«Çin möjizasi» turkumidan: dunyoni hayratga solayotgan Xitoy temir yöllari

AQŞdan keyin ikkinçi

Bugungi kunga kelib Xitoy temir yöllarining uzunligi böyiça dunyoda AQŞdan keyin ikkinçi örinda turadi (özi Xitoy köp sohada AQŞdan keyin ikkinçi örinda turadi). AQŞda jami 260 ming kilometrga yaqin temir yöllar tarmoği bor, Xitoyda esa ularning uzunligi 130 ming kilometrdan oşadi. Yaqingaça Rossiya ikkinçi örinda edi, ammo Xitoy yangi temir yöl tarmoqlarini qurib, Rossiyani quvib ötdi va ikkinçi öringa kötarildi.

Sönggi 15-20 yilda Xitoy yuqori tezlikda harakatlaniş tizimini rivojlantirişga katta e'tibor qaratdi va dunyodagi eng yirik tezyurar poyezdlar liniyasiga ega böldi. Bugun Xitoydagi tezyurar poyezd yöllari Yaponiya va Yevropanikini qöşib hisoblaganda ham ularnikidan oşib ketgan.

Xitoy temir yöllari

Xitoyda China State Railway Group Company, Ltd. yoki oddiygina China Railways davlat kompaniyasi milliy temir yöllar tarmoğining yagona operatori hisoblanadi. U ilk bor 1950 yilda vazirlik sifatida taşkil etilgan. 2013 yilda korporatsiyaga, 2019 yilda esa aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilgan. Uning tarkibida jami 21ta turli kompaniyalar bor. Tarmoq Makao maxsus ma'muriy tumanidan taşqari qolgan barça provinsiya va avtonom hududlarni qamrab olgan.

Şuningdek, bugun China Railways dunyodagi temir yöl sohasida faoliyat körsatadigan eng yirik kompaniya hisoblanadi. Bugun kompaniya nafaqat Xitoyda, balki dunyoning köplab mamlakatlarida temir yöllar quradi. Korxona Xitoydan taşqari Yevropa Ittifoqi davlatlari, Rossiya, Qozoğiston, Şimoliy Koreya va Vetnamda xalqaro yönalişlar taşkil etib, yölovçi hamda yuk taşimoqda.

Xitoy temir yöllari dunyodagi eng köp yölovçi taşiydigan kompaniya hisoblanadi. China Railways yiliga örtaça 3,5-4 milliard yölovçiga xizmat qiladi va qariyb 5 milliard tonna yuk taşiydi. Kompaniyada 10 million nafardan oşiq xodim işlaydi. 2019 yilga kelib China Railways va uning tarkibidagi turli kompaniyalarga tegişli temir yöl tarmoğining uzunligi 130 ming kilometrga yetdi, uning yarmi elektrlaştirilgan. 2019 yilda China Railways hisobida 20 mingdan oşiq lokomotiv bölgan. 2050 yilga borib Xitoy öz temir yöl tarmoğining uzunligini 270 ming kilometrga yetkazişni reja qilgan.

Xitoy temir yöllarida poyezdlar bir neça kategoriyaga bölinadi:

G – maksimal tezligi soatiga 350 kilometrgaça bölgan poyezdlar;

D – maksimal tezligi soatiga 200 kilometrdan oşadigan poyezdlar;

Z – maksimal tezligi soatiga 160 kilometr bölgan kupe va platskart vagonlardan iborat poyezdlar;

T – maksimal tezligi soatiga 140 kilometr bölgan kupe va platskart vagonlardan iborat poyezdlar;

K – maksimal tezligi soatiga 120 kilometr bölgan kupe va platskart vagonlardan iborat poyezdlar.

Şuningdek, bugun Xitoy temir yöllarida harflar bilan belgilanmagan past tezlikda yuruvçi kam sonli eski poyezdlar ham saqlanib qolgan.

2016 yilda Xitoy Tibetda dunyodagi dengiz sathidan eng baland Tsinxay-Tibet temir yöl magistralini işga tuşirdi. Uşbu temir yölning eng baland nuqtasi dengiz sathidan 5 072 metr balandlikdan ötgan. Tasavvur qilyapsizmi, 5 km balandlikda poyezd harakatlanadi! Bu super quriliş uçun Xitoy 4,2 millard dollar sarflagan.

Tezyurar poyezdlar uçun temir yöllar qurilişi

2004 yilda Xitoy davlat kengaşi uzoq yillik tezyurar temir yöl liniyalarini rivojlantiriş rejasini tasdiqlaydi. Unga köra vertikal va gorizontal yönalişda umumiy uzunligi 12 ming kilometr bölgan, jami sakkizta tezyurar temir yöl liniyalari qurilişi belgilanadi. Reja amalga oşirilganidan keyin poytaxt Pekin mamlakatdagi barça provinsiya markazlari bilan tezyurar temir yöllar orqali boğlanişi lozim edi.

Öşa yilning özidayoq reja doirasida soatiga 160 kilometr tezlikda harakatlaniş imkonini beradigan Guançjou-Şençjen temir yöli işga tuşiriladi. 2007 yilda China Railways tarkibida China Railway Group Limited kompaniyasi taşkil etiladi. Bu kompaniya Xitoydagi eng yirik quriliş kompaniyalardan biri böliş bilan birga dunyo quriliş kompaniyalari orasida ham öz örniga ega. Kompaniya nafaqat temir yöllar, balki metro liniyalari, avtomobil yöllari quriş bilan ham şuğullanadi.

2009 yil 26 dekabrda dunyodagi eng uzun Uhan- Guangjou tezyurar temir yöl liniyasini ham şu kompaniya qurgan.

Bundan taşqari, Pekin-Şanxay (2011 yil), Harbin-Dalyan (2012 yil), Pekin- Guangjou (2012 yil), Syamin-Şençjyen (2013 yil), Lanjou-Urumçi (2014 yil), Guangjou-Hongkong (2018 yil) tezyurar temir yöl liniyalarini ham China Railway Group Limited kompaniyasi qurgan.

2012 yil dekabr oyida işga tuşirilgan Pekin- Guangjou yönalişi dunyodagi eng uzun tezyurar poyezd liniyasi hisoblanadi. Uning uzunligi 2,3 ming kilometrni taşkil etadi. Bu liniyada poyezdlar soatiga 300 kilometr tezlikda harakatlana oladi. Şu tariqa, rejadagi tezyurar temir yöl liniyalari işga tuşiriladi va poytaxt Pekin barça provinsiyalar markazi bilan tezyurar yöl orqali boğlanadi. Bugun Xitoyda tezyurar poyezd liniyalarining uzunligi 30 ming kilometrga yaqin.

Sönggi yillarda ham Xitoyda yuqori tezlikda harakatlaniş imkonini beradigan yangi temir yöl liniyalari qurilişi, şuningdek, mavjud yöllarni elektrlaştiriş borasida jadal iş olib borilmoqda. Oddiy yöllarning ayrim uçastkalarida yölovçi poyezdlar uçun maksimal tezlik soatiga 200 kilometrni taşkil etmoqda. Temir yöllarning yarmidan köpi elektrlaştirilgan.

Bugun Xitoy Yaponiya va Yevropa davlatlarida mavjud bölganlarni qöşib hisoblaganda ham ularnikidan köp tezyurar temir yöl liniyalariga ega.

Öta yuqori tezlikda yuradigan poyezd liniyalari

Xitoy bugun dunyodagi eng köp tezyurar poyezd va yuqori tezlikda harakatlansa böladigan eng uzun temir yöllarga ega. Ularning bir qismi öta yuqori tezlikda harakatlaniş imkonini beradigan liniyalar hisoblanadi. 2014 yilda Xitoy dunyo böyiça magnit levitatsiyasidagi eng yirik va yuqori tezlikda harakatlana oladigan ikkinçi tijoriy poyezd harakatini yölga qöydi. Uning harakat tezligi soatiga 431 kilometrga yetadi.

Oddiy relslarda yuqori tezlikda yuradigan poyezdlar Xitoyda 2016 yilda paydo bölgan. Pekin va Tyanszin orasida poyezdlarning tezligi soatiga 350 kilometrgaça yetadi. Tezyurar temir yöllar Şitszyaçjuan-Tayyuan,  Tsindao-Tszinan, Xefey-Uhan, Xefey-Nankin oraliğida qurib bölinib, bu şaharlar orasida allaqaçon tezyurar poyezdlar qatnovi yölga qöyilgan.

2009 yilda hozirgi kunda eng mukammal hisoblanadigan Uhan-Guangjou va Jengjou-Sian temir yöl liniyalari işga tuşirilgan. Ularni qurişda yöl panjarasini (beton şpalalarda) mahkamlaşning ballassiz texnologiyasi qöllangan, bu soatiga 350 kilometrdan ortiq tezlikda harakatlaniş imkoniyatini beradi.

Uhan-Guangjou liniyasi işga tuşirilgan vaqtda dunyodagi eng tezyurar liniya hisoblangan. Bugun Xitoyda soatiga ming kilometr tezlikda harakatlansa böladigan temir yöl sinovdan ötkazilmoqda. Agar sinovlar muvaffaqiyatli ötsa yaqin kelajakda temir yöllarda harakatlaniş böyiça tom ma'noda «inqilob» yuz beradi va yangi rekordlar örnatiladi.

Xitoyda temir yöllar rivojlanişi yölovçilar sonini keskin oşirdi

Temir yöllar bugun Xitoyda eng ommabop transport turi hisoblanadi. Mamlakatda nafaqat oddiy temir yöllar, balki tezyurar poyezd liniyalari qurilar ekan, şunga yaraşa temir yöl orqali yölovçi va yuk taşiş körsatkiçlari ham doimiy ravişda oşib kelmoqda. Bugun aksariyat xitoyliklar mamlakat böylab harakatlanişda, hatto uzoq masofalarga ham havo transportidan köra temir yölda yurişni afzal körişmoqda.

Yangi tezyurar poyezdlar, sifatli servis xizmati, masofani bosib ötişda maksimal qisqa vaqt sarflanişi xitoyliklarni temir yölda yurişga undamoqda. Poytaxt Pekindan istalgan provinsiya markaziga tezyurar poyezdda sakkiz (!) soatda yetib oliş mumkin.

Bundan bir neça yil oldin China Eastern Airlines davlat aviakompaniyasi rahbari Lyu Şaoyun «Sönggi yillarda tez sur'atlarda rivojlangan Xitoy tezyurar poyezdlar tarmoği yaqin yillarda mamlakat fuqaro aviatsiyasining kamida 60 foiz mijozlarini öziga tortib oladi», deb fikr bildirgan edi. Amalda şunday böldi ham. Bugun xitoyliklar işga qatnaş, oilaviy sayohat, boşqa şaharlarga turli yumuşlar bilan borişda asosan tezyurar poyezdlardan foydalanmoqda. Birgina misol: 2019 yilda Oy taqvimi böyiça nişonlanadigan yangi yil ta'tilida, 40 kun davomida 2,98 milliard xitoylik yölovçi aynan temir yöl orqali öz manziliga yetib olgan.

China Railways Xitoy böylab 28 turdagi ikki mingga yaqin tezyurar poyezddan yölovçi taşişda foydalanyapti. Sönggi yillarda Xitoyda tezyurar poyezdlar işlab çiqaruvçi China Railway Rolling Stock Corp. kompaniyasi har yili yuzdan oşiq tezyurar poyezd işlab çiqarib foydalaniş uçun topşirib kelyapti.

Xitoy möjizasi dunyo nigohida

2019 yilda Jahon banki «Xitoyda tezyurar poyezd liniyalarining rivojlanişi» mavzusida öz hisobotini e'lon qildi. Unda Xitoy tezyurar poyezd yöllarini boşqalarga qaraganda arzon va tezkorlik bilan qurayotgani, çipta narxlari ham arzonligi alohida qayd etilgan edi.

«Bir makon, bir yöl» şiori ostida Xitoy hatto Yevropaga ham poyezd qatnovini qöydi. Ilk poyezd qatnovi 2014 yilda Iu-Madrid yönalişida qatnay boşlaydi va Xitoydan yölga çiqqan poyezd 21 kun deganda sakkiz mamlakat – Xitoy, Qozoğiston, Rossiya, Belarus, Polşa, Germaniya, Fransiya hamda Ispaniya hududi böylab yurib, Madridga yetib boradi.

Öşandan beri uzunligi 13 ming kilometrdan oşadigan bu yönalişda poyezd muntazam qatnamoqda. Uşbu yönalişga Xitoy tomoni «Yangi ipak yöli» deb nom bergan.

Iu-Madrid yönalişini oçişdan avval ayrim joylarda temir yöllar quriş va ta'mirlaş uçun 40 milliard dollar mablağ sarflangan. Darvoqe, 2017 yil Iudan yölga çiqqan poyezd La Manş ustidagi temir yöl orqali Londonga ham yetib borgan.

Bugun China Railways tarkibidagi turli kompaniyalar dunyoning köplab davlatlarida temir yöllar, temir yöl tunnellari, köpriklar qurmoqda. Jumladan Özbekiston poytaxti bilan Farğona vodiysidagi viloyatlarni özaro boğlaydigan Qamçiq dovoni orqali ötgan temir yöl liniyasidagi tunnel ham China Railways tarkibidagi China Railway Tunnel Group tomonidan 2013-2016 yillar davomida qurib foydalanişga topşirilgan edi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi