«Aholini ijtimoiy qöllab-quvvatlaş tizimidagi muammolarni aynan qölda boşqariş rejimida hal etişga töğri kelmoqda» - Obid Hakimov
|23:05 / 11.08.202018 81722 min
Özbekiston Respublikasi prezident huzuridagi Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi direktori Obid Hakimov uşbu maqolasida kambağallikka qarşi kuraşda ijtimoiy qöllab-quvvatlaşning ahamiyati va bu borada yuritilayotgan davlat siyosati yuzasidan izoh beradi.
Özbekiston Respublikasi prezidentining 2020 yil 24 yanvarda Oliy Majlisga yöllagan murojaatnomasida kambağallikka qarşi kuraş iqtisodiy rivojlaniş siyosatimizda ustuvor vazifa etib belgilandi.
«Kambağallikni kamaytiriş – bu aholida tadbirkorlik ruhini uyğotiş, insonning içki kuç-quvvati va salohiyatini töliq röyobga çiqariş, yangi iş örinlari yaratiş böyiça kompleks iqtisodiy va ijtimoiy siyosatni amalga oşiriş, demakdir», deb ta'kidlangan edi murojaatda.
Iqtisodiyot qonunlariga asosan, «kambağallik kambağallikni keltirib çiqaradi». Mazkur jarayon bir neça sabablarga köra sodir böladi.
Birinçidan, daromadlari past mamlakatlar sifatli ta'lim va soğliqni saqlaş uçun yetarliça pul sarflay olişmaydi, kambağal aholi esa sifatli pullik ta'lim va tibbiyot xizmatlarga qurbi yetmasligi sababli inson salohiyati pasayib, kambağallikdan qoçib qutula olmaydilar.
Ikkinçidan, kambağal aholining daromadlari pasayib borgan sari, iste'mol bozorining siğimi mutanosib ravişda kiçrayib boradi va buning natijasida sanoat mollari, qişloq xöjaligi mahsulotlari va ayniqsa, xizmatlarga bölgan talab pasayib boradi. Bu esa, öz navbatida, iqtisodiy taraqqiyotga tösqinlik qiladi, budjet daromadlarini kamaytiradi va kambağallarni ijtimoiy jihatdan qöllab-quvvatlaş imkoniyatini kamaytirib yopiq siklik jarayon körinişiga keladi.
Uçinçidan, aksariyat hollarda kambağallarning dunyoqaraşi daromad yuqori bölganlardan farq qiladi. Yuqorida aytib ötilgan sabablarga köra, ular orasidan ijodkor va tadbirkorlik qobiliyatiga ega insonlarning yetişib çiqişi ehtimoli kamroq. Şuningdek, odatda kambağal oila a'zolari orasida jinoyatçilik körsatkiçlari nisbatan yuqoriroq böladi.
Boşqaça qilib aytganda, kambağallikni keltirib çiqaruvçi omillar mamlakatda inson salohiyatini rivojlantirişga, işlab çiqaruvçi kuçlarning rivojlanişi va aholining iqtisodiy faoliyatiga tösqinlik qiladi.
Özbekistonda oxirgi uç yil mobaynida kambağallikni kamaytirişga qaratilgan çora-tadbirlar natijasida aholi jon boşiga real jami daromad 43,9 foizga, örtaça hisoblangan nominal oylik iş haqi 79,7 foizga yoki 2016 yildagi 1293,8 ming sömdan 2019 yilda 2324,5 ming sömga oşdi.
Jahon bankining «Özbekiston fuqarolarini tinglab» loyihasi doirasida, uy xöjaliklari orasida ötkazilgan sörovnoma natijalariga köra, 2020 yilning yanvar-mart oylari uçun örtaça kambağal xonadonning oylik daromadi taxminan 1,5 million sömni taşkil etib, taqqoslama narxlarda bu körsatkiç ötgan yilning mos davriga nisbatan 12 foizga oşgan.
Mavzuga oid
Ta'kidlaş joizki, Özbekiston Respublikasi prezidenti Şavkat Mirziyoyev Özbekistondagi kambağallikni bartaraf etiş muammosini strategik vazifa sifatida kun tartibiga qöydi.
Mazkur muammoni hal qilişga hukumat tomonidan katta hajmdagi sa'y-harakatlar qaratilgan. Jumladan, mamlakatda kambağallikka qarşi kuraşiş uçun zarur institutlar yaratildi. Bu avvalambor Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikni qisqartiriş vazirligining taşkil etilişi, kambağallikka qarşi kuraşiş böyiça davlat siyosatini belgilab beradi.
Ijtimoiy himoyaga muhtoj va kam ta'minlangan oilalarni qöllab-quvvatlaş maqsadida yaqinda Mahalla va oilani qöllab-quvvatlaş vazirligi taşkil etildi. Mazkur vazirlik fuqarolarning özini özi boşqariş institutlari faoliyatini muvofiqlaştiruvçi mas'ul davlat organi sifatida ijtimoiy himoyaga muhtoj va kam ta'minlangan qatlamlarini aniqlaş va manzilli kömak beriş borasida samaradorlikni oşirişga xizmat qiladi.
Şuningdek, aholining turmuş şaroitlarini yaxşilaş va qişloq joylarini obodonlaştiriş dasturlari amalga oşirilmoqda. Xususan, «Obod qişloq» dasturining amalga oşirilişi tufayli 1,7 mln qişloq aholisining yaşaş şaroitlari yaxşilandi. Birgina 2019 yilda «Obod qişloq» va «Obod mahalla» dasturlarini amalga oşiriş uçun jami 600 million AQŞ dollariga teng 6,1 trln söm ajratildi.
Biroq, erişilgan natijalarga qaramay, hozirgi kunda Özbekistonda 400 mingdan ortiq oila turmuş şaroitlari yaxşilanişiga muhtoj (Jahon banki mezonlariga köra, 2015 yil oktyabridan boşlab Global kambağallik darajasiga kuniga 1,9 AQŞ dollardan kam daromad olganlar kiritilgan). Norasmiy sektorning mehnat bozoridagi uluşi 40-50foizni taşkil etadi. Biroq, kambağal uy xöjaliklarining faqat 23 foizigina ijtimoiy nafaqa olişadi.
Pandemiya davrida aholining kambağal va eng zaif qatlamlariga ijtimoiy va moddiy yordam körsatuvçi muassasalar faoliyatini isloh qiliş zarurati kuçaydi. Şu bois bu muammolarni hal qiliş jadallik bilan amalga oşirilmoqda. Moddiy yordamni taqsimlaşda kerakli nazorat, şaffoflik va manzillilikni ta'minlaş maqsadida raqamli texnologiyalar asosidagi tizimli yeçimlarni joriy qiliş asosida avval yetarliça manzilli bölmagan va samarasiz tizimdan yangi tizimga ötilmoqda.
Xorijiy tajriba
Ijtimoiy himoya tizimi bu – kambağallik va tengsizlikni kamaytiriş, aholining ijtimoiy zaif qatlamlari farovonligini oşirişga qaratilgan çora-tadbirlar va dasturlar majmuasidan iborat davlat siyosatidir.
Ğarb davlatlarida ijtimoiy himoyaning markazlaşgan tizimi 20-asrning boşlarida Germaniya va Buyuk Britaniyada ijtimoiy ta'minot tizimlarining yaratilişi davrida, bir oz keyinroq esa AQŞda – Buyuk depressiya davrida muvaffaqiyatga erişa boşladi. 100 yil oldin ijtimoiy himoya tizimlari faqatgina bir neça mamlakatda rasman mavjud bölgan bölsa, bugungi kunga kelib uşbu tizim deyarli barça davlatlarda amal qilmoqda. Mamlakatlar öz imkoniyatlari, milliy şaroitlari va ustuvorliklariga asoslanib ijtimoiy himoya tizimlarini quradilar.
Ijtimoiy qöllab-quvvatlaş tizimi nafaqat moddiy yordam berişga, balki aholining yordamga muhtoj qatlamlarini kambağallikdan çiqarişga yönaltirilgan bölişi muhim rol öynaydi. Rivojlangan mamlakatlarda 1990 yillardan boşlab nafaqa körinişidagi ijtimoiy yordam oluvçilarni rasmiy tadbirkorlikka jalb qiliş uçun majburiy talablar joriy qilingan. Bu amaliyot qöllanilgan mamlakatlarda (Koreya, AQŞ, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya va boşqalar.) aholi bandligi oşgani kuzatilgan.
Turli tadqiqotlar natijalari şuni körsatadiki, kambağallikdagi inson farovonligini faqatgina daromadlarga asoslangan baholaş örniga boşqa köp kriteriyali tizimlari bilan ölçaş kambağallikka qarşi kuraşişning samarasini yanada oşiradi. Kambağallik bu faqatgina daromadlar emas, bu turli ölçamli (toza içimlik suvi, soğliqni saqlaş, sanitariya holati, boşqa zarur xizmatlar) hayot sifatini ifodalovçi körsatkiçdir. Maqsadli ijtimoiy yordam körsatiş tizimidagi bu özgarişlar qisman Avstriya, Belgiya, Avstraliya, Kanada, Çexiya, Daniya va boşqa mamlakatlarda 2000 yillarning örtalarida rasmiy kambağallik darajasini kamaytirişga omil bölgan.
Turli mamlakatlar kambağallik darajasini kamaytiriş uçun turli modellarni qöllaşadi. Misol uçun, şved modeli ikki maqsadni közda tutadi: töliq bandlik va daromadlar tengsizligini kamaytirişni ta'minlaş. Mazkur mamlakatida, işsizlarni öqitiş va qayta tayyorlaş, talab yuqori bölgan sohalarda işlaş qobiliyatini tiklaşni ma'qul körişadi.
Xitoyda qişloq xöjaligini, şu jumladan, qişloq hududlarini rivojlantiriş va yer islohotlariga qaratilgan keng kölamli çora-tadbirlar amalga oşiriladi.
Çexiyada esa kambağal aholini moddiy tomondan qöllab-quvvatlaş uçun asosiy nafaqadan taşqari mahsulotlar va pul körinişidagi qöşimça kömaklar beriladi.
AQŞda kambağallarga körsatilayotgan yordam aholining 15 foizidan 20 foizigaça qismini qamrab oluvçi maxsus dasturlar orqali tarqatiladi. Eng köp tarqalgan yordam turlari bu oziq-ovqat talonlari, arzon uy-joy oliş dasturlari, qariyalar uçun tibbiy va ijtimoiy yordam turlari, bola parvarişlaş böyiça nafaqalar va boşqa turdagi qöllab-quvvatlaş turlarini öz içiga oladi.
Özbekiston şaroitida ham rivojlangan mamlakatlardek kambağallikni qisqartirişga kompleks yondaşuv eng maqbul yeçimdir. Mazkur siyosat mehnatga layoqatli aholini imkon qadar iş bilan ta'minlaş va bir vaqtning özida muhtoj odamlarni kambağallik çegarasidan çiqarişga qaratilgan davlat tomonidan ijtimoiy qöllab quvvatlaşga qaratilgan.
Şu bilan birga, qaşşoqlikni zudlik bilan bartaraf etişning imkoni bölmagan şaroitda kam ta'minlanganlarni ijtimoiy himoya qiliş, ularning daromad olişi va inson kapitalini rivojlantirişi uçun qöşimça imkoniyatlar yaratiş nazarda tutilmoqda.
Ijtimoiy model
Özbekiston ijtimoiy yönaltirilgan mamlakatlar qatoriga kiradi. Bunday mamlakatlarda davlat jamiyat hayotidagi iştiroki ança muhim bölib, u öz fuqarolari oldidagi ijtimoiy majburiyatlarini keng kölamda amalga oşirilişini nazarda tutadi. Bu esa jamiyatning ijtimoiy zaif qatlamlarini davlat tomonidan qöllab-quvvatlaş zaruriyatini keltirib çiqaradi.
Kuçli ijtimoiy siyosat degani davlat institutlari tomonidan ijtimoiy ne'matlarni jamiyatning eng kam himoyalanganva eng zaif a'zolari foydasiga taqsimlaş demakdir. Ötgan yillar davomida Özbekistonda boşqa köplab mamlakatlardan farqli ölaroq, kuçli ijtimoiy siyosat amalga oşirilgani şubha ostiga olinmay kelinmoqda. Boşqaça qilib aytganda, Özbekistonda haqiqatan ham ijtimoiy adolat tuşunçasiga mos keladigan davlat siyosati modeli tanlanganini ta'kidlaş mumkin. Nima uçun bunday böldi?
Ming yillar davomida xalqimiz yaşab turgan zaminimizda odamlar bir-biriga yordam berişi, oğir hayotiy vaziyatlarda qolgan qaşşoq va zaif aholi qöni-qöşni, mahalla va jamiyatdan madad olişi lozim, degan an'anaviy dunyoqaraş şakllangan. Özbekistonda ijtimoiy şartnoma ijtimoiy axloqning köp asrlik tamoyillariga asoslangan.
Şunday bölsa-da, uzoq vaqt davomida, kambağallikning mavjudligi siyosiy sabablarga köra rasmiy darajada deyarli tan olinmagan, kambağallikni aniqlaşning qonuniy tasdiqlangan mezonlari yöq edi, bu holda samarali ijtimoiy siyosat olib boriş juda muşkul masala edi. Biroq, kambağallik muammosi yöqolmadi, hatto 2007 yilda uni bartaraf etiş uçun tegişli strategiyani işlab çiqişga harakat qilindi. BMTTD, Jahon banki va OTB bilan birgalikda «2008-2010 yillarda Özbekiston Respublikasi aholisi farovonligini oşiriş strategiyasi» işlab çiqildi. Biroq tan oliş kerak, yaqin davrgaça mahalla qömitalari orqali kambağallarni real ijtimoiy qöllab-quvvatlaş borasida tub özgarişlar amalga oşirilmadi.
Aniqlangan kamçiliklar
2017 yilda Özbekiston Respublikasi prezidentining xalq qabulxonalari oçilgaç, fuqarolarning murojaatlari qabul qilinib, diqqat bilan tahlil etilgaç, bu sohaning yetarli darajada samarali faoliyat körsatmayotgani va çuqur islohotga muhtojligi sezildi.
Xalq qabulxonalari faoliyat yuritib boşlagan kundan bugungi kungaça
3,6 milliondan ortiq fuqarolarning prezidentga murojaatlari qabul qilinib, ularda turmuş darajasi, aholi bandligi, uy-joy, sifatli davlat xizmatlari, soğliqni saqlaş va ta'lim bilan boğliq köplab muammolar bayon qilingan.
Kötarilgan masalalarning aksariyati fuqarolarni ijtimoiy qöllab-quvvatlaş tizimidagi kamçiliklar, aholining kam ta'minlangan va zaif qatlamlariga yordam körsatiş bilan boğliq bölib, bu borada fuqarolardan köplab şikoyatlar kelib tuşgan.
Bu yerda şuni ta'kidlaş kerakki, moddiy yordam körsatiş mexanizmi hali ham Vazirlar Mahkamasining 2013 yil 15 fevraldagi qarori bilan tasdiqlangan «Kam ta'minlangan oilalarga ijtimoiy nafaqalar va moddiy yordam tayinlaş va tölaş tartibi töğrisidagi Nizom» bilan belgilanadi. Uşbu qoidaga muvofiq, bolali oilalarga nafaqalar, bola parvarişi böyiça nafaqa va moddiy yordam tayinlaş va tölaş töğrisidagi qaror qabul qilişga vakolatli mahalla fuqarolar yiğini yoki komissiyaga belgilangan. Komissiya fuqarolar yiğini raisi boşçiligida fuqarolar yiğini tomonidan saylanib kelgan. Komissiya a'zolari 2 yil muddatga, fuqarolar yiğini raisi esa – öz vakolatlarining butun muddati davomida saylangan. Uşbu komissiya a'zolarining soni kamida 15 kişini taşkil etişi lozim.
Mazkur mexanizm, komissiya a'zolari özlari yaşayotgan mahallalarda qöllab-quvvatlanişga muhtoj aholini bilgan holda obektiv qarorlar qabul qilişni nazarda tutadi. Ammo, boşqa tomondan, jamoaviy qaror qabul qilişning bunday mexanizmi juda murakkab, yetarliça şaffof emasligivaberilgan vakolatlarsuiiste'mol qilinişini istisno qilmaydi, ayniqsa, köplab jarayonlar ortiqça hujjatlar va sertifikatlar taqdim etilişini talab qiladi. Balki şuning uçundir, ijtimoiy yordam ajratiş mexanizmidagi qiyinçiliklar va kamçiliklar ta'sirida Prezident qabulxonalariga samarasiz yoki hatto adolatsiz moddiy yordam ajratiş amaliyotlar haqida murojaatlar soni oşib ketişiga olib keldi.
Qölda boşqariş rejimi
Yuqoridagilardan kelib çiqqan holda, yordam pullarini ajratişda ham, ijtimoiy qöllab-quvvatlaşning boşqa sohalarida ham joylardagi real vaziyatni baholaşga obektiv zaruriyat tuğildi.
Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 17 yanvardagi «Aholi muammolari bilan işlaş tizimini yanada takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida» gi Farmonida xalq Xalq qabulxonalari hududlarni kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantiriş böyiça sektorlar, davlat organlari va boşqa taşkilotlar bilan birgalikda uyma-uy yuriş, ijtimoiy va boşqa obektlarni örganiş orqali muammolarni aniqlaş, ularga yeçim topişga qaratilgan tizim joriy qilindi.
Xalq orasida «Temir daftar» deb nomlangan kambağal oilalar reyestrini tuzişda kambağal oilalarni uyma-uy örganiş asosida, aholining ijtimoiy zaif qatlamlari muammolari ham hisobga olindi. Mazkur reyestr kambağallikni kamaytiriş va sektorlar kesimida aholi farovonligini oşiriş böyiça maqsadli dasturga asos böldi. Aholi uçun hayotiy muhim ahamiyatga ega bölgan mahalliy darajada hal qilinmagan muammolar viloyat yoki respublika darajalariga ötkazildi.
2019 yilda butun mamlakat böylab 6,1 milliondan ortiq xonadonda aholining muammolarini örganiş uçun tuzilgan işçi guruhlar tomonidan örganişlar ötkazildi. Fuqarolar bilan ötkazilgan sörovlar natijasida hal qilinişini talab etiladigan 935,6 mingta muammo aniqlanib, ularning aksariyati hal qilindi. Aholi uçun eng oğriqli muammolar orasida: suyultirilgan gaz ta'minoti (respondentlarning 18,9 foizi), bandlik (11 foiz), soğliqni saqlaş (8,5 foiz), elektr energiyasi ta'minoti (8,1 foiz), bank kreditlari (7 foiz), moddiy yordam (5,7 foiz), içimlik suvi (5,5 foiz), kadastr masalalari (5,3 foiz), uy-joy (4,4 foiz), tabiiy gaz (3,4 foiz), kömir ta'minoti (2.3 foiz), pasport nazorati (2,1 foiz) va maktabgaça ta'limga oid masalalar (1,5 foiz) örin olgan.
Joriy yilda, pandemiya bilan boğliq qator çeklovlar natijasida aholi turmuş darajasi sohasida vaziyat yanada murakkablaşdi. Şu bois ijtimoiy muammolarni aniqlaş işlari yanada muhim ahamiyat kasb etib,faol davom ettirilmoqda. Joriy yilning 1 avgust holatiga köra, aholini ijtimoiy himoya qiliş masalalari böyiça murojaatlar soni ötgan yilning şu davriga nisbatan ikki baravar köpaydi. Şuningdek, moddiy yordam va ijtimoiy nafaqalarni oliş uçun arizalar soni ijtimoiy himoyaga murojaat etuvçilarning umumiy sonining 48 foizini taşkil etdi, bu ötgan yilga nisbatan 1,9 baravar köp.
Şu bilan bir qatorda, fuqarolarning pensiya yoki nafaqalarni bekor qiliş töğrisidagi sörovlari 4 foizga kamayganini ta'kidlaş lozim. Nafaqa darajasining kamligi bilan boğliq murojaatlar soni 52 foizga kamaydi. Tibbiy ehtiyojlar uçun moliyaviy yordam körsatiş böyiça arizalar soni 19 foizga, nogironlik uçun imtiyozlar böyiça esa 14 foizga kamaydi.
Bepul tibbiy xizmat körsatiş sohasida murojaatlar soni 37 foizga, reabilitatsiya markazlariga murojaat qiliş 29 foizga, nogironlarni protez-ortopediya buyumlari va reabilitatsiya uskunalari bilan ta'minlaşga oid murojaatlar 64 foizga kamaydi.
Şu bilan birga, keksa va nogironligi bor şaxslar tomonidan tibbiy yordam va dori-darmonlar uçun yordam söraş holatlari soni keskin oşdi (20 foiz). Karantin çeklovlari davrida ularning uy izolyatsiyasida bölgani hisobga olinsa, mazkur vaziyat mantiqiy tus oladi.
Pandemiya bilan boğliq sörovlarning yangi toifalari ham işlatila boşlandi. Karantin davrida fuqarolarni moddiy yordam, oziq-ovqat va himoya vositalari bilan ta'minlaş töğrisidagi murojaatlar umumiy murojaatlar sonining 16 foizini, oziq-ovqat va asosiy ehtiyojlarning narxi va tanqisligi töğrisidagi murojaatlar esa 8 foizni taşkil etdi. Mazkur murojaatlarning asosiy qismi ijobiy hal etilgani ijtimoiy yordam körsatiş masalalari ança muvaffaqiyatli ötganini körsatadi.
Sektorlar tomonidan uyma-uy yuriş orqali ötkazilgan örganişlar ijtimoiy yordam tizimini rivojlantiriş muhimligini körsatib berdi. Xususan, moliyaviy yordam oluvçilarning aksariyati noçor ahvolda emas, balki zamonaviy ta'mirlangan, mebel va boşqa buyumlar bilan jihozlangan xonadonlarda istiqomat qilişi, şuningdek avtomobil va bank hisobraqamlariga ega ekani aniqlangan bölsa, kam ta'minlangan oilalarning aksariyati moddiy yordam oliş uçun röyxatga kiritilmagani kuzatildi. Uşbu holat, aholining kam ta'minlangan va himoyaga muhtoj qatlamlarini ijtimoiy qöllab-quvvatlaş tizimini, xususan uşbu yordamni belgilaş mezonlarini tubdan özgartiriş lozimligini körsatdi.
Tizimli yondaşuv
Yuqoridagilardan körinib turibdiki, oxirgi 2-3 yilda aholining ijtimoiy qöllab-quvvatlaş tizimida ötgan yillar davomida töplangan mavjud muammolarni sektorlar tomonidan yiğilgan ma'lumotlar asosida qöl rejimida tezkor hal etiş özining samarasini körsatdi. Ammo tan oliş lozimki, köp hollarda «inson omiliga» haddan taşqari boğliqlik muammolarni yeçişda boşqa muammolarni ham keltirib çiqarişi mumkin.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi va tadqiqot jarayonida aniqlangan kamçiliklar ijtimoiy qöllab-quvvatlaşni tizimli asosda yölga qöyiş lozimligini körsatmoqda. Ayrim yordam turlarini ajratişning aniq mezonlari bölişi, unga muvofiqlikni aniqlaş mustaqil axborot manbalariga asoslanişi lozim. Yordam ajratiş mezonlari va tartiblari, ajratilgan mablağlar töğrisidagi ma'lumotlar aniq va butunlay şaffof bölişi lozim. Ijtimoiy qöllab-quvvatlaş masalalarini qölda boşqarişdan aniq va ravşan integratsiyalaşgan tizimga ötkaziş böyiça bir qator işlar amalga oşirildi.
Xususan, ötgan yilidan boşlab mamlakatimizda bu borada muhim qadamlar qöyildi. Jumladan, Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 13 apreldagi 308-son qaroriga muvofiq, «Ijtimoiy himoya yagona reyestri» axborot tizimi yölga qöyilmoqda, bu oilalar ehtiyoji va talabgorlarning belgilangan mezonlarga muvofiqligi darajasini oşkora, real vaqtda baholaşni ta'minlaydi.
Ehtiyoj darajasi oila a'zolarining daromadlari, mol-mulk, bank hisobvaraqlari, olingan kreditlar, turli idoralarning tegişli ma'lumotlar bazalarida mavjud bölgan avtomobillar haqidagi ma'lumotlarni hisobga oliş yöli bilan aniqlanadi. Uşbu hisob-kitoblarga asosan ijtimoiy xizmatlar, yordamga muhtoj aholi va oluvçilarning yagona ma'lumotlar bazasi şakllantiriladi. Mazkur tizimni sinovdan ötkaziş uçun Sirdaryo viloyatida 2019 yilning 1 oktyabridan boşlab pilot loyiha sifatida sinab körildi.
Uşbu tizim faoliyatini samarali amalga oşiriş uçun aholiga körsatilayotgan yordam töğrisidagi obektiv ma'lumotlar «Ijtimoiy himoya yagona reyestriga» kiritib borilişi kerak. Uşbu vazifa xonadonlarni örganiş jarayonida ham amalga oşiriladi. Mazkur ma'lumotlar asosida va ayrim oilalarning turmuş darajasiga karantin çeklovlarining salbiy ta'sirini hisobga olgan holda, Mahalla va oilani qöllab-quvvatlaş vazirligi hamda hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirişga mas'ul idoralar tomonidan joriy yilda moliyaviy yordam va kömakka muhtojlar röyxati tuzildi.
Uşbu röyxatlardan kam ta'minlanganlar; imkoniyati çeklangan fuqarolar; ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar; yolğiz keksalar; doimiy işsiz fuqarolar; karantin tufayli işsiz qolgan fuqarolar; epidemiologik jihatdan noçor hududlardan qaytgan fuqarolar örin olişgan.
Jami mazkur röyxatlarga 1,7 milliondan ortiq a'zosi bölgan 400 mingdan ortiq oila kiritildi. Uşbu oilalarga bir martalik kömak beriş uçun Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Koronavirus pandemiyasi davrida yordam va ijtimoiy himoyaga muhtoj aholini moddiy qöllab-quvvatlaş böyiça qöşimça çora-tadbirlar töğrisida» 2020 yil 30 iyuldagi PF–6038-son Farmoni bilan respublika budjetidan 380 milliard söm mablağ ajratildi. Moddiy kömak miqdori har bir oila a'zosi uçun 220 ming söm miqdorida etib belgilandi.
Bu yönalişda keyingi muhim qadam joriy yilning 4 avgust kuni Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Aholiga davlat ijtimoiy xizmatlari va yordam taqdim etiş tartib-taomillarini avtomatlaştiriş böyiça qöşimça çora-tadbirlar töğrisida» qarori böldi. Qarorda joriy yilning 1 sentyabrdan boşlab ijtimoiy nafaqalarni tayinlaş töğrisidagi arizalarni körib çiqiş va ularni tayinlaş tartib-taomillari «Elektron hukumat» tizimining ajralmas qismi bölgan «Ijtimoiy himoya yagona reyestri» axborot tizimi orqali bosqiçma-bosqiç amalga oşirilib, joriy yil oxirigaça respublikaning barça hududlarida amalga oşirilişi belgilangan.
Uşbu tizimni joriy etişning asosiy maqsadlari – aholini ijtimoiy himoya qiliş tizimiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etiş, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlariga davlat ijtimoiy xizmatlari va yordamini taqdim etişning yagona tizimini yaratişdan iborat.
2021 yilning 1 yanvaridan boşlab, davlat ijtimoiy xizmatlari va yordamini taqdim etişda davlat organlari va taşkilotlari tomonidan qöşimça hujjatlar va ma'lumotlar fuqarolardan talab etilişiga yöl qöyilmaydi. «Ijtimoiy himoya yagona reyestri» axborot tizimi orqali kam ta'minlangan deb e'tirof etilganlik töğrisida ma'lumotnoma yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali taqdim etiladi va 12 oy davomida amal qiladi. FHDYo bölimlari arxivlarida qoğozda saqlanadigan hujjatlarning elektron ma'lumotlar bazalarini şakllantiriş maqsadida 30 mlrd söm mablağ ajratiladi.
Mazkur qarorda belgilangan vazifalar ijrosini amalga oşiriş Özbekistonda kambağallikni bartaraf etiş jarayonida muhim vosita böladigan aholining kambağal va ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlariga moddiy yordam körsatişning zamonaviy va oşkora tizimini yaratişga xizmat qilişi lozim.
Xulosa
Mamlakatdagi kambağallikni bartaraf etiş yöllaridan biri bölgan – ijtimoiy himoya samaradorligini oşiriş faqatgina kompleks yondoşuvlar orqaligina amalga oşirilişi mumkin.
Sönggi yillarda kambağallikni yengişga hissa qöşadigan boşqa sohalarda ham salmoqli sa'y-harakatlar amalga oşirildi. Ularga yangi iş örinlari yaratiş va tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş, qişloq joylari va qişloq xöjaligini rivojlantiriş, qişloq joylarda infratuzilmani takomillaştiriş, soğliqni saqlaş, kasb-hunar ta'limi va tarbiyasini yaxşilaş hamda iqtisodiy migratsiya kiradi. Bu sohalarda oxirgi yillarda amalga oşirilayotgan ijobiy özgarişlar mamlakatimizning uzoq muddatli kambağallikni qisqartiriş dasturining muhim qismi hisoblanadi.
Obid Hakimov,
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi direktori
