Yer, suv, erksiz fermerlar – Özbekistonda yerdan foydalanişdagi muammolar va oqibatlar
|18:35 / 04.10.2019109 54615 min
Niderlandiya özining 1 million gektar yerida dehqonçilik qilib, 102 milliard dollarlik qişloq xöjaligi mahsulotlarini eksport qiladi. Özbekistonda esa 4 million gektarga yaqin dehqonçilik qilsa böladigan yerlar bor va bu yerlarning katta qismida paxta yetiştirilib, paxta va töqimaçilik mahsulotlaridan yiliga 2 milliard dollar atrofida daromad qilinadi...
Aytaylik, kimdir 1 gektar yerda biror mahsulot yetiştirib, uni eksport qiliş orqali 10 ming dollargaça foyda qila oladi. Siz esa buning örniga 2 ming dollar keltiradigan mahsulot ekişingiz mumkin.
Bunday holat yerdan noratsional foydalaniş deyiladi. Zero, siz özingizni va mamlakatingizni oz emas-köp emas – 8 ming dollardan mosuvo qildingiz.
Agrar soha buyruqli – davlat rejasiga muvofiq yuritilsa şunday böladi. Özbekistonda millionlab gektar yerlar hozirda aynan şunday tartibda istifoda etilyapti.
Sobiq ittifoq davrida qişloq xöjaligi sohasi öziga xos tarzda – reja asosida yuritilgan edi, çunki bozor iqtisodiyoti instituti mafkura darajasida rad etilgan edi. Barça işlar davlat nazorati ostida yuritilar, nazoratga katta kuç va mablağ sarf qilinardi. Işlar şaxsiy manfaatdorlik yölida uriniş va izlanişga emas, balki köproq jamoaviy entuziazmga – iştiyoqqa suyanar edi. Entuziazm esa yildan yilga sönib boraverdi, nazorat qiliş qiyinlaşib boraverdi, ommaviy mulkni talon-toroj qiliş, narsalarni xor qiliş holatlari köpaygandan köpaydi. Zero, mulkning aniq egasi yöq edi. Ittifoq borgan sayin egasiz narsalar mamlakatiga aylanib boraverdi va şu bois, oxir-oqibat tanazzulga yuz tutdi.
Özbekiston mustaqil bölganidan keyin ham afsuski qişloq xöjaligi sohasida bozor munosabatlari qaror topmadi. Eski tizim sarqiti – davlat tomonidan dehqon yelkasiga reja yuklaş amaliyoti davom etdi. Qişloq xöjaligini va umuman, har qanday sohani rivojlantirişning asosiy omili bölmiş – moddiy manfaatdorlik darajasi öta past holda qoldi. Natijada yer qadrlanmadi, jamiyatga keltirişi mumkin bölgan foydani keltirmadi.
Buning ustiga qişloqlardagi demografik ahvol, işsizlik miqdori hisobga olinmadi. Aholisi ziç, işsizlik miqdori yuqori bölgan hududlarda kiçkina yer xöjaliklarini tuziş yölidan borilmadi. Oqibatda bunday hududlar işsizlik öçoğiga va özga – ba'zi rivojlanayotgan mamlakatlarga millionlab mehnat migrantlari yetkazib beruvçi, özga iqtisodiyotlar uçun arzon işçi kuçi yetkazib beruvçi hududlarga aylandi. Bu yoqda esa şunça yer zörma-zöraki işlatib kelindi.
Mavzuga oid
Millionlab yoş otalar oilalarini, farzandlarini taşlab çet elga işlaşga ketişdi, qişloqlarimizda otasiz, köçada tarbiya topgan bir avlod yetişib çiqdi va çiqyapti.
Vaholanki aholisi ziç bölgan hududlarimizda yer resurslaridan boşqaça foydalaniş – kiçkina yer egalari sinfini yuzaga keltiriş mumkin edi. Şu asnoda bir kompleks muammolarni hal qiliş – işsizlikni kamaytiriş, yerdan foydalaniş sifatini yaxşilaş, qişloqlarimizda iqtisodiy faol qatlamni yuzaga keltiriş mumkin edi. Hali ham keç emas, hozirda özga yurtlarda «qora işçi» maqomini kötarib yurgan, ba'zida yöllarda yonib ketayotgan yoşlarimizning iqtisodiy, ijtimoiy va eng asosiysi, ma'naviy holatini yaxşilaş, bolalarga otalarini beriş mumkin.
Şu yerda bir izohga örin beriş lozim. Qaysidir idoralarning urinişi bilan «qişloqlarda odamlarimiz yerda işlaşmaydi, hatto tomorqalaridan tuzuk foydalanişmaydi» degan notöğri fikr jamoatçilik ongiga singdirilgan. Aslida esa unday emas. Aslida bozorlarimizni aksar mahsulotlar bilan ta'minlab kelayotganlar – aynan öşa – qişloqlarimizda yaşayotgan tomorqa egalari va yerlarni ijaraga olib mahsulot yetiştirayotgan oddiy qişloq ahli, boşqa birov emas. Tomorqaçilikning ba'zi örinlardagi yomon holati esa odamlarimizning işyoqmasligidan emas, balki yetiştirilgan mahsulot eksporti yölida şu paytgaça sun'iy ğovlar qöyib kelinganidan – dehqonning hafsalasi muntazam pir qilib kelinganidan.
Qişloq xöjaligi sohasi Özbekiston iqtisodiyotining lokomotivi vazifasini bajariş qudratiga ega bölgan sohadir. Yer, jazirama quyoş, millionlab işdan qoçmaydigan qişloq yoşlari, issiq quyoşda yetilgan özbek meva-sabzavotlariga bölgan yuqori talab, yonimizdagi katta bozorlar mavjudligi (birgina Rossiya meva-sabzavot bozori 28 milliard AQŞ dollariga baholanadi) – bular uşbu haqiqatni qöllab-quvvatlovçi omillar.
YeR
Hozirda yerlarimizning ahvoli – boniteti tobora yomonlaşib boryapti, ekin maydonlari qisqarib boryapti. Sababi esa öşa – yerlarning tayinli egasi va jonkuyari yöqligida, işlar zörma-zöraki yölga qöyilganida. Bu ahvolda 7-10 yildan keyin yerlarning ahvoli nima böladi, degan savol köndalang turibdi.
SUV
Suv taqçilligi hozirda asr muammosiga aylandi. Mamlakatimizda yaqin yillarda suv muammosi yanada keskin tus olişi mumkin. Suvni tejaş – davr taqozosi. Suvning 90 foizi eskiça suğoriş tizimiga sarflanyapti. Bu ketişda yaqinda içimlik suvi jiddiy muammoga aylanadi. Qişloq xöjaligini tez fursatda tejamkor tizimga ötkaziş lozim. Bu esa – jiddiy muammo. Ammo bu muammo – hozirgi holatimizdagina muammo. Rivojlangan mamlakatlardagi kabi dehqonlarimiz erkin bölsa, şaxsiy manfaatdorligi yuqori bölsa suğorişning tejamkor tizimlarga ötişni ularning özlari amalga oşirişadi. Hozirda 100 gektarlab yerni reja bajariş ğamida istifoda etayotgan fermerlarimiz bunça yerni tejamkor tizimga ötkazişlari amrimahol. Hatto davlat tomonidan katta mablağ ajratilgan taqdirda ham bunga erişiş qiyin, zero davlat ajratgan har bir narsa talon-toroj bölişi – köp marta öz isbotini topgan haqiqat. Natija öşa – davlat mablağlari isrof böladi, tomçilab suğoriş esa közböyamaçilik va talon-toroj kampaniyasiga aylanadi.
PAXTA
Özbekistonning qişloq xöjaligi sohasidagi imkoniyatlarini «oltin imkoniyatlar» deb atasa böladi. Zero, qulay iqlim va boşqa omillarni qöşganda Özbekistonning köplab hududlarida bir gektardan katta foyda oliş imkoni bor. «Boşqa narsa eksak, unda paxta sanoatimiz nima böladi?» deya e'tiroz bildirişlari mumkin.
Paxta yetiştiruvçi klasterlarni aholisi ziç bölmagan, şu bilan birga yer maydonlari köp bölgan hududlarda joylaştiriş, aholisi ziç va işsizlik darajasi yuqori bölgan hududlarda esa kiçik yer egalari sinfini yuzaga keltiriş maqsadga muvofiq böladi. Şu asnoda bir töplam ijtimoiy, iqtisodiy, ma'naviy muammolarga yuz tutgan minglab yoş oilalar istiqomat qiladigan hududlarda iqtisodiy faol qatlamni yuzaga keltiriş mumkin. Bunda bir öq bilan bir emas, köplab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilsa böladi.
Alohida ta'kidlaş kerakki, qişloqlarimizda iqtisodiy faol, tadbirkor sinf yuzaga kelişi, öşa - qişloqlarimizda yiğilib qolgan köplab tugunlarni yeça oladi. Hozirda aksari işsiz yoki oila boşliği mehnat migranti bölgan yoş oilalar zamirida yerdan erkin foydalanuvçi tadbirkor qatlamni vujudga keltiriş qişloqlarimiz manzarasini butkul özgartirib yuborişi, qişloqlarimizni iqtisodiy hayot qaynaydigan maskanga, yaqin kelajda esa novatsiyalar öçoğiga aylantiriş qudratiga ega tadbirdir. Zero buning uçun barça omillar bor.
YaNA OPTIMALLAŞTIRIŞMI?
Kiçik yer xöjaliklarini vujudga keltiriş hozirda faoliyat yuritib turgan fermerlarning yerlarini qayta taqsimlaşni taqozo etadi. «Yerlarni fermerlardan tortib olamizmi?» degan örinli savol tuğiladi. Ammo hozirda reja asosida faoliyat yuritayotgan fermerga rejasiz, öz erki öziga qöyib berilişi şarti bilan unga, deylik, yerining bir qismi qoldirilişini, boşqa qismi hamqişloqlariga berilişini aytsangiz, albatta rozi böladi. Boşi yiğilişlardan çiqmaydigan, tepki-yu turtki yeb zada bölgan, reja asosida işlovçi fermer uçun ozroq yerda bölsa-da, erkin fermer böliş istiqboli yaxşiroq.
Mustaqil fermer öz manfaati yölida öz işini tartibli, reja bilan yuritadi, har bir amaliyotni öz vaqtida bajaradi. Mustaqil fermer atrof-muhit haqida ham jon kuydiradi, çunki özini jamiyatning ajralmas bir bölagi sifatida köradi, özi yaşayotgan yurtga daxldorlik hissi böladi. Fermerning mustaqilligi uni şunday xususiyatli insonga aylantiradi. Zero mustaqilligi, işlar yaxşi yölga qöyilgani, işining yurişişi fermerda ijobiy hislarni şakllantiradi, uni yuqori saviyali şaxsga aylantiradi.
Niderlandiyaning qişloq xöjaligidagi muvaffaqiyati sirini aynan minglab erkin fermerlar va ularning işlarga mudom kömak beruvçi, novatsiyalarni qöllab-quvvatlovçi, ammo işlarga aralaşmaydigan davlat – ikkovining birligi bilan tuşuntiriş mumkin. Mustaqil, ongli fermer va unga xayrixoh, uni hurmat qiladigan davlat. Siri şu.
Erkin iqtisodiy faoliyat kişining içki imkoniyatlarini yuzaga çiqaradi, aqlini çarxlaydi, izlanişga, yangi ufqlarga çorlaydi. Bu esa jamiyatning – hammaning foydasi. Buning aksi – erksizlik, qaramlik, majburlov va rejalar – bular şaxsning ösişiga yöl bermaydi, iqtidorlarini zavolga uçratadi.
Faqatgina erkin, hurmati joyiga qöyilgan tadbirkor-dehqon qişloq xöjaligimiz qiyofasini yangi bosqiçga olib çiqişi, qişloqlarimizni rivojlanayotgan mamlakatlar uçun arzon işçi kuçi yetkazib beruvçi emas, balki katta miqdorda mahsulot yetiştirib beruvçi iqtisodiy hududlarga aylantirişi mumkin.
Boşqa mamlakatlarda işlar qanday yölga qöyilgan?
Boşqa mamlakatlarda qanday mahsulot yetiştirişni yuqori vazirlik hal qilmaydi. Nega ular bu qarorga kelişgan? Mantiq quyidagiça. Birinçidan, vazirlikdagi qaror qabul qiluvçi odamlar har bir holatda yerga nima ekiş kerakligi haqida töğri qarorga kela olişmaydi. Yer qayerda-yu, ular qayerda?!
Qaror qabul qilişni yer bilan bevosita işlayotgan odamlarning özlari hal qilişadi, çunki ular nima ekişni yaxşiroq bilişadi. Dunyoda bunga heç kim şubha qilmaydi. Fermer yerda yetiştirgan mahsulotiga özi egalik qiladi.
Buning nimasi yaxşi?
1. Dehqon şaxsiy manfaati yölida çin dildan işlaydi
2. Yerida nima yetiştirişni obdon öylaydi
3. Hisob-kitob qiladi
4. Bozorni örganadi
5. Kon'yunkturani örganadi
6. Novatsiyalarga intiladi
7. Mahsuloti yaxşi bölişiga intiladi
8. Yerini sevadi va hokazo va hokazo.
Aynan şu narsa – moddiy manfaatdorlik – barça rivojlaniş uçun asosiy kuç – rivojlanişning motori hisoblanadi. Davlat esa bu kuçga yöl oçişga urinadi, yordam beradi. Ammo fermerning işiga aralaşmaydi, majburiy rejalar joriy qilmaydi.
Niderlandiya, xalq tilida – Gollandiya. Avvalo şuni aytiş kerakki, Gollandiya q/x faoliyatini yuritiş uçun qulay şaroitga, resurslarga ega emas. Masalan, bugungi kunda mamlakat böylab durdek soçilgan issiqxonalarni isitiş uçun niderlandiyaliklar sal avval gazdan foydalanişar edi, ammo mamlkatning gaz zaxiralari poyoniga yetyapti va va endi ular quyoş energiyasini avaylab yiğiş va issiqxonalarni isitiş yöliga ötişdi. Iqlim yetarli darajada issiq bölmasa-da.
Özining yarim million gektar yeri bilan Niderlandiya q/x mahsulotlari eksporti böyiça dunyoda ikkinçi örinni egallab turibdi. Birinçi örinda – AQŞ, uning yer maydoni gollandlarnikidan 270 marta katta. Şimoliy qutb doirasidan atigi 1600 km narida bölgan mamlakat hozirda, masalan, pomidor kabi issiqsevar mahsulot eksporti böyiça dunyoda peşqadam. Bundan taşqari, piyoz va kartoşka eksporti böyiça ham mamlakat dunyoda birinçi örinda ketyapti. Umuman, sabzavot eksporti böyiça esa dunyoda ikkinçi örinda. Darvoqe, uruğ savdosi böyiça dunyoda tuziladigan şartnomalarning uçdan biri Niderlandiyada tuziladi. Bularning hammasi yarim million gektar yerda amalga oşirilayotgan işlardir.
2018 yilda Niderlandiya yalpi içki mahsuloti odam boşiga 53106 dollarni taşkil qildi. Dunyo mamlakatlari içida 12-örinda.
Işlar nimadan boşlangan edi?
Ikkinçi jahon uruşidan keyin Yevropaning köplab boşqa davlatlari singari Niderlandiyada holat oğir edi. Masalan, transport tizimining 60 foizi işdan çiqqan edi. Uruşdan keyin mamlakatga yordam sifatida ajratilgan bir milliard dollar avvalo moliyaviy ahvol barqarorlaşi uçun sarflandi. Koloniyalaridan voz keçiş esa davlatga zarar emas, foyda keltirdi – davlat barça e'tiborini öz muammolariga qaratdi. Uruşdan avval Niderlandiya asosan savdo bilan şuğullangan bölsa, endi mahsulot işlab çiqarişga kirişildi. 1950 yildan 1970 yilgaça bölgan davrni Niderlandiya iqtisodiyotining «oltin davri» deyişadi. 1950 yilda yalpi içki mahsulot kişi boşiga taxminan 5 ming dollarni taşkil qilgan bölsa, 1973 yilga kelib bu körsatkiç 13,5 ming dollardan oşib ketdi.
Bunday iqtisodiy ösiş Niderlandiyadek serjilo – turli millat, din va madaniyatlardan iborat jamiyat içidagi turli guruhlar jipslaşuviga – özaro muloqotiga omil böldi.
Mamlakat iqtisodiyotining peşqadam sohasi – oziq-ovqat sanoati. Bu soha esa, öz navbatida, yuqori rivojlangan qişloq xöjaligi sohasiga tayanadi.
20 yil avval bu mamlakatda «ikki barobar kam resurs sarflab, ikki barobar köp mahsulot yetiştiriş» şioriga amal qilindi. Natija qanday böldi? Fermerlar suv iste'molini 90 foizga kamaytirişdi, issiqxonalarda kimyoviy öğitlarni işlatişdan esa töliq voz keçildi. Parrandaçilikda antibiotiklarni işlatiş 60 foizga kamaydi. Şuni aytiş kerakki, bu işni fermerlar özlari öz xohişlari bilan qilişdi. Davlat faqat ilmiy tadqiqotlar bilan ularni ruhlantirdi, xolos.
