Rossiya va Ukraina. Ziddiyat ildizi qayerda?

Rossiya bilan 1992 yilning 14 fevralida diplomatik aloqalar örnatildi va har ikki davlatda elçixona hamda konsullik bölimlari oçila boşlandi. 1997 yilning 31 mayida ikki davlat prezidentlari Boris Yeltsin va Leonid Kuçma tomonidan muntazam uzaytirib boriş közlangan «Döstlik va strategik hamkorlik töğrisida» şartnoma imzolandi. Oldinroqqa ketib aytiş mumkinki, hozir amalda bölgan bu şartnoma Ukraina rahbariyati tomonidan uzaytirilmasligi e'lon qilingan va uning muddati 2019 yilning 1 aprelida yakuniga yetadi.

Ma'lumot uçun: Ittifoq tarqalayotgan bir paytda Ukraina hududida ham SSSRning strategik qurollari joylaşgan edi. Ammo Rossiya özini SSSRning vorisi deb e'lon qilişi, sobiq ittifoqning barça qarzlarini tölaşni zimmasiga olgani ortidan SSSRning respublikalardagi barça umumiy mulklari singari bu qurollar ham Rossiya tasarrufiga ötkazildi.

Ukraina mustaqillikka erişgani holda öz mafkurasini tuzişga, döstlik riştalari mustahkam bölsada, ukrain xalqining ruslardan alohida ekanini tuşuntirişga urinardi. Hatto prezident Leonid Kuçma 2003 yilda «Ukraina Rossiya emas» degan jarangdor nomli kitob yozib çop ettirdi. Bularning barçasi Ukrainaning öz yölini topişga harakat qilişini anglatardi.

Zamonaviy ziddiyat

2000-yillardan keyin Ukraina tom ma'noda ikki xil siyosat, ikki yönalişdan birini tanlaş muammosini boşdan keçirdi. Bir tarafda ğarbparastlar Yevropa bilan hamkorlikni kuçaytirişga urinişsa, ikkinçi tarafdan an'anaviy siyosat yölini tutgan rossiyaparastlar eski aloqalarni saqlab qolişga va rivojlantirişga harakat qilişardi.

2004 yilda Kuçma vakolati tugaganidan keyin prezidentlik uçun kuraşda aynan mana şu ikki yönalişdagi kuçlar töqnaşuvi kuzatildi. Bir tarafdan Viktor Yuşenko, ikkinçi tomondan Viktor Yanukoviç prezidentlik uçun kuraşdi va bu kuraş «maydon» atalmiş mitinglarga ulanib ketdi. Kiyev va boşqa yirik şaharlar tartibsizliklarga içida qoldi, saylov natijalaridan norozilar hamma joyda töpolon kötarişdi. Oxir oqibat saylovlar qayta ötkazildi va unda ğarbparast Viktor Yuşenko ğalaba qozongani e'lon qilindi. Yanukoviç muxolifatga ötdi.

Aynan öşa paytlarda Rossiya bilan ziddiyatning yangi sahifasi oçildi – gaz muammosi tuğildi. Şu paytgaça Ukrainaga imtiyozli bahoda gaz yetkazib berayotgan Rossiya narxlarni keskin oşirdi. Ukraina esa oson yöl tutdi – öz hududidan ötib Yevropa sari ketayotgan quvurlardan ruxsat söramay zangori olov ola boşladi. Natijada Yevropaning köplab hududlariga Rossiya gazi bormay qoldi va bu xalqaro mojaro kötarilişiga sabab böldi. Uzoq tortişuvlardan keyin muvaqqat kelişuvga kelingan bölsada, keyinçalik ham gaz narxi va tranziti böyiça bahslar davom etdi.

Qrim muammosi

Yuşenko prezidentlik davrining sönggi yillari öta omadsiz keçdi va uning reytingi keskin pasayib ketdi. Navbatdagi saylovda Yanukoviç ğalaba qozondi. Ammo u ham mamlakatni iqtisodiy böhrondan olib çiqa olmadi. Bu yölda hatto Rossiyaning ulkan kreditlari ham foyda bermadi. 2013-2014 yillarda mamlakat böylab amaldagi prezidentga qarşi namoyişlar boşlandi. 2014 yilning 22 fevraliga kelib Rada tomonidan Yanukoviç prezidentlikdan çetlaştirildi. U öz hayotida xavfsirab zudlik bilan Rossiyaga jönab ketdi va şu davlat hududidan turib Ukrainadagi barça siyosiy jarayonlar noqonuniyligini, haqiqiy prezident aynan özi ekanini ta'kidlay boşladi.

Ayni şu kunlarda har bir siyosatçi öziça şarhlaydigan, turliça baholaydigan voqea sodir böldi – Rossiya federatsiyasi, xususan prezident Putin özining şaxsiy taşabbusi bilan Qrim yarimoroli va Sevastopol şahrini Rossiya tarkibiga qöşib oldi.

Rossiyaga qarşilar Putinning bu harakatini okkupatsiya, noqonuniy harakat, xalqaro huquqlarning qöpol tarzda buzilişi deb hisoblasa, tarafdorlari Qrim azaldan Rossiya mulkiligi, Ukrainaga vaqtinça berilganini, qolaversa qöşib oliş maxsus referendumga köra aholi roziligi bilan amalga oşirilganini ta'kidlaşardi.

Xolis ekspertlar Rossiyaning bu harakatini Ukraina boşqaruviga ğarb, xususan AQŞga böysunuvçi kuçlar kelayotgani, içki tartibsizliklar, zaif boşqaruv tufayli Putinning şu tarzda öç olişi deb baholaşdi. Umuman, Qrim mavzusi 4 yildirki uzluksiz tortişuvlarga sabab bölmoqda va endi bu bahslar juda uzoq davom etişi şubhasiz.

Xalqaro hamjamiyat, xususan Yevroittifoq va AQŞ Rossiyaga qarşi sanksiyalar kiritdi hamda kiritişda davom etmoqda, Ukrainani qöllab-quvvatlaşga urinmoqda. Ammo bu çeklovlarning birortasi Qrimni qaytarib olişga kifoya qilmadi, Rossiya öz fikridan qaytmadi, aksinça, yarimorolni har jihatdan rivojlantirişga kirişib ketdi.

Kerç böğozidagi töqnaşuv

Sönggi kunlarda kuzatilgan bu töqnaşuv oxirgi yillardagi ziddiyatning oddiy in'ikosi, har biri öz nuqtai-nazari böyiça haq bölgan tomonlarning öziga xos qaraşlari orasidagi tafovut xolos. Sabab, Kerç böğozini öziniki hisoblaydigan Ukraina harbiy kemalarini şu hududdan ötkazişga uringan bölsa, allaqaçon öziniki deb biladigan Rossiya esa ularni ötkazmadi va kamiga barça kemalarni harbiy ekipaji bilan qölga oldi.

Bu töqnaşuv ortidan azaldan davom etib kelayotgan ziddiyat yangi bosqiçga çiqdi va tomonlar endi nafaqat diplomatik çeklovlar, balki harbiy harakatlar haqida ham oçiq söz yurita boşlaşdi.

Kelajak böyiça taxminlar

Garçi Ukraina rahbari Poroşenko NATO va AQŞ kömagiga işonib harbiy harakatlarga tayyorligini ta'kidlayotgan, hatto mamlakatda uruş holati e'lon qilgan bölsada, ikki tomonning oçiq harbiy harakatga kirişişi ehtimoli kam.

Buning öziga yaraşa sabablari bor:

1. NATO yoki AQŞ iqtisodiy va siyosiy çoralar körişi aniq. Lekin Ukraina tufayli Rossiyadek yadroviy davlat bilan oçiq ziddiyatga kirişişi mantiqqa töğri kelmaydi;

2. Kuçlar mutlaqo teng emas. Ukraina birinçi bölib harbiy harakatlarni boşlaşi Rossiyaga hatto öziga xos imkoniyatlar ham yaratadi. Çunki Ukraina harbiylarini osongina yançib taşlab, bu hududni endi qonuniy egallab olişga zamin yaratiladi va bu holda endi Rossiyani ayblaş mumkin bölmay qoladi;

3. Har ikki tomon uruş masalaning yeçimi emasligini yaxşi anglaydi. Qolaversa, zamonaviy uruşlar hududiy masalalarga uzil-kesil nuqta qöymaydi;

Ma'lumot uçun: köpçilik mutaxassislar bu ziddiyat uçinçi tomonning işi ekanligini ta'kidlaydi. Çunki Rossiya hududida 100 million nafardan ortiq rus-ukrain, Ukraina hududida 35 milliondan ortiq ukrain-ruslar yaşaydi va slavyanlar ittifoqi yaratilişiga yöl qöymaslik köpçilik gegemonlar uçun juda muhim hisoblanadi. Rossiya va Ukraina esa özlarining bu harakatlari bilan aynan şu rejani amalga oşirişga zamin yaratmoqda.

Abror Zohidov