Garçi insoniyat tarixi jang-u jadallar tarixidan iborat bölsa-da, uruş va Afğoniston sözlari teng va egiz tuşunçaday yangraydi göyo. Aslida, uzoq yillar davom etgan besamar uruşning ayanç asorati bu. 29 fevral kuni AQŞ va «Tolibon» örtasida imzolangan şartnoma qiliç bilan qazilgan bu tuproqlarda ham gul unişiga umid bergandi. Xöş, bu umid qançalar yaşovçan? Afğonistonda çindan ham tinçlik örnatildimi? Voqealar rivoji qanday davom etadi? Quyidagi maqolada Afğoniston bilan boğliq şu va boşqa masalalar yuzasidan atrofliça fikr yuritiladi.
Bitim najot retseptimi?
2001 yilda Afğonistonga kirib, ötgan yillar mobaynida közlagan maqsadlariga erişa olmagaç, özining xalqaro obrösiga putur yetkazmaslik uçun AQŞ 2020 yilning 29 fevral kuni Qatar poytaxti Doha şahrida toliblar bilan najot retsepti sifatida körilgan bitimni imzoladi.
AQŞning Afğoniston böyiça maxsus vakili Zalmay Halilzod va «Tolibon»ning Qatardagi ofisi rahbari mulla Abdulla Ğani Barodar
Şartnomani AQŞ nomidan AQŞ prezidentining Afğoniston böyiça maxsus vakili Zalmay Xalilzod va «Tolibon» nomidan Dohadagi siyosiy idora rahbari mulla Abdulğani Birodar imzoladi. Birlaşgan Millatlar Taşkiloti, Islom Hamkorlik Taşkiloti, Yevropa Ittifoqi va qöşni davlatlar tomonidan imzolangan AQŞ-Tolibon kelişuvi Afğonistonda hali uzil-kesil tinçlik örnatildi, degani emas. «AQŞ-Tolibon kelişuvi va AQŞ-Afğoniston qöşma deklaratsiyasi bizga tarixiy imkoniyat yaratmoqda. Hukumatni birlaştiriş va Afğonistonga ustuvorlik beriş mamlakat kelajagi va ayniqsa, tinçlik uçun nihoyatda muhimdir», degan fikrlar ifodalangan mazkur bayonot AQŞning Afğonistonni öz holiga qöyganini anglatadi.
«Tolibon» va'dasida turdimi?
Bitimdan söng 24 soatdan köp vaqt ötmay, Tolibonning afğon xavfsizlik kuçlariga qarşi 43ta hujumni amalga oşirgani haqidagi iddao va keyinçalik AQŞ qöşinlarining Afğonistondagi vakili polkovnik Sonni Leggettning hukumat kuçlarini himoya qiliş maqsadida «Tolibon»ga qarşi havo hujumini uyuştirgani haqidagi oçiqlama tinçlik bitimining mazmun-mohiyati va tomonlarning niyatlarini söroq ostiga qöydi va jamoatçilikda çuqur taşviş uyğotdi. Afğoniston hukumati va «Tolibon» örtasida muzokaralarga yöl oçiş maqsad qilingani va muzokaralar yaqin orada boşlanişini aytgan AQŞ Mudofaa vaziri Mark Esper esa «Tolibon» AQŞ kuçlariga hujum qilmaslik haqidagi öz sözida turgani, ammo afğon kuçlariga qarşi zöravonlikni kamaytiriş böyiça bergan va'dasini bajarmaganini bildirdi.
Mavzuga oid
Kobul ma'muriyati va «Tolibon» örtasidagi muzokaralar haqida «qorişiq signal»lar olganini ta'kidlagan Esper AQŞning Afğoniston hukumatiga harbiy yordam körsatişda davom etişini ma'lum qilişi, şuningdek, imzolangan kelişuvda afğon xalqi, uning vakillari va hukumati unça e'tiborga olinmagani bu jarayonda AQŞ öz jonini saqlab qoliş uçun uringani haqidagi gap-sözlarga sabab böldi.
Tinçlik örnatişmi, çiqiş çiptasi oliş harakatimi?
Prezident Aşraf Ğani hukumati uçun katta tahdid unsuri bölgan va mamlakatning köp qismlarida hukmronlik qilgan «Tolibon» bilan erişilgan tinçlik davrida Tinçlik Kengaşi, şuningdek, Tinçlik vazirligi taşkil etilişi garçi muhim qadam sifatida körilsa-da, uşbu kelişuv kelajagini bir-biriga işonmaydigan afğonlarning öziga qoldirilişi ham qaysidir ma'noda tinçlik muzokaralarining ijobiy yakunlanişi haqidagi xavotirlarga sabab bölmoqda.
Afğonistonda ötgan sönggi prezidentlik saylovida har ikkala nomzod ham ğalaba qozongani afğon xalqi tinçlikni soğingani, birlaşgan va mustaqil Afğonistonni qöllab-quvvatlagani, ammo xalq mamlakatda parallel hukumat tuzişga bölgan urinişlarga keskin qarşi ekanini bildirgan Pompeoning bayonotlari AQŞ-Tolibon kelişuvi Afğonistonda tinçlik örnatiş maqsadida emas, AQŞning mamlakatdan çiqiş çiptasi olişi uçun qilingan, degan tezisni kuçaytirdi.
Uruşni kasb qilib olgan guruhlarni kim köndiradi?
Garçi AQŞ va «Tolibon» örtasidagi muzokaralar ijobiy natijalarga olib kelgan bölsa-da, Afğonistonni haqiqiy tinçlikka olib keladigan eng qiyin murosa toliblar, Kobul hukumati, afğon siyosiy partiyalari va boşqa afğon qurolli guruhlari örtasida keçadi.
Foto: AFP
Boşqa qurolli guruhlar tomonidan AQŞga hujum qilinişining oldini oliş va bu majburiyatni bajariş uçun 40 yil davomida uruş qilişni öz kasbga aylantirib olgan guruhlarni köndiriş uçun beriladigan takliflar endilikda «Tolibon»ning mamlakat ma'muriyatidagi taşabbusi bilan bevosita boğliqdir.
2001 yil «Tolibon» hukumati qulaganidan beri köp yillar davomida fuqarolik uruşi maydoniga aylangan Afğonistonda törtinçi prezidentlik saylovlari tugagan bir paytda, xalq orzu qilgan oşkora boşqaruv, tinçlik, barqarorlik va rivojlaniş muhiti hanuz qölga kiritilmadi. Xalq «Tolibon» hukumati ağdarilgandan keyin ötkazilgan saylovlardan umidvor edi. Ammo bugungaça mamlakatda kutilgan taraqqiyot va barqarorlikka erişib bölmayotgani xalqda saylovlarga bölgan işonçni söndirdi.
Tinçlikning asosiy şarti nima?
Afğoniston prezidenti Aşraf Ğani va Afğoniston boş vaziri Abdulloh Abdullohning ikkisi ham saylovlarda özi ğolib çiqqanini ma'lum qildi. Saylovlarda korrupsiyaga yöl qöyilgani haqida miş-mişlar mavjudligiga qaramay, bir neça oydan keyin e'lon qilingan natijalarga köra, Aşraf Ğani mamlakat prezidenti sifatida e'lon qilindi. Bunga AQŞ-Tolibon ittifoqining Aşraf Ğani hukumatiga ratsioni sifatida qaralişi mumkin. Çunki yangi prezident bilan AQŞ-Tolibonning kelişuvi va uning ustiga qöyilgan toşlarni siljitiş orqali muvozanatni buziş AQŞning eng sönggi istagidir. Şu sababli, yangi konstitutsiya, yangi hukumatni şakllantiriş, prezident saylovlarini yangilaş, ayollarning jamiyatdagi roli, xususan, «Tolibon» va jangçilarining demokratik jarayonga integratsiyasi kabi içki muammolarini közda tutgan holda, afğonlarning bir stol atrofida jam bölib kelişib ketişi juda qiyin masaladay körinmoqda.
AQŞ prezidentining Afğoniston böyiça maxsus vakili Zalmay Xalilzod va «Tolibon» rasmiylari örtasida boşlangan ikki tomonlama muzokaralar yakunidan söng, «Tolibon»ning hukumat bilan bevosita muzokaralar olib borişi afğon hukumatining eng katta orzusi edi. 2019 yilda «Tolibon» va afğon kuçlari örtasidagi uruş strategik böhronga duç keldi. Mazkur yilni tinçlik muzokaralari bilan ötkazgan AQŞ va «Tolibon» nihoyat bir-birlari ustidan hukmronlik qilişga asoslangan psixologik uruşni kelişuv yöli bilan ortda qoldirişga rozi bölişdi. Ammo 2001 yildan beri «Tolibon»ning «qizil olma»si sifatida qabul etilgan AQŞ va ittifoqdoş kuçlarining Afğonistondan butunlay çiqib ketişi tinçlikning asosiy şarti sifatida körilmoqda.
Şartnomasiz çiqib ketiş ehtimoli Afğonistonda xaosga yuzaga keltirişi mumkin. Ammo AQŞning toliblar bilan muzokaralar olib borişdan yaxşiroq tanlovi bölmaganini ham ta'kidlaş lozim. Qolaversa, «Tolibon» rasmiylarining Afğoniston hukumati bilan bir stolda ötirib, tinçlik muzokaralarini qabul qilişini AQŞ va Afğoniston hukumati birligining toliblarga qarşi muhim yutuği sifatida baholaş mumkin. Afğonistonning Tinçlik işlari vaziri Salom Rahimiy AQŞ va «Tolibon» örtasida tinçlik bitimi imzolangandan keyin «Tolibon» va Afğoniston hukumati örtasida töğridan töğri tinçlik muzokaralari ötkazilişi kutilayotganini aytdi. Uşbu yiğilişlarda iştirok etiş uçun delegatsiyalar röyxati tayyorligini e'lon qilgan Rahimiyning «Biz Tolibon bilan töğridan töğri tinçlik muzokaralarini boşlaşga tayyormiz» degan bayonoti buning dalilidir.
Oson bölmasligi aniq
AQŞ prezidenti Donald Trampning «Tolibon» tomonidan zöravonlik kamaytirilişi evaziga AQŞ qöşinlarining olib çiqilişini közda tutuvçi tinçlik şartnomasini şartli ravişda ratifikatsiya qilgani haqidagi bayonoti tomonlarning tinçlikka jiddiy munosabatda ekanliklarini körsatdi. Biroq siyosiy rahbarlarning bayonotlaridan anglaşiladiki, «Tolibon» bilan erişilgan kelişuvdan söng, AQŞning çiqib ketişi 14 oygaça davom etadi. Bu jarayon «Tolibon»ning inertligi bilan boğliq. Bu muddat davomida «Tolibon» va AQŞ örtasidagi kelişuvni sohada aks ettiriş oson bölmasligi aniq.
«Tolibon» avval AQŞ bilan emas, balki afğonlar bilan tinçlik uçraşuvi ötkazişi kerakligiga işora qilgan «Hizb-i islom» yetakçisi Gulbiddin Hikmatyor Afğonistondagi voqealar mamlakat aholisini taşvişga solayotgani, şuning uçun afğonlar örtasidagi muloqot, eng avvalo, muammolarni hal qiliş uçun muhim ekanini ta'kidladi. AQŞ-Tolibon tinçlik kelişuvidan söng Tolibon-Afğoniston muloqoti, Muvaqqat hukumatni örnatiş, nizolarni töxtatiş va prezident saylovlarini yangilaş kabi masalalar böyiça kelişuvga erişiladimi yoki yöq, hozirça bu noma'lum.
AQŞ badal tölaşi kerakmi?
Ilgari AQŞ va «Tolibon» örtasidagi kelişuv Afğonistondagi vaziyatni özgartirmasligini ta'kidlagan Hikmatyor AQŞning Afğonistonga bostirib kirişi natijasida minglab odamlar halok bölgani va millionlab odamlar öz uylarini tark etişga majbur bölganini eslatdi. Uning fikriça, Amerika Qöşma Ştatlari uşbu yöqotişlarning badalini tölaşi kerak va bu narsa tinçlik bitimida öz ifodasini topişi lozim edi. Boşqa tomondan, Afğoniston Ijroiya kengaşi prezidenti Abdulloh Abdulloh ham «Tolibon» bilan tinçlik muzokaralari faqat bitta şaxs va muassasaga tegişli emasligi, uşbu muzokaralar Afğonistondagi har bir kişini taşvişga solayotgani va şuning uçun tinçlik böyiça yakuniy qarorni Afğoniston xalqi qabul qilişi kerakligini, «Tolibon» bilan tinçlik muzokaralarini olib boradigan delegatsiyalar röyxatiga har bir partiya va bölim vakillari ham kiritilişi şartligini ta'kidladi.
Bundan taşqari, AQŞ-Tolibon tinçlik muzokaralarida Afğoniston hukumati orqada planda qoldirilganini, holbuki, «Tolibon»ning asosiy muammosi Afğoniston hukumati va xalqi bilan boğliq ekanini ta'kidlagan Afğoniston vitse-prezidenti Sarvar Doniş «Afğon hukumatini, xalqini, davlat taşkilotlari va siyosiy partiyalarini orqa planda qoldirgan bitim tom ma'noda tinçlik keltirmasligi»ni aytdi. Bu ham AQŞ-Tolibon tinçlik bitimi, aslida, qaysi negizga asoslangani töğrisida savolni örtaga qöyadi.
AQŞ Afğonistonni tark etişni istaydimi?
Tramp lavozimga kirişgan birinçi kundanoq «First America» şiori bilan AQŞ qöşinlarini Afğonistondan olib çiqişni rejalaştirgandi. Biroq AQŞning öşa paytdagi Taşqi işlar vaziri Reks Tillerson va Mudofaa vaziri Jyeyms Mettis «Tolibon» heç qaçon ğalaba qozonmaydi, deb Trampni notöğri yönaltirişdi. Maslahatçilar Trampni afğon hukumat kuçlarini qöllab-quvvatlaş uçun yana minglab AQŞ askarlarini yuborişga köndirişdi va öz muvaffaqiyatsizliklari uçun barça aybni 2017 yilda e'lon qilingan yangi Afğoniston strategiyasi va Pokistonga tönkaşdi.
«Tolibon» tinçlik muzokaralarini olib borişga majbur böladi, degan gapga işontirilgan Tramp kun kelib özi muzokara olib borişga majbur bölişini anglaganda allaqaçon ğişt qolipdan köçgan, AQŞ oxiri körinmaydigan berk köçaga kirib qolgandi.
Va nihoyat, Tramp Afğonistondagi AQŞ qöşinlariga kutilmagan Şukrona kuni taşrifini ötkazdi. Uning «Tolibon bitim tuzmoqçi, bu amalga oşadimi, yöqmi, köramiz. Bitim tuzsalar ham, tuzmasalar ham biz uçun muammo yöq. Tolibon bilan kelişuvga erişmagunimizça yoki uzil-kesil ğalabaga qozonmagunimizça Afğonistonni tark etmaymiz», degan gaplari tinçlik kelişuvining kelajagi porloqligiga işonçni kuçaytiradi.
Kelişuvga köra, agar Afğonistonda hamma narsa reja böyiça ketsa, AQŞ va koalitsiya kuçlari birinçi bosqiçda may oyiga qadar 5000 askarni olib çiqib ketişi közda tutilgan. Şu asno 2021 yil bahorigaça Afğonistondagi qöşin butunlay evakuatsiya qilişi kerak. Biroq savol tuğiladi: AQŞ va koalitsiya kuçlari haqiqatan ham Afğonistonni tark etişni xohlaydilarmi?
Afğonistonda tarix takrorlanmasin
Afğoniston qamoqxonalarida xorijliklarni ham qöşib hisoblaganda 10-15 mingga yaqin «Tolibon» asirlari bor. Kelişuviga binoan, «Tolibon» qölidagi ming nafar hukumat amaldorini ozod qiliş evaziga «Tolibon»ning 5 ming a'zosi qöyib yuborilişi masalasiga Afğoniston prezidenti Aşraf Ğani avvaliga qarşi çiqqandi.
Afğonlar örtasida muloqotni boşlaş şarti sifatida uşbu vaziyat qarşisida öz fikrni özgartirgan Aşraf Ğani 14 martdan boşlab 500 mahbusning, afğonlararo muzokaralar boşlanişi bilan esa har 15 kunda 500 mahbusning, jami 5 ming mahbusning ozod qilinişini taqvimga boğlaşga qaror qilganliklarini ma'lum qildi. Bu bilan prezidentlik inqirozi paytida ayirboşlaş masalasiga avvaldan mayl bildirgan raqibi Abdulloh Abdullohga qarşi ustun pozitsiyaga ega böldi.
Vetnam sindromi
Içkarida ikkinçi Vetnam sindromi bölişidan va uni yana bir bor öz xalqiga körsatişdan qörqqan Tramp 2001 yilda terrorçi sifatida bombardimon qilingan va hokimiyatdan ağdarilgan «Tolibon» bilan bir stolda ötirdi. Ya'ni Afğonistondagi 20 yillik uruşning muvaffaqiyatsizligiga toqat qila olmagan prezidnt «Tolibon» bilan muzokara olib boriş majburiyatida qoldi.
Teraktlar haftasi
Ötgan vaqt davomida Afğoniston hukumati «Tolibon»ga mingdan ortiq asirni qaytardi, «Tolibon» esa atigi 105 nafar politsiyaçi va harbiylarni qöyib yubordi. Natijada 11 may kuni hukumat tengsiz almaşuvni töxtatişga qaror qildi.
Foto: AFP
Şu kunning özida mamlakatda teraktlar boşlandi, Taia Maskan tumanida bir neça portlaşlar sodir etildi.
12 may kuni Kobuldagi tuğruqxonaga hujum uyuştirildi. Kobulning ğarbiy qismida joylaşgan binoda kamida 24 kişi, jumladan, 18 ayol va ikki nafar çaqaloq halok böldi, yana 15 kişi turli darajada tan jarohatlari olgan.
12 may kuni Nangarhar provinsiyasida hududiy politsiya boşliği Hoji Şayx Ikromning dafn marosimi vaqtida ham portlaşlar röy berdi va 32 kişi halok bölib, 68 kişi yaralandi. Jarohatlanganlarning köpçiligi oğir ahvolda va qurbonlar soni ösişi mumkin.
13 may kuni Afğoniston şarqidagi Paktiya provinsiyasidagi hujum oqibatida 5 kişi halok böldi. Mahalliy telekanal ma'lumotiga köra, avtomobil şossesida harakatlangan avtomobilga qarata öt oçilgan va 3 nafar politsiyaçi hamda tinç aholi vakillaridan 2 kişi halok bölgan.
«Tolibon» bu teraktlarga aloqadorligini qat'iyan rad etmoqda. Ayrimlar IŞID ta'siridagi guruhlar «Tolibon» va hukumat örtasida adovat qözğaşga va tinçlik muzokaralari barbod bölişiga erişişga urinayotganini aytmoqda.
Lekin mamlakat prezidenti Aşraf Ğani bu xunrezliklarda «Tolibon» harakatini aybladi va taşkilotga qarşi harbiy amaliyot boşlaşga buyruq berdi.
Bu holatlar AQŞning toliblar bilan tinçlik bitimi çok-çokidan sökilib ketganini körsatmoqda.
Ta'kidlaş joizki, AQŞ va uning ittifoqçilari Afğonistonda olib borilgan siyosat bilan şu paytgaça tinçlik örnata olişmadi. Natijada, Amerikaning 20 yillik aralaşuvi Afğonistonga foyda emas, balki zarar keltirdi. Rossiya istilosidan söng kelişmovçiliklar kelib çiqqan hukumat inqirozi bilan dastlab «Tolibon»ni, keyin esa xalqaro huquqni buzgan AQŞ hamda xorijiy kuçlarga yöl oçgan mahalliy rahbarlarning zimmasiga yangi davrda tarix yana takrorlanmasligi uçun, avvalo, ötmişdan saboq çiqariş, intiqom jazavasi bilan harakat etmaslik kabi muhim vazifalar yuklanadi. Muhimi şuki, «Tolibon» bilan kelişuv ortidan mamlakatni tark etişning eng yaxşi imkoniyatini topgan AQŞ va xorijiy kuçlarga qaramay, afğonlararo muloqot jarayoni «avval Afğoniston» şiori bilan boşlanişi kerak. Afğoniston va uning aholisini ozod qiliş Amerika yoki boşqa bir davlatning vakolati yoki nazorati ostida bölmasligi kerak.
