09:39 / 03.04.2020
55725
Жамғармалар тугамоқда. Бундай вазиятда кичик ва ўрта бизнесга қандай енгилликлар берилиши керак?

Оилалар, кичик тадбиркорлар дардлари ҳақида яна бир шингил.

Бугун кўпчиликнинг хаёлини мажҳул қилган фикрлар пандемиянинг ўзи, унинг кескин ва кенг тарқалишининг олдини олишга қаратилган, ҳукумат томонидан зудлик билан амалга оширилаётган қарорлар ҳақида эмас, кўпроқ бу ҳолатнинг ҳар бир оилага, иқтисодиётга, мамлакат равнақига қандай таъсир бўлиши ҳақида.

Албатта, бу жиддий саволларга жавоб беришдан аввал касаллик тарқалиши олдини олишга қаратилган амалий чоралар самараси ва касал бўлганларнинг тезда тузалиб кетишидан катта умид қилишимиз керак. Зеро, бу ютуқларга 2–3 ой мобайнида эришмасак, ҳукуматимиз ва халқимиз олдида янада кенгроқ ва оғирроқ масалалар кўндаланг бўлиши муқаррар.

Оилалар ҳақида

Барча учун тушунарлики, ҳар қандай инқироз турли оилаларга уларнинг ўртача даромади, сони ва «яхши кунларга» деб жамғарган маблағлари ҳажми, оила аъзоларининг соғлиги ва ниҳоят, иноқлигига қараб ўз таъсирини ўтказади.

Давлат статистика қўмитаси расмий сайтидаги маълумотларга кўра, 2018 йилда (бошқа янгироқ кўрсаткичлар берилмаган) аҳоли жон бошига даромад 8 млн 580 минг сўмни, ёки ойига 715 минг сўмни ташкил этди. Агар ўтган йиллардаги ўсиш тарзини 2019 йилга қўллаб, 30 фоизлик ўсишни асос деб олсак, аҳоли жон бошига даромад ойига тахминан 930 минг сўм бўлган. Бу даромадларнинг 71 фоизигина бирламчи даромад, яъни бевосита иш фаолияти билан боғлиқ, яъни маошлар ва иш ҳақи.

Жамғармаларга келсак. Марказий банкнинг 2019 йил 1 март ҳолатидаги ҳисоботига кўра, аҳолининг банклардаги жамғармаларининг умумий ҳажми 21,4 трлн сўмни ёки аҳоли жон бошига (34 млн киши ҳисобидан, чунки бундан аввалги кўрсаткичлар ҳам ана шу алфозда бериляпти) 630,5 минг сўмни ташкил этяпти.

Юридик шахсларнинг жамғармалари 69,3 трлн сўмни ташкил этган. Агар биз 60 фоиз ЯИМ кичик ва ўрта бизнес (КЎБ) томонидан яратилишидан келиб чиқиб, ана шу жамғармаларнинг 60 фоизи КЎБга тегишли, деб тахмин қилсак ва ҳозирги инқирозда «хавфсизлик ёстиқчаси» сифатида биринчи навбатда қаралади десак, унда бу маблағларнинг аҳоли жон бошига 1 млн 223 минг сўмдан тўғри келишини кўрамиз.

Демак, оила аъзолари сонидан ва даромадлар нотекис тақсимланишидан абстракция қилинган ҳолда айтишимиз мумкинки, ҳар бир киши бошига 2 млн 783 минг сўм ойлик даромад потенциал жиҳатдан мавжуд. Албатта, қайсидир оилада бундан кўп, қайсисидадир бундан жуда кам. Лекин мавжуд статистика билан бошқа амалий рақамларни чиқара олмадик.

Лекин бу мавҳум даромад ҳажми ҳам турли шартларни тақозо қилади:

а) барча корхоналар ишлаб, узлуксиз даромад келтирганда;

б) аҳоли банклардан юқорида кўрсатилган жамғармаларни муаммосиз олиши мумкин бўлганда;

в) жамғармаларнинг 60 фоизи ростдан ҳам кичик ўрта бизнесга тегишли ва улар бу пулларни «еча олади».

Амалда эса ундай эмас. Бор кичик жамғармалар кўпчилик оилалар томонидан март ойида деярли еб бўлинди (мен буни ходимларим, кўпгина танишларим ва қўшниларим мисолида биламан, албатта). Апрель ойида нима бўлади — бу катта жумбоқ.

Шу сабабларга кўра, аҳолининг ҳаракатланишига ўрнатилган чекловлар узоқ муддатга бўлиши мумкин эмас.

Сир эмас, тез кўринишдаги урбанизация туфайли, кўплаб оилалар ўз рўзғорини турли бозорларда кичик-кичик савдо шохобчалари орқали тебратаётган эди. Бошқалари эса турли такси хизматлари билан, кичик ҳажмда бошқа турдаги хизмат кўрсатиш (сартарош, фаррош, қурувчи, мардикорлик) орқали кун кечираётган эди. Яъни, кўпчиликнинг даромади кундалик эди ва жамғармаларга кўп ҳам имконият бўлмаган.

Айнан шу оилалар бугунги кунда даромад манбайидан ажралди ва бирмунча оғир аҳволда қолди.

Кичик ва ўрта бизнес (КЎБ) вакиллари ҳақида

Барчага маълумки, 2019 йилгача кичик ва ўрта бизнес ягона даромад солиғи тўлаган ва 2019 йилдан барча умумий тартибдаги солиқларни, яъни қўшилган қиймат солиғи ва фойда солиғини, мол-мулк ва ер солиқларини тўлай бошладилар (бошқа ижтимоий солиқлар билан бир қаторда). Натижада, кўпгина корхоналарнинг маҳсулоти ва хизматларига талаб кескин камайди, чунки нарх-наво кескин кўтарилди, талайгина КЎБ корхоналари ёпилди, хуфиёна иқтисодга ўтди, корхона эгалари якка тартибда ишлайдиган тадбиркорга айландилар.

2019 йил охирларига келиб КЎБнинг қайта тикланиш аломатлари пайдо бўлди, чунки ҳукумат томонидан катта-катта молиявий ресурслар халқ хўжалиги ривожланишини қўллаш, кенг миқёсда қурилиш ишларини олиб боришга қаратилди. Бу, албатта, яхши натижалар бериб, қурилиш ортидан қурилиш ашёлари ишлаб чиқариш, уй жиҳозлари ва сантехника соҳалари ривожлана бошлади. Қурилиш соҳасидаги ишлар ўзига хос локомотив бўлиб, бошқа соҳаларни орқасидан тортди.

Лекин қурилишда мавсумийлик бор. Ноябрь-декабрь ойларида бажарилган иш ҳажмлари январь ва февраль ойларида тўловга тақдим этилди. Шу даврнинг ўзида эса 2020 йилга белгиланган янги инвестицион лойиҳалар бўйича бутун мамлакат ва соҳалар бўйича турли инвестицион тендерлар ўтказилди.

Март ойи ўрталаридан эса, коронавирус туфайли турли чекланишлар амалга оширилди. Албатта, бошланган ерларда қурилиш деярли тўхтамади. Лекин мавсумий узилиш ўз ишини қилди. Кўпгина қурилиш ташкилотлари эски ҳажмларни ҳали ёпмай туриб, янги ҳажмларга пул сарфлашга мажбур бўлди. Бу кичик ҳажмда бўлган ва асосан вилоятларда ишлайдиган қурилиш корхоналарига катта таъсир кўрсатди.

Боз устига, ўтган йилнинг ноябрь ойидан бошлаб тижорат банклари ўз мижозларига кредитлар беришни амалда тўхтатиб қўйди. Бугунги кунда тижорат банкларининг кредитлари йиллик 28 фоиз фоиз асосида берилаётган эди. Бу ҳам етмаганидек, Марказий банк кредит олиш учун қўйиладиган гаров сифати, унинг нархини дисконтлаш ва умумий жараёнларни шунчалик мураккаблаштириб ташлаганки, натижада кредит олишдан кўра мулкни сотиб кун кечирган афзалроқ бўлиб қолган. Кредит олишга уринган минглаб тадбиркорлар буни тўла тасдиқлаши мумкин.

Хўш, ўз айланма маблағларини март ойида бутунлай тугатиб бўлган, бюджет олдида солиқ қарзлари бўлган, божхона олдида ва газ, электр таъминоти корхоналари олдида қарзлари бўлган КИБ корхоналари ҳозирги шароитда қай аҳволга тушади?

Бу муаммоларни яхши тушуниб турган мамлакатимиз раҳбарияти томонидан 30 март куни «Коронавирус пандемияси ва глобал инқироз ҳолатларининг иқтисодиёт тармоқларига салбий таъсирини юмшатиш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонининг мантиқий давоми эълон қилинди.

Натижада, ёлғиз қариялар, ногиронлиги бўлган шахслар ва кам таъминланган оилалар ижтимоий ҳимоясини кучайтириш, озиқ-овқат, дори-дармон маҳсулотларини кўпайтириш ва нархлар ошишига йўл қўймаслик, тадбиркорлик субъектларининг айланма маблағлари камайиб кетишининг олдини олиш, уларга қўшимча солиқ имтиёзлари тақдим этиш каби бир қатор аниқ чораларни киритиш масалалари ҳал этилган, аниқ кўрсатмалар мутасадди ташкилотларга берилган.

Умид қиламизки, янги кўзда тутилаётган чоралар орасида кичик ўрта бизнесга жуда муҳим бўлган қуйидаги масалалар ўз аксини топади:

1. КЎБ учун қўшилган қиймат солиғи ва даромад солиғи тўловлари бўйича вақтинчалик таътил бериш;

2. Ўзбекистон божхона ҳудудига олиб келинган ва айланма маблағи бўлмаган корхоналарга божхона тўловларини кечроқ тўлаш мажбурияти асосида у маҳсулотларни оборотга чиқаришга рухсат бериш (бу ўринда гап фақатгина озиқ-овқат ва дори-дармонлар ҳақида эмас, барча турдаги маҳсулотлар ҳақида боряпти);

3. Ходимларга иш ҳақларини ўз вақтида бериш ва турли хомашёларни сотиб олиш, ишлаб чиқаришни қайта ташкил этиш учун айланма маблағларни тўлдириш тоифасидаги мақсадли кредитларни КЎБ учун фоизсиз бериш;

4. Маҳалла ва оилани қўллаб-қувватлаш вазирлиги рўйхатлари асосида кам таъминланган оилаларга, меҳнатга лаёқатсиз бўлган ва ночор оилаларга тўғридан-тўғри моддий ёрдам кўрсатиш.

Албатта, бундай қарорлар ҳаракатланишга доир чекланишлар тугаши билан бекор қилиниши лозим бўладиган чоралар рўйхатига киради.

Бугунги кунда, ҳали касаллик тарқалиши бутунлай тўхтамаган, дастлабки чеклашлар энди-энди самара бераётган бир шароитда коронавирус билан боғлиқ бўлган ҳолат иқтисодиётимизга қанчалик таъсир қилиши, мамлакат ялпи ички маҳсулоти ҳажми қандай бўлиши, ички ва ташқи инвестициялар ҳажми динамикаси каби саволларга жавоб бериб бўлмайди. Энг муҳими — бу қийинчиликдан катта талафотсиз чиқиб олиш, бизнесни сақлаб қолиш, аҳоли турмуш тарзининг кескин ёмонлашувига йўл қўймаслик.

Юзага келган шароит иқтисодиётимиз ривожланиши учун зарур бўлган инвестицияларни халқнинг биринчи даражали соғлиқни сақлаш учун бўлган эҳтиёжларига сарфлашни тақозо этади. Ялпи ички маҳсулот ўсиш суръатлари бу йил 3–3,2 фоизни ташкил этса ҳам, буни катта ғалаба деб ҳисоблаш мумкин.

Лекин, аминмизки, халқимиз бу синовдан мағрур бош кўтариб чиқади ва тез орада ички инвестициялар ҳисобига иқтисодиётни тиклаш ва ривожлантиришга катта туртки беради.

Мамлакатимиз ташқи инвестицияларга кўп ҳам суянавермаган. Айнан ички инвестициялар биз учун муҳим ва ҳажми жиҳатидан ташқи инвестициялардан 10 баробар зиёда бўлиб келган.

Абдулла Абдуқодиров

Муаллиф фикри таҳририят нуқтаи назарини ифодаламайди

Мавзу
Коронавирус Ўзбекистонда
15 март куни Ўзбекистонда коронавирусга чалинган илк бемор аниқланди.
Барчаси
Top