari, yana 60 kişining nomi qayd etilgandi.

Stalinning ölimidan söng, 1953 yildan qatağon qurbonlarining nomlari oqlanişiga umid bağişlagan siyosiy iliqlik davri boşlangandi. Ammo 60-yillar boşida özbek tili va millat diniga qarşi navbatdagi kuraş, paxta yakkahokimligi, yangi qurilgan uylar kalitining 90 foizi köçirib keltirilganlarga topşirilgan Toşkent zilzilasi bölib ötdi. Toşkent vayronalarini tiklaş uçun 60-yillar oxirida yurtimizga SSSRning turli hududlaridan kelgan işçilar «Paxtakor» stadionida özining şovinistik tabiatini oçiqdan-oçiq namoyon qilgança, özbek millatini nihoyatda qöpol kamsitişdi. Bu esa, öz navbatida, respublika aholisining norozilik bildirgan ijtimoiy isyoni kötarilişiga sabab böldi. Lekin bu haqda biz hanuzgaça oğiz oça olmaymiz. Şundan söng, Orol muammosi, butifos, saraton kasalligining ommaviy epidemiyasi, bola ölimining sobiq SSSR böyiça eng yuqori körsatkiçi kuzatildi, ayollar tomonidan öz joniga qasd qilişi böyiça sobiq ittifoq miqyosida birinçi öringa çiqiş. Bularning bariga millat qoniga botgan oq oltinning yakkahokimligi sabab böldi. Bu asli, amalda Xalqlar döstligi tuşunçasining «qadrini» bizga körsatib berdi.

Ma'lum vaqt ötgaç, Kreml tomonidan, sovet rejimining jinoiy illatlari uçun javobgarlik özbeklarning gardaniga qöyilgan, millatimizni yanada sazoyi qilgan «özbeklar işi»ni qözğatdi. Bunda, rasmiy Moskva biron-bir boşqa millatni ayblamadi , faqat «özbeklar işi» yuritildi. Öşa davrda tabiati uyatdan yiroq bölgan çekistlardan biri: «Öğrilar, mafiyaçilar va bosmaçilar yaşaydigan Özbekistonni tikanli sim bilan örab taşlaş kerak», deya taklif kiritgandi. Kremlning sadoqatli vakili bölmiş Rafiq Nişanov uşbu qabih sözlardan tölqinlangança, jöşib qarsak çaldi. Ötgan asrning 40-yillari oxirida Kreml özbeklarga işonçsizlik bilan qaragan bölsa, bunday qaraş SSSR parçalanişi arafasida bolşevik-çekist Yuriy Andropov zamonida yana kuzatildi. Özbekning sovet tizimi uçun körgan ulkan talafotlari heç kimning esiga kelmadi.

7. Georgiy lentasi - Ikkinçi jahon uruşi belgisimi?

Bunisi eng katta yolğon: birinçidan, öşa tasma Rim imperatori Diokletian (244-311) zamonida yaşab ötgan, rimliklar generali böla turib, imperiyada taqiqlangan dinni, ya'ni, xristianlikni qabul qilgan va uşbu qilmişi uçun özining butparast imperatori tomonidan qatl etilgan avliyo Georgiyning siymosi bilan boğliqdir. Din yölida halok bölgan kişi sifatida, avliyo Georgiy, mazlum xristianlarning homiysi, xristian laşkarining ğalabaga olib boruvçi ramziga aylantirilgan.

Mazkur siymoning şon-şuhrati qanday paydo bölgani haqida tarixçilar şunday deydi: «avliyoning yurtiga borib qaytgan salib yurişi qatnaşçilari, u haqda ovoza tarqatişgan. Xususan, avliyo Georgiy Quddus janglarda egniga qizil xoç tasvirlangan oq libosda iştirok etgan. «Georgiyevskiy krest» nomi aynan şundan kelib çiqqan». 

Aniqroq aytiladigan bölsa, laşkarga homiylik qiladigan öşa siymoning kelib çiqişi xristianlar bilan musulmonlar örtasida bölib ötgan uruş tarixi bilan boğliqdir.

Rossiyada uşbu siymo Rossiya-Turkiya uruşi davrida orden körinişida gavdalanib, unga imperator ayol Yekaterina ikkinçining tegişli farmoni ila dinlararo ziddiyat mazmuni berilgan.

Turkiston hududida avliyo Georgiy tasmasiga ega bölgan öşa orden ilk bor 1865 yili paydo böldi. Xususan, uşbu orden bilan Çor Rossiyasining 1865 yili Toşkentni bosib oliş jangida, 1866 yili bölib ötgan Rossiya-Buxoro uruşida, Samarqandning qamal qilinişida, Samarqand, Kattaqörğon, Panjikent va Urgut bekliklarini istilo qilişda, 1873 yili Xöjand va Farğona vodiysini zabt etişda, 1876 yili Qöqon xonligini istilo qilişda, 1873 yili Xiva xonligini egallaşda iştirok etgan askar va zobitlari taqdirlangan. Boşqaça qilib aytganda, özbeklar va Turkiston hududida yaşaydigan boşqa xalqlar ustidan mustamlakaçilik hokimiyati örnatilişiga hissa qöşgan Çor Rossiya askarlari taqdirlangan.

Yuqorida keltirilgan uç faktning özi avliyo Georgiy siymosini Ikkinçi jahon uruşida iştirok etgan özbeklar jasorati bilan boğlaşni bema'nilikka çiqaradi.

Dinlararo uruşlar va mustamlakaçilik siyosatining ramzi bölmiş öşa tasmani özbek millatiga mansub qariya köksiga qadab qöyilişi har bir fuqaroning vijdoniga boğliqdir.

Ta'kidlab ötmoq joizki, dinga qarşi kuraş olib borilgan öşa sovet mustamlakaçiligi davrida ham ğalabaga olib boruvçi Georgiy siymosi bilan boğliq hamma narsa qat'iy man etilgan. Ya'ni, 1917 yildan 1992 yilga qadar unday siymo nomiga ega biron tasma bölmagan. Gvardiya tasmasi va qizil bayroq bölgan xolos. Gvardiya tasmasi mukofot tasmasi bölganu, ğalabaning rasmiy ramzi sanalmagan. Qizil bayroq esa faqat 7 noyabr paradiga olib çiqilgan xolos.

Muxtasar qilib aytganda, ğalabaning biron-bir körinişdagi ramzi öşa sovet davrida ham bölmagan. Georgiy tasmasi ğalaba ramzi sifatida 2005 yili Rossiya prezidentining farmoni bilan joriy etilgan. Ya'ni, öşa tasma xorijiy davlat qarori bilan ramzga aylantirilgan. Savol tuğiladi: nega endi biz özbeklar yot davlat ramzini ramz sifatida qabul qilişimiz kerak? Tasma rasmiy ramzga aylantirilib, Rossiya xalqi uruşda asosiy örin egallagani e'tirof etildi, ya'ni özbeklarning uruşda tutgan örni öz-özidan kamsitildi. Hamma teng hissa qöşgan emasmi-di ğalabaga?

Davlatimiz dunyoviy davlat hisoblanadimi? Darsliklarimizda Rossiya imperiyasining mustamlakaçiligi qoralandimi? Salib yurişlar davri Yevropa tomonidan qoralandimi? Bunday savollarning bariga ijobiy javob beriladi. Hatto Rim Papasi ham yahudiylar bilan musulmonlardan bir zamonlar bölib ötgan öşa yurişlar uçun rasman keçirim söradi. Yevropa bilan Vatikan salib yurişlarini şarmandalik davri, deb biladi.

Georgiy lentasi loyihasi -  bu bugungi eng katta közböyamaçilik desak mubolağa emas.

8. Germaniya bosmaçilarni töplab, SSSRga janubdan hujum qilmoqçi edimi?

Bu eski, sovetning ertaklari. Avvalambor, 1940 yilga kelib Afğoniston hududida jiddiy «bosmaçilik» bilan boğliq kuç va qatlam qolmagandi.

Afğoniston qiroliga qarşi Habibulla baçaii sakao qözğoloni kötarilganda  unga nafaqat mahalliy aholi, Turkistondan kelganlar ham qöşilişgan.Qözğolon mağlubiyatidan söng, Afğoniston davlati «bosmaçilar», umuman turkistonlik muhojirlarni qirgan yoki zindonga taşlagan.1940 yilga kelib «bosmaçilik» harakati Afğoniston hududida kuçini yöqotib bölgan edi.

Umuman, mantiqdan kelib çiqsak Germaniya uçun SSSRning janubiy hududlarini bosib oliş harbiy va iqtisodiy nuqtai nazaridan ahmoqona siyosat bölar edi. Çunki nemis armiyasi SSSRning Osiyo hududlaridan Moskvagaça va boşqa yirik şaharlarigaça juda katta va qiyin, ulkan masofani qamrab olişga majbur bölar edi. Albatta bu katta moliyaviy resurslar va katta armiyani talab qilardi. Demak, «janubiy versiya» ham yana bir sovet propagandasi mahsulotidir.

Lekin savol paydo böladi, unda kim Afğoniston hududida boşpana topgan qörboşilar yoniga taşrif buyurib, ularni nemislar bilan ittifoq tuzişga jalb etişga harakat qilgandi?

Albatta, bu sobiq Buxoro amirining atrofidagi ayrim odamlar edi. Lekin bu harakat natija bermagani bugun aniq. Nega? Yuqorida keltirilgan sababdan taşqari, Afğonistondagi eng nufuzli qörboşi Şermuhammadbek hali sovet rejimiga qarşi kuraşganda Buxoro amiri bilan til topişa olmagan, amir bilan öta yomon munosabatda bölgan. Afğonistonda ham bu holat saqlanib qolgandi va şunga sobiq amir Olimxon köpçilik sobiq «bosmaçilar» uçun jiddiy şaxs bölmagan.

Ammo, keyinroq bu mavzuni sovet propagandasi ataylab işlatdi, «bosmaçilik»ni yana bir bor qoralaş uçun. Albatta, ayrim özbek millatiga mansub sovet agentlari sovet-afğon çegarasidan ötib, sovet imperiyasining janubiy çegarasini xavfsizligini ta'minlaş uçun afğonistonlik özbeklarning kayfiyatini örganib kelgan. Lekin buning uruş mavzusiga aloqasi yöq, bu doim bölgan sovet maxfiy xizmatlarining işlari edi.

9. Sobir Rahimov özbeklardan çiqqan birinçi generalmi?

Bu tarixiy haqiqatga zid. Birinçi bölib general unvonini olgan özbek Jörabek bölgan. Şahrisabz begi bölgan Jörabek Rossiya imperiyasi armiyasining general-mayori bölgan. Birinçi özbek generali esa Fayzulla Xöjayev, u mustaqilBuxoro Respublikasi generali edi, şuningdek, Mirkomil Mirşarapov general unvoni berilgan - u sovet respublikasining ilk generali edi. Ikkisi ham sovet qatağonlari qurbonlariga aylangan.

10. SSSR davrida 1945 yildan söng Ğalaba bayrami doim 9 may kuni nişonlanganmi?

Stalin davrida atigi bir marta, 1945 yili bu kun parad bilan nişonlangan. Iosif Stalin va Nikita Xruşçev davrlarida 1946 yildan boşlab to 1965 yilgaça 9 may iş kuni edi, atigi salyut berilar edi xolos.

1965 yili Leonid Brejnev bu sanani dam oliş kuni deb e'lon qilgan, lekin asosiy sana bölmadi bu kun. 1991 yilgaça asosiy sanalar SSSR miqyosida ikkita edi, 7 noyabr - Lenin uyuştirgan oktabr töntarişining ğalabasi kuni (Oktyabr inqilobi) va 1 may -  «mehnatkaşlar kuni». Faqat 7 noyabr kuni har yili harbiy paradlar ötkazilgan. 9 May kuni esa faqat 1992 yildan söng, SSSR qulaşidan söng asosiy bayramga aylangan. Rossiyaning birinçi prezidenti Boris Yeltsinning farmoniga binoan, 9 may kuni, 7 noyabr örnini egallab, Rossiyaning asosiy bayram kuniga aylanadi.

Umuman olganda, bu sana SSSR va bugungi Rossiya tarixida eng köp miş-mişlarga, uydirmalarga va ertaklarga boy. Muallif şundan ayrimlarida töxtalib ötdi. Umid qilamanki, bu ma'lumotlar bugungi özbek jamiyati uçun foydali böladi.