Gazlidagi gaz konlariga press-tur

Dastlabki obekt «Andakli» koni böldi. Kondagi 5-sonli qidiruv quduğida Yura qatlamining neft va gazga istiqbolliligini örganiş maqsadida burğulaş işlari tugatilgan. Hozirgi kunda işga tuşiriş uçun özlaştiriş jarayonlari olib borilayotgan quduq faoliyati bilan tanişildi.

«Özbekneftgaz» aksiyadorlik jamiyatining burğulaş işlarini muvofiqlaştiriş departamenti boşliği Elyor Mamatov 5-sonli quduqni burğulaş jarayoni va uning zaxirasi haqida ma’lumot berdi. Mamatovning aytişiça, mazkur quduqda joriy yilning avgust oyida burğulaş işlari boşlanib, dekabrning boşlarida jarayon yakunlangan. Quduqning çuqurligi – 2481 metr; u yerdan sutkasiga 426 ming kub gaz mahsuloti olinmoqda.

Press-tur qatnaşçilari quduqlardan çiqayotgan gaz oqimining işga tuşiriliş jarayoniga guvoh böldilar.

Mutaxassislarning aytişiça, quduqni özlaştirişda mahsuldor qatlam oçilib, işlatiş quvurlari tuşirib sementlangandan keyin sirtlar loy qatlami va sement bilan qoplanadi. Quduq tubi mexanik birikmalar, burğulaş qorişmalari va boşqa mexanik jismlardan tozalanib, normativ hujjatlar asosida 72 soat mobaynida maş’ala yoqib, sinov işlari ötkaziladi.

Quduqni özlaştirişning asosiy vazifalaridan biri mahsuldorlik yuqori bölişi uçun quduqning bir xil va maksimal yuqori ötkazuvçanligini tiklaşdir.

«Hojikazgan» koni «Andakli»dan 47 km masofada joylaşgan. Joriy yilda 410 mln kub metr tabiiy gaz va 6,2 ming tonna gaz kondensati qazib oliş rejalaştirilgan. Kon işçilari 15 kun iş va 15 kun dam oliş rejimida faoliyat yuritib, kunlik gaz qazib çiqariş barqarorligini ta’minlab turişadi. Kondagi 40-sonli quduqning iş tartibi, faoliyati bilan tanişildi.

«Özbekneftgaz» aksiyadorlik jamiyatining uglevodorod qazib çiqariş departamenti boşliği Azizxon Rahmonovning aytişiça, «Hojikazgan» koni 2006 yilda işga tuşirilgan bölib, quduqlar majmuasi 32 ta, şundan işlayotgan quduqlar 23 tani taşkil etadi. Mazkur kondan olingan mahsulot Kulbeşkak–Uçqir gaz quvuri orqali Gazli gazni qayta işlaş zavodiga yetkazib beriladi. Zavodda tabiiy gaz oltingugurt birikmalaridan tozalanib, tarkibidan propan-butan aralaşmasi ajratib olingandan söng «Öztransgaz» magistral gaz quvurlariga yetib boradi.

Şuningdek, mazkur kon tarkibida bölgan 22-sonli quduqda olib borilayotgan mukammal ta’mirlaş işlari bilan tanişildi. «Özbekneftgaz» aksiyadorlik jamiyatining konlarni işlatiş departamenti boşliği Sirojiddin Mallayevning aytişiça, gazni yer tubidan olib çiqadigan nasos quvurlarda nosozlik paydo bölişi, qum va tuz bilan tölib qolişi, suvlanganlik darajasi oşib borişi natijasida kunlik qazib oliş miqdori tuşib ketadi. Mana şunday jarayonlarda mahsuldorlikni tiklaş maqsadida quduqlarda mukammal ta’mirlaş işlari olib boriladi.

Çöl hududida gaz qazib olişni ta’minlaş va ta’mir işlarini olib borişda işçi-xodimlar uçun zarur şaroitlar yaratilgan. Qiziq tomoni, gazçilar ovqat tayyorlaşda gazdan foydalana olmaydi. Konlardagi har bir quduq bir biridan uzoq masofada joylaşgan bölsa-da, quduqda işlarni olib boriş uçun elektr uzatkiçlar tortib kelingan. Ovqat tayyorlaş uçun elektr peçkalardan foydalaniladi.

Işçi-xodimlar quduqlarni ta’mirlaş işlarini tugatiş uçun çöl hududida köçib yuradigan vagon uylarda yaşab turişadi. Vagon uylar oldida non yopiş uçun tandir-öçoq örnatilgan.

Şuningdek, «Savatli» konidagi uçta quduqda burğulaş işlari olib borilmoqda. Burğulaş dastgohi maydoniga çiqib, u yerdagi iş jarayoni bilan tanişildi.

14-sonli quduqda endigina burğulaş dastgohlari örnatilgan va 150-200 metr çuqurlikka yetib borilgan. Ma’lum bölişiça, burğulaş jarayonining özi bir neça oyga çözilişi mumkin.

Kulbeşkak gazni dastlabki tayyorlaş qurilmasi faoliyati bilan ham tanişildi. Uglevodorod qazib çiqariş departamenti boşliği Azizxon Rahmonovning aytişiça, Kulbeşkak gazni dastlabki tayyorlaş qurilmasi ikkita navbatdan iborat bölib, birinçi navbatida oltingugursiz gazlar suyuqlikdan tozalanib, Gazli gazni qayta işlaş zavodiga 31 km uzunlikdagi gaz quvurlari orqali yetkazib beriladi.

Ikkinçi navbati joriy yilda «Özbekneftgaz» AJning belgilagan manzilli dasturi asosida qurib işlatişga topşirilgan bölib, uning asosiy vazifasi «Dayaxotin», «Hojikazgan», «Savatli» va «Mirkomilquduq» konlaridan qazib olinayotgan tabiiy gazni suyuqlikdan tozalab, Gazli gazni qayta işlaş zavodiga barqaror yetkazib berilişini ta’minlaşdan iborat.

Uşbu qurilmalarda gaz tarkibidagi suyuqlikni ajratib oliş uçun maxsus separator idişlari mavjud bölib, separator idişlari içida gaz tarkibidan qatlam suvlari va gaz kondensati alohida ajratib olinadi. Ajratib olingan qatlam suvi ekologik jihatni yaxşilaş maqsadida alohida quduqlar orqali boşqa qatlamga haydaladi. Ajratib olingan gaz kondensati avtomaşinalarga yuklanib, kondensatni yiğiş parkiga yetkazib beriladi.

Kulbeşkak konidan gaz kondensatini olib ketiş va tegişli manzilga yetkazib beriş uçun 400 km masofa bosib ötiladi.

Press-turning birinçi kuni yakunlandi. Ertasi kuni, 25 dekabrda Gazli gazni qayta işlaş zavodi oçildi.

Zavodning oçiliş marosimida «Özbekneftgaz» aksiyadorlik jamiyati boşqaruvi raisi Mehriddin Abdullayev, Buxoro viloyati hokimi vazifasini bajaruvçi Botir Zaripov va viloyat jamoatçiligi, soha yetakçilari qatnaşdi.

Umuman, Gazli hududida, mamlakatimizda neft va tabiiy gaz zaxiralarimiz qança? Özimizga yetarlimi? Geologiya, qidiruv işlari qay darajada? Uşbu sohada qançalik bilimga egamiz? Şu kabi savollar bilan «Özbekneftgaz» AJ raisining geologiya böyiça örinbosari Qobil Töxtayevga murojaat qildik.

«Özbekistonda uzoq yillar davomida geologiya-qidiruv işlari bilan umuman şuğullanilmagan. Ta’bir joiz bölsa, sohaga e’tibor qaratilib, sönggi uç yilda 20 ta kon oçildi. Birgina Gazli hududida 8 ta kon işga tuşdi.

2020 yilga 20 mlrd kub gaz zaxirasini yaratiş, 25 ta quduqda burğulaş işlarini yakunlaş reja qilingan. Ammo bu yetarli emas. 2021 yilda iş unumdorligi ikki barobarga oşişi közda tutilmoqda. Ya’ni tabiiy gaz zaxirasini 35 mlrd kubga oşiriş, 50 ta quduq, 19 ta konni işga tuşiriş rejalaştirilyapti.

Geologlarimiz uçta yönaliş böyiça iş olib boryapti. Xususan, Ustyurt hududida ança çuqurlikdan, 4000 metrdan gaz olişga erişildi. Şuningdek, mavjud konlarning yanayam pastiga tuşilyapti. Bu tabiiyki, xarajatlarning tejalişiga xizmat qiladi.

Gazli hududida esa nisbatan yuqori qatlamdan gaz qazib olinyapti va bu ham öziga xos imkoniyatlarni oçib bermoqda», – dedi Qobil Töxtayev.

Gazli hududida ötgan ikki kunlik safar davomida gazning «tuğilişiga» guvoh böldik. U yerning bağridan qanday olinyapti, qaysi jarayonlardan ötyapti, kimlarning mehnati, zahmati yotibdi – bularning hammasi muhim, albatta.

Taniqli geolog bilan suhbat davomida bildikki, hozirça Gazli hududida özlaştirilayotgan kon va quduqlarda qança miqdorda gaz zaxirasi mavjudligi ham ma’lum emas. Şunisi aniqki, sohaga özimizning mutaxassis-olimlarimiz tobora ilmiy yondaşib kirib bormoqda.

Yangi yönalişlarda işlar qilinyapti. Birgina Gazli gazni qayta işlaş zavodining atigi 11 oy davomida qurilib işga tuşirilişi muhim voqea. Ya’ni Gazli hududida birinçi marta suyultirilgan gaz işlab çiqariş yölga qöyilmoqda.

Jurnalist Isomiddin Pölatov