Köpçilikda nogironligi bor insonlardan hayiqiş, özini orqaga tortiş odati bor. Stereotip şunçalik kuçli şakllanganki, uning ortiga nazar solişga harakat qilib körmaganmiz. Ya'ni imkoniyati çeklanganlar oddiy, özimiz qatori odamlar ekanini unutib qöyamiz. Ularning dunyosiga nigoh solganda, qançadan qança muammo borligi, hattoki eng primitivlari ham hal etilmayotganini bilib olasiz.
Nogironligi bor fuqarolarga hamma qatori imkoniyatlar berilyaptimi? Ularning fuqarolik huquqlari (masalan, işlaş, öqiş) hukumat tarafidan ta'minlab berilyaptimi? Albatta deyişdan oldin quyidagi fikrlarga e'tibor qaratiş muhim.
«Özbekistonda nogironligi bölgan fuqarolarning atigi 2 foizi iş bilan ta'minlangan»
Ra'no Şodiyeva (Nogironligi bölgan bolalar va yoşlar respublika markazi rahbari):
– Hozirgi kunda nogironligi bölgan fuqarolar 710 ming nafarni taşkil qilyapti. Ulardan 101 ming 316 nafari bolalar va 300 mingdan ortiği ayollardir.
Nogironligi bölganlar çeklangan ijtimoiy infrastruktura, jumladan, ma'lumot oliş imkoniyati, işga joylaşiş borasida diskriminatsiya bilan tez-tez töqnaş kelişadi. Jamoatçilik stereotipi, ta'lim oliş, qaror qabul qilişdagi çeklovlar ham şular jumlasidan.
Bu yil BMTning «Nogironlar huquqlari töğrisida»gi Konvensiyasini Özbekiston hukumati imzolaganiga 10 yil töladi. Ayni vaqtda uşbu hujjatni ratifikatsiya qiliş jarayoniga tayyorgarlik körilmoqda. Konvensiyaning realizatsiyasi nogironligi bölgan şaxslarga öz imkoniyatlarini töla oçib berişga, ijtimoiy hayotga moslaşuviga kömak beradi. Inklyuziv ta'lim-tarbiyani rivojlantiriş orqali yuqoridagi muammolarni hal qiliş mumkin.
Fikrimça, inklyuziv ta'lim töğrisidagi qonunni işlab çiqiş vaqti keldi. Inklyuziv ta'limning maqsadi – har bir inson teng huquqlilik asosida bilim oliş imkoniyatini yaratişdir. Nogironligi bölgan şaxslarni iş bilan ta'minlaşda respublika böylab 3 foizlik kvota ajratilgan. Atigi 2 foiz nogironligi bölgan fuqarolar iş bilan ta'minlangan.
Nogironligi bölgan yoşlarni iş bilan ta'minlaş böyiça davlat dasturi işlab çiqilişi zarur. Ularga nisbatan jamiyatni rivojlantirişda muhim rol öynovçi resurs sifatida qaraşni şakllantiriş lozim.
«Nogironlarni ijtimoiy himoya qiliş böyiça qonunni öqib, özimni ertakka tuşib qolganday his qildim»
Mavzuga oid
Örol Normatov (Özbekiston Fanlar akademiyasi doktoranti):
– Nogironligi bor fuqarolarga möljallangan iş örinlarining kamligi, mavjudlariga ham joylaşiş qiyinçiliklari bor. Ular soğlom insonlar qatorida bir qança jabhalar, masalan, ta'lim sohasida işlay olişadi. Jamiyatimizda kuçli stereotip şakllangan. Nogironligi bor fuqarolarimiz taşkilotlarga iş sörab borişganda, iş beruvçida ularga nisbatan kuçli qarşilik paydo böladi. Bir neça asossiz bahonalar, mavjud iş örnini ham yaşiriş holatlarini öz boşimdan ötkazganman.
Ilgari nogironligi bölgan fuqarolarni iş bilan ta'minlagan taşkilotlarga soliq imtiyozlari qöllanilardi. Yangi tahrirdagi Soliq kodeksida bu masala ança bahslarga sabab böldi. Şu holatdan keyin bu taşkilotlarda nogironligi bölganlarga munosabat özgardi. Bu böyiça bizda ma'lumotlar bor.
Masala yuzasidan takliflarim bor. Ta'lim sohasini olaylik. Amaldagi qonunçilikka köra, nogironligi bor öqituvçilarga kotibalar biriktiriladi. Ularning vazifasi yozuv-çizuvlar bilan boğliq işlarda yordamlaşiş va boşqa qöşimça işlarni bajarişdir. Şu amaliyot boşqa sohalarga ham tatbiq qilinişi mumkin. Töğri, bu qöşimça xarajatlarni talab qiladi. Ammo kutilganidan yuqori natija beriş ehtimoli ham bor. Ma'lum bir taşkilotda kiçik tajriba olib borilsa yaxşi bölardi.
Qonunçilikka muvofiq, iş beruvçi taşkilotlar nogironligi bor fuqarolarga 3 foizlik kvota ajratişi belgilab qöyilgan. Uşbu talab har doim işlamaydi. Şuning uçun uni yoki işlatiş, yoki umuman olib taşlaş lozim. Avvalo, taşkilotlar 3 foizlik kvota ajratişga imkoniyati yetadimi, degan savolga javob beriş kerak.
Oğriqli muammo – huquqiy hujjatlarda belgilangan imkoniyatlarning amalda işlamasligi. «Özbekiston Respublikasida nogironlarni ijtimoiy himoya qiliş töğrisida»gi qonunni öqib çiqdim. Oçiğini aytganda, özimni ertakka tuşib qolganday his qildim. Qonunlar işlaşi kerak. Men oliy ma'lumotli böla turib, şunça qiyinçilikka duç kelayotganim vaziyat ança jiddiy ekanligini körsatib turibdi.
Har bir hududda mehnat birjasi bor. U yerda nogironligi bor fuqarolarga möljallangan iş örinlari haqida ham ma'lumot bölişi kerak. Böş iş örniga mutaxassis bor-u, nega unga iş berilmadi, deb talab qilinişi lozim.
«Nogironligi bölgan insonlar, deganda nafaqa oladigan boqimandani tuşunmaslik lozim»
Jamoliddin Yoqubov (Toşkent davlat özbek tili va adabiyoti universiteti magistraturasini tamomlagan, hozirda işsiz):
– Bir döstim bandlikka kömaklaşiş markaziga (BKM) murojaat qilganida, öşa yerdagilar nogironlik nafaqasi yetmayaptimi, degan. Biz ham şunaqa qotib qolgan fikrda yaşasak, boqimanda bölib qolişimiz aniq-ku. Ularda şu nafaqa bilan oila tebratiş mumkin, degan tuşunça bor. BKMlar unga iş taklif qilgan, lekin bu taklifni soğlom inson ham rad etgan bölardi. Iş joyi döstimning yaşaş joyidan ança uzoq bölgan. Qanday qilib közi ojiz inson u yerda faoliyat olib borişi mumkin?
Nogironlar deganda barçaning tuşunçasi şunday: bunday toifadagilar imkoniyati çeklanganlarga möljallangan maktablarda dars berişi yoki umuman işlamay uyda ötirib, davlat bergan nafaqaga yaşaşi kerak. Biz haqimizdagi tasavvurlar ğalati. Yana bir holat: nogironligi bor fuqarolarga oid qonunçilik haqida iş beruvçilarda tuşunça juda oz. Qonunni bilmasliklari oqibatida biz kabilarni işga olişdan özlarini tortişadi.
Nogironlikka oid huquqiy baza bilan keng jamoatçilikni taniştiriş kerak. Közi ojizlarning dars ötişi böyiça metodik qöllanma işlab çiqilsa, bizga ham ança yengil bölardi. Köplab fanlardan brayl yozuvi böyiça darsliklar yetişmaydi, öz vaqtida yangilanmaydi. Natijada, eski ma'lumot asosida közi ojiz abituriyent OTM kiriş imtihonlariga tayyorlanişga qiynaladi.
Nogironligi bor fuqarolarga nisbatan açiniş hissi kuçli böladi. Ularga nisbatan ibrat namunasi deb qaraşni bas qiliş vaqti keldi. Biz ham boşqalar kabi teng huquqli inson ekanligimizni unutmang. Yana bir taklifim şundan iboratki, nogironligi bor fuqarolarimiz işini yengil qiluvçi bir qança mobil qurilma, dastur, ilovalar bor. Ularning özbekça variantlarini ham işlab çiqişlarini xohlardim.
«Nogironligi bor fuqarolarni işga olgan taşkilotlarga BHMning 50 baravarigaça subsidiya berilişi kutilmoqda»
Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi boşqarma boşliği Temur Mahmudov:
– Vazirlik tuman hokimliklari bilan hamkorlikda nogironligi bölgan şaxslar, ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamini işga joylaştiriş böyiça amaliy harakat olib boradi. 2019 yilda ijtimoiy muhofazaga muhtoj (şu jumladan, nogironligi bölgan) şaxslarga 123 ming iş örni zaxiralangan. Ularni işga joylaştiriş böyiça faol dasturlar işlab çiqildi. Birinçidan, korxona va taşkilotlar mehnat organlari orqali nogironligi bor fuqarolarni işga qabul qilişsa, iş beruvçi taşkilotga bazaviy hisoblaş miqdori (BHM)ning ikki baravari (446 ming söm) 12 oy davomida moliyalaştirib beriladi. Bunda subsidiya beriş mexanizmi joriy etildi.
Şuningdek, iş beruvçilar nogironligi bölgan fuqarolarning malakasini oşirişni taşkil etişsa, vazirlik jamğarmasi tomonidan BHMning 4 baravari miqdorida subsidiya ajratiladi. 11 ming nafar fuqarolar şu subsidiyalardan foydalanişdi va bunga davlat budjetidan 9 mlrd. söm mablağ yönaltirildi. Bir neça kun oldin Soğliqni saqlaş vazirligidan nogironligi bor fuqarolarning röyxatini oldik. Hozir respublika böyiça 600 mingga yaqin nogironligi bor fuqarolar mavjud. Şulardan qariyb 162 ming nafari mehnatga layoqatli. Ularga moslaştirilgan iş örinlari kerak. Bu yönalişda kamçilik va xatolarimiz borligini tan olamiz.
2020 yil Davlat dasturi töğrisidagi prezident qarori loyihasida nogironligi bor fuqarolarni işga qabul qilgan taşkilotlarga har oy BHMning 50 baravarigaça subsidiya beriş közda tutilgan.
«Nogironligi bor şaxslarning yutuqlariga «möjiza» deb qaraşni bas qiliş kerak»
Dilmurod Yusupov (Buyuk Britaniyaning Sasseks universiteti Taraqqiyot tadqiqotlari instituti doktoranti):
– Nogironligi bor insonlar agar Özbekiston şaroitida bir yutuqqa erişsalar, bu, albatta, bir möjiza, deb darhol jamiyat tomonidan e'tirof etiladi. Ammo hozirgi kunda köplab tösiqlar va nogironligi bölgan insonlarga bölgan munosabatga jamiyatimiz köz yumib kelmoqda. Qarang, butkul közi ojiz bölsa-da, kar bölsa-da, qöl yoqi oyoği yöq bölsa-da (!) u şunday yutuqlarga erişibdi, deyişadi. Buyuk Britaniyada va boşqa rivojlangan davlatlarda bu holat (oldindan özr sörayman) «inspiration porn» deb ataladi (özbek tilida «ilhomlantiruvçi porno»). Bu – nogironligi bor insonlarni faqat nogironlik holatidan kelib çiqqan holda boşqa işyoqmas va nogironligi yöq abituriyent va talabalarga ibrat yoki namuna sifatida körsatiş degani.
Yana bir muammoni aytişim kerak, deb öylayman: nogironlik töğrisidagi ma'lumotnomada «kasb va mehnat tavsiyalari» bandi bölib, unda «maxsus yaratilgan şaroitda» sözlari yoziladi. Şuning özi ham iş beruvçini çöçitib qöyişi tabiiy. Çunki xodimning xavfsizligiga u javobgar. Öz tinçligini öylab ham nogironligi bor şaxsni işga olmasdan rad javobini beradi.
Biz keng jamoatçilik va hukumatimiz nogironligi bor fuqarolarga şaroitlar yaratib beriş mumkinligini isbotlaşimiz kerak. Ular «möjizalar» emas, balki odatiy holga aylanişlari kerak.
Xulosa
Nogironligi bor insonlar mehnatga layoqatsiz emas, ular ham jamiyatning foydali böğiniga aylana oladi. Ularning salohiyatidan töliq foydalaniş iqtisodiyot tarmoqlari rivojiga hissa qöşadi. Buning uçun esa eng avvalo ijtimoiy stereotiplarni yorib ötiş zarur.
