Öqituvçilarning maoşi, zamonaviy maktablar va pandemiya. Toşkentdagi xalqaro maktab direktori bilan suhbat
|20:53 / 23.08.202034 12012 min
Pandemiya şaroitida öquvçilar maktabga qaytişi kerakmi? Zamonaviy maktablar, öqituvçilarning ortib borayotgan vazifalari va maoşlari haqida Toşkentdagi xalqaro maktab direktori Bill Kralovets bilan suhbatlaşdik. U Kun.uz'ning «Erkin suhbat» körsatuvi mehmoni bölib, umumiy örta ta'limda islohot va özgarişlar haqida gapirib ötdi.
Alişer Rözioxunov, jurnalist: Ta'lim sohasida köp yillik tajribaga egasiz. Adaşmasam, şu kunga qadar, Serbiya, Yaponiya, Venesuela, Kolumbiya, Avstraliya va AQŞda faoliyat yuritib, ta'lim bergansiz. Mana endi bir yildan buyon Özbekistondasiz. Nega? Nega aynan şu qarorga keldingiz?
Bill Kralovets, maktab direktori: Şu yil ta'lim sohasida işlayotganimga 28 yil töladi. Ta'kidlaganingizdek, dunyoning köp davlatida böldim. Hamma xalqaro maktablar bir-biridan mustaqil faoliyat yuritadi. Ya'ni men bir maktabdan ikkinçi maktabga ötkazilmayman. Mehnat faoliyatimni aniq fanlar öqituvçisi sifatida boşlagandim, keyin ilmiy işlar böyiça maktab rahbari, söngra direktori lavozimiga qadar kötarildim.
Oxirgi iş joyim Yaponiyaning Osaka şahrida joylaşgan xalqaro maktabda ham muassasaga rahbarlik qilganman. Men u yerdan ketişga qaror qilgan paytda, boşqa xalqaro maktablar vakansiya e'lonlarini kuzata boşladim. Toşkentdagi maktab ma'muriyati direktorlik lavozimiga nomzod qidirayotgandi, suhbatdan ötdim. Birinçidan, men Toşkent xalqaro maktabini tanlaganim sababi — ma'muriyat mening nomzodimni tanladi va iş taklif qildi.
Bundan taşqari, maktabning obrösi baland: bu yerda xalqaro standartlar, xususan IB'ga muvofiq öqiş taşkil etilgan. Bu yerda 500dan ortiq öquvçi tahsil oladi.
Şuningdek, men faqat özimga yangi iş joy emas, balki oilam uçun maroqli şahar, farzandlarimning ta'limi uçun yaxşi maktab tanlaşim kerak edi. Uç nafar farzandim ham şu yerda öqiydi, demak maktabda öqitiş sifati men uçun juda muhim bölişi kerak.
A.R.: Maskan yo joylaşuv ham sizga ahamiyatlimi?
B.K.: Men heç qaçon Toşkent, Özbekiston yo Markaziy Osiyoda bölmaganman. Bu ham öziga maftun etdi.
A.R.: Bu yerlar haqida avval eşitganmidingiz?
B.K.: Sobiq Sovet davlatining parçalanişi, -iston davlatlari haqida eşitganman. Bu mintaqa men uçun qiziqarli bölgan. Sarguzaştlarni yaxşi köraman, Toşkent nomini eşitganimda, har bir amerikalik singari ekzotikani his etdim. Özbekiston, Toşkent, toğlar, Buyuk ipak yöli va boşqa narsalar... Bu ham hal qiluv qarorimga öz ta'sirini ötkazdi. Negaki, xalqaro maktablarda işlaş faqat ta'lim berişdan taşqari, dunyoni köriş va turli madaniyatlar bilan tanişuvni ham anglatadi.
Mavzuga oid
A.R.: Toşkentga moslaşib ketiş oson böldimi?
B.K.: Toşkent yaşab ketiş uçun juda qulay şahar. Men Lotin Amerikada ham bir muddat yaşaganman va bu yerda ham latino muhitini his etaman. Odamlar juda kirişimli va oçiq, xotirjam, ba'zan juda xotirjam. Bular menga yoqadi. Bunday şaroitga könikib oliş qiyin emas. Şaharning tabiati, iqlimi ham yoqadi. Yilda 4 fasl öz örnida keladi. Kunlar köpinça quyoşli. Muhimi şahar tinimsiz ösib boryapti, atrofda yangi-yangi kafe, restoran va köngiloçar maskanlar paydo bölyapti.
Köpinça vaqtimni maktabda ötkazaman, lekin böş vaqtimda oilam bilan toğga borişni yaxşi köraman. U yerda çiroyli köl ham bor. Şunçaki, Toşkent va Özbekistonni, mehribon özbeklarni sevaman.
A.R.: Keling, suhbatimizni sizning professional maşğulotingiz haqida davom ettirsak. Har sohaning ustasi öz kasbi va faoliyati töğrisida qandaydir bir pozitsiyaga ega. Masalan, ularning öz kasbi töğrisida biror falsafasi böladi. Ta'lim siz uçun nima? U ideal şaroitda qanday bölişi kerak?
B.K.: Maktab direktori sifatida mening falsafam — «yaxşi maktabni yaratiş uçun, kuçli öqituvçilarni töpla». Kuçli öqituvçilarni bir jamoaga yiğiş, ularning malakasini muntazam oşirib boriş faoliyatim muvaffaqiyatini kafolatlaydi, desam böladi. Öqituvçi öz yönalişida köp bilimga ega bölişi kerak. Muhimi, u bolalar bilan işlaşga iştiyoqmand, kasbining fidoyisi bölsin. Ota-onalar farzandi uçun maktab tanlayotganda muassasa binosi, futbol maydoni yo sport zaliga kirib köradi. Aslida öquvçining qançalik yaxşi ta'lim va tahsil olişi öqituvçining öqitiş sifatiga boğliq. Şuning uçun, jamoadagi öqituvçilar öz ustida qattiq işlaşi, dars jarayonini sifatli olib borişi uçun yetarli şaroit yetkazib beriş haqida köproq öylayman.
Maktabda 68 nafar xorijiy fuqarolar işlaydi. Biz faqat eng kuçli öqituvçilarni olib kelişga harakat qilamiz.
A.R.: Siz ularni qanday topasiz? Ular aynan şu jamoada işlaşga qanday omillar turtki böladi?
B.K.: Xalqaro maktablar soni sönggi 10 yilda köpaydi. Ularning taşkiliy tuziliş ham har xil. Masalan, ötgan yillar içida tijoriy maqsadda taşkil etilgan maktablar ham köpaydi. Lekin bizning maktab 25 yildan beri faoliyat yuritadi va u notijorat muassasa hisoblanadi. Uşbu omil öqituvçilar uçun muhim, deb bilaman.
Iste'dodli öqituvçi istiqbolda öz kasbiga köproq mehr qöyişni, bolalarga ta'lim berişni öylasa, biznes modeldagi maktabni tanlamaydi. Bu yerda öqituvçilar öz ğoyalarini rivojlantiriş va amalga oşirişi uçun yetarliça erkinlikka ega, ularga raqobatbardoş maoş tölanadi. Köpinça, ular köp muddatda işlaş uçun keladi. Biz öqituvçilaring innovativ bölişi rağbatlantiramiz, maktabda 0dan 12 sinfgaça ta'lim beriladi. Demak, ular faoliyati davomida öquvçi qanday kamol topişini ham kuzatib bora oladi.
Internet köp narsada inqilob yaratdi. Şu tufayli, öqituvçilarni yangi narsalarni tajriba qilib körişga çaqiramiz. Bu taklif va şaroitlar ularga manzur keladi.
A.R.: Ta'lim berayotgan öqituvçi zimmasida qanday mas'uliyat bor?
B.K.: Birinçi navbatda u öquvçilari bilan munosabatlarda mas'ul. Bu munosabat kuçli, ikki tomonlama, köpinça individual quriladi. Fan yuzasidan hamma narsani bilişingiz mumkin, lekin öquvçining kimligini bilmasangiz va şu alfozda uni dars jarayoniga jalb etmoqçi bölsangiz, bu juda qiyin keçadi. Öqituvçiga bolani darsga qiziqtira olişi va jarayonda faol bölişiga erişiş juda qiyin. Lekin bu muhim vazifa.
A.R.: Öqituvçi uçun maoşning hajmi ahamiyatlimi?
B.K.: Köp öqituvçilar ta'lim sohasini millioner bölib ketiş uçun tanlamaydi. Agar u milliardlab pul topişni maqsad qilganda edi, öqituvçilikni emas, huquqşunos yo biznes sohasida öqigan bölardi. Ta'lim sohasini tanlagan odamlar bolalarni sevadi, ular dunyoda yaxşilik qilişni istaydi. Şunga qaramay, xalqaro va tajribali öqituvçilarni işga yöllaş uçun barça xarajatlarni qoplaydigan, kiçik bölmagan maoş hamda imtiyozlar töplami taklif etiladi. Öqituvçi ham pensiyaga çiqib, jamğargan pullari evaziga hayotini osuda davom ettira olişi kerak. Şuning uçun öqituvçini professional tanlovini hurmat qilişadi, deb öylayman va şu tufayli ular işlaydi.
A.R.: Ayrim davlatlarda davlat maktablari ayrim fanlarga ixtisoslaştirilib, öşa fanlar çuqur örgatiladi. Bu Özbekistonda ham istisno emas. Masalan, kimyo, fizika, matematika, tillar yo tarixga ixtisoslaştirilgan maktablar juda köp. Vaqtlar ötib, bu öz natijasini berişiga işonasizmi?
B.K.: Menimça, maktabning katta funksiyalaridan biri öquvçiga turli ğoyalar, fanlar va yönalişlar bilan tanişib çiqişiga imkoniyat berişdir. Yakunda bola qaysi soha unga yaqin ekanini anglab olişi kerak. Kuçli maktablar turli fanlar va köp yönalişlar böyiça ta'lim dasturini taklif etadi.
Menga ixtisoslaştirilgan maktab ğoyasi ham yoqdi. Aniq fanlar çuqurlaştirib öqitiladigan maktab öquvçilar alohida qobiliyatiga qarab, saralab olinadi, ular özini erkin his etgan yönalişda köproq va çuqur bilim beriladi. Bu yaxşi. Şuningdek, yoşligidan qaysi fanni köproq örganmoqçiligini aniqlay olgan öquvçilar uçun bu yaxşi imkoniyat.
A.R.: Mahalliy maktablar bilan tanişişga imkoniyat böldimi? Ularning öqitiş tizimini örgandingizmi?
B.K.: Men mahalliy maktablar tizimini batafsil örgana olmadim. Mahallamizda joylaşgan maktab haqida ötgan-ketganimda xabarlar eşitaman. Prezident maktabi ma'muriyati bilan ozroq munosabatimiz bor. Şunday maktablarni taşkil etişni davom ettiriş kerak, hukumatning ta'limga sarflagan puli heç qaçon havoga sovurilgan hisoblanmaydi. U qaçondir hosil beriladi. Ayniqsa, bolaning boşlanğiç ta'limiga e'tiborni susaytirmaslik kerak.
Bu yerdagi maktablar haqida bilganlarim esa, ularda har bir sinfda öquvçilari köp böladi. Avvalroq aytganimday, bu öqituvçiga öquvçisi bilan munosabatlarini rivojlantirişda qiyinçilik tuğdiradi. Tasavvur qiling, sinfda 50 nafar öquvçi bölsa, buni uddalaş juda qiyin böladi. Ammo maktab jamiyatda alohida ahamiyatli ekani, mamlakatda öqituvçilar kuni bayram sifatida nişonlanişi menga yoqdi. Atrofdagi maktablarda infratuzilmasini rivojlanayotganini köraman, bu ham yaxşi özgariş.
A.R.: Bilamizki, ta'limda islohot ötkaziş uçun yozib qöyilgan qoida va yöriqnoma yöq. Lekin hukumat ta'lim sohasida islohotni qilişi kerak. Sizningça ilk qadamlarni nima bilan boşlaş kerak? Ta'lim islohotida nima ustun turadi?
B.K.: Aytganimday, ular öqituvçiga köproq e'tibor qaratiş kerak. Ta'limda kuçli va tajribali öqituvçilar köproq bölişi kerak. Ular qöldan kelgan işni mahorat bilan amalga oşiriş uçun resurs, vakolat va şaroit zarur. Sinfdagi öquvçilar sonini kamaytiriş ham kerak. Menimça, san'at va ijodiy yönalişda köproq bilim va tajriba qilişi uçun ta'limga mablağ taşlaş kerak. Öquvçilar amaliy san'at, teatr, aniq fanlar laboratoriyalaridan faol foydalanişi zarur. Ularga sport va atlet maydonlari, dasturlaş tillarini örganişga moslaşgan kompyuterlar kerak.
Bolalar köp kitoblar jamlangan maktab kutubxonasiga kirişi kerak. Bularning hammasi pul turadi.
A.R.: Haqiqat. Agar hukumat malakali, tajribali öqituvçilarni yollaşi kerak, deya faraz qilsak, u holda masalaning ikkinçi tomonida tugalmas munozara boşlanadi. Ya'ni islohotni qayerdan boşlaş kerak? Oliy ta'lim tizimidanmi yo boşlanğiç ta'limdanmi? Negaki, kuçli öqituvçilar oliy ta'lim muassasalarini tamomlab kelişi kerak. Şundaymi?
B.K.: Bilaman, qişloq va şaharlarda boşlanğiç ta'limdan barça bir xil bahramand bölolmaydi. Ammo bolaning 3-7 yoşidagi davri muhim rivojlaniş payti bölib, boşlanğiç ta'lim oliş uçun ahamiyatli hisoblanadi. U töyib ovqatlanişi, dam olişi kerak. U madaniyat, atrofdagi odamlar, jamiyat bilan tanişadi. Ijtimoiylaşuv hodisasi yuz beradi. Yoşlikdagi sa'y-harakat uzoq muddatga tikilgan sarmoya singari juda muhim. Keyinçalik, öquvçilar maşaqqatlar bilan universitet kiriş imtihonlariga tayyorgarlik köradi. Ammo oliy ta'lim tizimidagi hamma muassasa ham kutilganday yaxşi öqitmaydi.
Balki oliy ta'lim muassasasi maktab bitiruvçisiga nima kerakligini tadqiq etişi kerakdir, ularni olğa intilişini rağbatlantiriş yöllarini izlaşi kerakdir. Afsuski, universitetlar köpinça bunday qilmaydi.
Xalqaro maktab direktori Bill Kralovets suhbat davomida yomon maktablarga tavsif berib, samara faoliyat yurituvçi maktablarni taşkil etiş haqida öz mulohazalari bilan örtoqlaşdi. Şuningdek, u zamonaviy körinişdagi maktablar va umumiy örta ta'lim kelajagi haqida fikr yuritdi. Suhbat söngida Bill kelgusi mavsumni pandemiya şaroitida qanday boşlaşi borasida berilgan savollarga javob berdi.
Bill bilan suhbatni Youtube orqali töliq tomoşa qilişingiz mumkin.
Ma'lumot uçun, Toşkent xalqaro maktabi nodavlat-notijorat ta'lim muassasasi bölib, unda ta'lim ingliz tilida olib boriladi.
Alişer Rözioxunov suhbatlaşdi
Tasvirçi va montaj ustasi Otaxon Yusupov
