Bayden prezidentlikka saylansa, Rossiya bilan munosabatlar qay tarzda kechadi?

18 avgust kuni AQShda Demokratik partiyaning qurultoyi Jo Baydenning rasman prezidentlikka nomzod sifatida ko‘rsatilishi bilan yakunlandi. Garchi, so‘nggi kunlarda Baydenning respublikachilar vakili Donald Trampga nisbatan ustunligi pasayib borayotgan bo‘lsa ham, u hamon saylovoldi poygasida oldinda bormoqda.

Bugun ko‘pchilikni, agar 3 noyabr kuni Jo Bayden vakillarning 269tadan ko‘proq ovozini olsa va AQShning 46-prezidentiga aylansa, AQSh-Rossiya munosabatlari qay tarzda kechishi qiziqtirmoqda. Demokratlar nomzodi allaqachon Putinga qarshi chiqishini aytib, o‘z yo‘lini tanlab bo‘lgan.

Bayden va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar bundan 12 yil oldin Barak Obama navbatdagi prezident saylovlarida Jon Makkeynni (u ham Rossiyaga qarshi nomzod edi) mag‘lubiyatga uchratgan paytdan murakkablasha boshlagan. O‘shanda Bayden Obamaning vitse-prezidenti sifatida Oq uyda ish boshlagandi.

O‘sha paytda ko‘pchilik demokratlar partiyasi vakili bo‘lgan Obamaning AQSh prezidenti bo‘lishini Rossiya uchun katta yutuq deb hisoblagan edi. Respublikachilar nomzodi Makkeyn rusofobik qarashlarini hech kimdan yashirmas, bunday holatda «ko‘ngli bo‘sh» va tinchlikparvar Obamaning prezident bo‘lishi bir tarafdan Rossiya uchun ancha yaxshi holatdek ko‘rinardi.

Obamaning ilk prezidentlik yiliga aksariyat siyosatchilar istehzo bilan «asal oyi» deb nom berishgan. O‘shanda Obamaning «tinchlikparvar» qiyofasi Nobel mukofotini topshirish komissiyasi a'zolarini ham to‘lqinlantirib yubordi shekilli, ular hali o‘z vazifasini kirishganiga uncha ko‘p bo‘lmagan va dunyoda tinchlik o‘rnatish yo‘lida hech ish qilishga ulgurmagan Obamaga ushbu nufuzli mukofotni topshirishdi. O‘shanda Obamaning o‘zi ham Nobel mukofotini nega olganiga hayron bo‘lgan bo‘lsa kerak.

2009 yilda Rossiya va AQSh o‘rtasidagi munosabatlarni «tiklash» strategiyasi ishlab chiqilgan edi. Ammo AQSh davlat kotibi lavozimida ishlagan demokratlar vakili Hillari Klinton va Rossiya tashqi ishlar vaziri Lavrovning «sharofati» bilan hamma ish qog‘ozlarda qolib ketadi. O‘shanda munosabatlar sovuqligicha qolishiga Rossiyani uncha xushlamaydigan Hillari Klinton sabab bo‘lgan. Keyinchalik, demokratlar vaziyatni to‘g‘irlashga va Rossiya bilan munosabatlarni iliqlashtirishga va'da berishdi. Ammo keyin sodir bo‘lgan voqea-hodisalar sababli o‘zaro aloqalar o‘zgarmadi.

Har ikki tomon strategik hujum qurollarni qisqartirish bo‘yicha yangi shartnoma imzolagan bo‘lsada, Rossiya va AQSh o‘rtasidagi munosabatlar baribir iliqlashmadi hamda ikki an'anaviy «geosiyosiy dushmanlar» o‘rtasidagi aloqalar sovuqligicha qoldi.

2012 yilda AQSh rossiyalik huquqshunos Sergey Magnitskiy o‘limi bilan bog‘liq ish uchun bir qator rossiyalik mutasaddilarni «Magnitskiy ro‘yxati»ga tirkaydi va ularga nisbatan sanksiyalar e'lon qiladi. Shundan so‘ng, Rossiya va AQSh o‘rtasidagi munosabatlar yanada sovuqlashib ketadi.

2014 yildagi voqealar: Ukraina sharqida, Donbassdagi ayirmachilarga yordam berilishi va Qrimda referendum o‘tkazilib, Rossiya tarkibiga qo‘shib olinishi rasmiy Vashington va Moskva o‘rtasidagi munosabatlarni boshi berk ko‘chaga tiqib qo‘yadi. Ikki o‘rtada murosasiz raqobat va qarama-qarshilik boshlanadi. O‘shanda AQShda hukmronlik qilayotgan demokratlar va Rossiya siyosatchilari o‘rtasidagi munosabatlar eng quyi darajaga tushganday tuyulgan edi, ammo hammasi oldinda ekan.

Demokratlarning nazdida, 2016 yil noyabr oyida AQShda o‘tkazilgan saylovlarda rossiyaliklar demokratlarning «ko‘ksiga pichoq sanchishdi». O‘shanda, hatto saylov arafasida ham demokratlar nomzodi Hillari Klinton respublikachilar nomzodi Donald Trampdan har taraflama oldinda boryotgandi. Ko‘pchilik Hillari saylovda g‘alaba qozonishiga shubha qilmayotgandi. Ammo noma'lum hakerlar tomonidan Hillari Klintonga tegishli yashirincha elektron pochta oshkor etilgandan so‘ng hammasi barbod bo‘ldi va demokratlar vakili Trampga yutqazib qo‘ydi. O‘shanda demokratlar Hillariga tegishli elektron pochtaning topilishi va oshkor etilishini Rossiya hukumati dastaklagan hakerlardan ko‘rishadi. Tabiiyki, Rossiya tomoni buni inkor qiladi. Ammo bu ish baribir demokratik partiya vakillarining Rossiyaga nisbatan munosabatlari yomonlashishiga sabab bo‘ladi. Rossiyaga nisbatan ashaddiy tarzda kek saqlayotgan demokratlar orasida esa Jo Bayden ham bor edi.

Shundan so‘ng, Trampning saylovoldi shtabi va Kreml o‘rtasidagi aloqalar haqida ommaviy ravishda juda ko‘p ayblovlar taxmin qilindi. Natijada, amerikalik advokat Robert Myuller ikki yil davomida ushbu taxmin bilan bog‘liq ishlarda surishtiruv o‘tkazdi va kelishuvga oid aniq dalillar topilmadi. Shunga qaramay, so‘nggi ikki yil ichida Jo Bayden, barcha demokratlar singari, Rossiyani o‘zining eng ashaddiy dushmani sifatida ko‘rishda davom etib kelyapti va bu uning saylovoldi kampaniyasida ham o‘z aksini topyapti.

Saylovoldi munozaralarining aksariyatida demokratlar Trampni Rossiyaga haddan tashqari do‘stona munosabatda bo‘lganlikda ayblashdi.

Joriy yil iyun oyida, AQSh razvedka xizmati, Rossiyani Afg‘onistondagi jangarilarga «Har bir o‘ldirilgan AQSh askari uchun mukofot» to‘laganlikda ayblab chiqqanida Tramp yana demokratlarning keskin tanqidlari ostida qolib ketdi. Bunga sabab, u AQSh razvedkasi ma'lumotlarini «ishonchli emas» deb aytdi, Bayden esa unga qo‘shilmadi.

«Prezident bo‘lsam, bu va bunga o‘xshagan boshqa ko‘plab qoidabuzarliklarga toqat qilib qilib o‘tirmayman. Lozim bo‘lsa, Putin bilan ham to‘qnashaman. NATOni kuchaytiraman. Putinga bizning demokratik jarayonlarga aralashib, xalal berish qimmatga tushishini uqtirib qo‘yaman», dedi Jo Bayden.

Jo Bayden vitse-prezidentligi davrida Vashington va Moskva o‘rtasida do‘stona munosabatlar o‘rnatish rejasini esga olgan ba'zi ekspertlar, hozir demokratlar nomzodini Rossiyaga qarshi chiqayotgan «qirg‘iy» deb atashadi. Boshqa kuzatuvchilar esa Bayden strategik hujum qurollarni qisqartirish bo‘yicha shartnomani uzaytirish kabi mavzularda Moskva bilan o‘tkaziladigan muzokaralarda tashabbuskor tomon bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishadi.

Bayden va Ukraina o‘rtasidagi munosabatlar ham alohida mavzu hisoblanadi. O‘tgan yil, aynan Baydenning Ukraina bilan munosabatlari ortidan Trampga impichment e'lon qilindi va sal qolsa u prezidentlikdan ajralar edi. Bunda, Tramp o‘zi qazigan chohga o‘zi tushib ketishiga bir baxya qolgandi.

Gap shundaki, Jo Baydenning o‘g‘li Hanter Bayden Ukraina neft kompaniyasida faoliyat olib borgan. 2019 yilda Tramp Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiyni Baydenning o‘g‘liga qarshi tergov ochishga majburlashga urinib ko‘radi. Bu ish ommaga oshkor bo‘lgandan so‘ng AQShda «saylov jarayonlariga boshqa davlatni aralashtirish» ayblovi bilan Trampga impichment e'lon qilinadi. O‘shanda, uni sharmandali intihodan Senat saqlab qoldi.

Yaqinda, 7 avgust kuni AQShning kontrrazvedka va xavfsizlik milliy markazi direktori Uilyam Evaninaning Rossiya saylovlar arafasida Baydenni «obro‘sizlantirmoqchi»ligi haqida bayonoti e'lon qilindi. Bundan avvalroq esa rasmiy Moskva Baydenni Obama ma'muriyatida ishlab yurgan paytida Ukrainada 2014 yilda ro‘y bergan voqealardagi roli hamda Obama ma'muriyati Rossiyadagi ichki muxolifatni qo‘llab-quvvatlaganida asosiy rolni o‘ynagani uchun tanqid qilgandi.

Agar Jo Bayden 3 noyabrda o‘tkaziladigan saylovlarda g‘alaba qozonsa va AQSh prezidentiga aylansa Rossiya parlamentida uni qo‘llab-quvvatlab qarsaklar chalinmaydi deganlar to‘g‘ri fikr bildirishyapti (2016 yilda Tramp saylovda g‘alaba qozongani xabari e'lon qilinganda Rossiya Dumasi deputatlart bu xabarni xursandchilik bilan qarsak chalib qarshilashadi. Bu yerda shunga ishora qilinmoqda).

Bayden AQSh prezidenti bo‘lib saylansa, Rossiyaga qarshi o‘ta qattiq siyosat yuritadimi yoki shu paytgacha bu davlatga nisbatan bildirgan keskin tanqidlari saylovoldi bayonotlari edimi? Bugun bu savol ko‘pchilikni o‘ylantiryapti. Rossiya Fanlar akademiyasining AQSh va Kanada instituti direktori Valeriy Garbuzov vaziyat haqida o‘z fikrlarini bildiradi.

«Rossiya-AQSh munosabatlaridagi keskinlikning asosiy yo‘nalishi 2014 yildan keyin paydo bo‘lgan deb taxmin qilish mumkin. Strategik hujum qurollarini qisqartirish bo‘yicha o‘tkaziladigan muzokaralarda qandaydir olg‘a siljish bo‘lgan, ammo aniq bir narsa deyish qiyin. Demokratik partiya vakili bo‘lgan prezident Oq uyga o‘rnashgandan so‘ng ikki tomonlama munosabatlarning istiqbollarini belgilaydi.

Agar Bayden prezident bo‘lganidan so‘ng uning ma'muriyati Rossiya bilan yangi muzokaralarga rozi bo‘lsa, unda ruslar bilan kelishuvlar qanday amalga oshirilishini hozir aytish qiyin. Ammo AQSh tashqi siyosatida Rossiyani o‘z ichiga olgan umumiy yo‘nalish davom etadi deb aytish mumkin.

Hatto, muntazam ravishda joriy qilinayotgani sababli AQShdan Rossiyaga nisbatan yangi sanksiyalarni ham kutish mumkin. Sanksiyalar ommaviy hamda shaxsiy hujjatlarga birday tegishli joriy qilinishi mumkin.

Bugun Rossiya uchun Tramp va Baydendan qay biri prezidet etib saylansa manfatliroq bo‘ladi, aniq aytish qiyin. To‘rt yil oldin, Rossiyada hamma Trampni yaxshiroq deb qichqirgan edi. Oxiri nima bo‘ldi? Tramp noyob prezident chiqib qoldi: uning ritorikasi rusparast edi, ammo barcha amaliyotlari ruslarga qarshi bo‘ldi. Bu juda tushunarsiz holat. Aftidan Tramp o‘z obro‘siga aks ta'sir qiladigan ish sodir bo‘lsa Rossiyani yomonlab, imijini oshirish payida bo‘lib kelyapti.

Rossiya uchun eng yaxshisi bu davlatning milliy manfaatlarini tushunadigan o‘z prezidentidir. Ana shunda har qanday prezident bilan, u kim bo‘lishidan va Rossiyaga nisbatan qanday siyosat yuritishidan qat'i nazar muloqot olib borish mumkin bo‘ladi. Bizning barcha muammolarimiz AQSh bilan bog‘liq emas, balki Rossiyaning o‘zida va biz ishni ularni yechimini topishdan boshlashimiz kerak», deydi Valeriy Garbuzov.