“Kirill yozuvida rus tili qoidalaridan çiqib ketolmaymiz” - luğatşunos olim bilan suhbat
|18:56 / 18.01.202125 62611 min
Bugungi özbek tili, uning jamiyat va davlat oldidagi ahamiyati, imloviy xatolar va savodsizlik oqibati, lotin-kirill alifbolari ustidagi bahslar, imlo luğatlari va umuman, özbek luğatşunosligidagi muammo va kamçiliklar-u erişilgan yutuqlar haqida filologiya fanlari nomzodi Ravşan Jomonov bilan suhbat taşkil etdik.
Suhbat davomida olim savodsizlikka olib kelayotgan omillar, ularni bartaraf etiş yöllari, kirill va lotin alifbolari örtasidagi farqlar, ularning töğri transliteratsiyasi borasidagi fikrlarini bildirdi.
“Savod degani faqat harfni taniş-u, öqişgina emas”
— Töğri yoziş, savodxonlik haqida köp gapiramiz. Imlo masalasi jamiyat uçun qay darajada muhim?
— Özini anglagan har bir xalq öz yozuvi bölişiga, uni töğri yozişga va boşqalarga yetkazişga harakat qiladi. Uning ahamiyati şu qadar buyukki, biror-bir taraqqiyotni yozuvsiz tasavvur qilib bölmaydi. Çunki u orqali ma'lum bir bilim va mahoratga ega bölamiz, boşqa bir kişining fikrini öqiymiz, uqamiz.
Özbek xalqi azaldan öz yozuvining çiroyli bölişiga, uning husnixat şakliga jiddiy e'tibor qaratgan. Yozuvda kişining nafaqat bilimi, balki uning tafakkuri, içki olami, did-farosati namoyon böladi. Biz yozuvning ham bosma, ham yozma şaklidan foydalanamiz. Ayrim xalqlar esa faqatgina bosma şaklni qöllaydi.
Savod deganda faqat harfni taniş, öqiş tuşunilmaydi. Savod öşa sözning töğri qöllanişi va töğri yozilişi bilan boğliq. Ayniqsa, tarjima asarlarimizda juda köp sözlar notöğri tarjima qilinadi. Aniqroği, töğridan-töğri tarjima qilinadi, bu esa tarjima mahorati yöqligi, ikkinçidan, tarjima nazariyasidan bilim yetişmasligidan darak beradi.
“Köpçilik men yetarliça bilimni oldim, menga endi yetadi deb hisoblaydi”
— Savodsizlikni yöqotiş yoki imlo savodxonligini oşiriş uçun, menimça, uni tarğib qiliş kerak, tarğib qiliş uçun esa ilmiy asoslar yetarliça işlangan bölişi kerak. Şu uzviylikda qaysi tomon köproq oqsayapti deb hisoblaysiz?
— Yuqorida ham ta'kidladim, savodxonlik öta muhim masala, buni avvalo, bolalikdan örgatib boriş kerak. Boğçadan boşlab, maktab, universitet — hammasida uzluksiz davom etadi.
Bizda örta maktabni tugatgan yoxud biror oliy ta'lim muassasasini bitirgan odamlarda şunday bir tasavvur bor: men yetarliça bilimni oldim, menga endi yetadi, deb hisoblaydi. Bu notöğri qaraş. Çunki til bir joyda qotib qoladigan dogma emas. U töxtovsiz ösib boradi. Istaymizmi-yöqmi, har kuni bitta yangi söz qöşiladi. Qaysidir sözning ma'nosi torayadi yoki tildan çiqib ketadi. Yangi kirib kelayotgan sözning yozilişi esa munozarali. Real qaraydigan bölsak, köçalardagi yozuvlarda juda ham köp xatoliklar bor.
Mavzuga oid
Mutaxassis sifatida muşohada qilamanki, şu xatoliklarning asosiy sabablari nimada? Birinçidan, öşa yozuvlar xoh kirill, xoh lotin alifbosida bölsin — biror biladigan odamga şu töğrimi yo xatomi deb körsatib olinmaydi. Kirill yozuvida rus tilidagi şakl töğridan-töğri köçib ötadi. Lotin yozuvi esa özbek tilining milliy tabiatidan kelib çiqib yondaşişni talab qiladi. Xususan, kirill alifbosidagi “yolaşgan” unlilar degan 4 ta harf: “ye”, “yo”, “yu”, “ya”larning lotin yozuvida berilişi ança murakkab, ayni paytda “ts” harfli sözlar imlosi ham bor — mana bularda xato ustiga xato ketmoqda.
Biz odatda kirill yozuvida yozganda muammo yöqligi şundaki, rus tilidagi variantni töla-tökis köçirib olamiz. Masalan, “yanvar” sözi oxirida “” yumşatiş belgisi qöyiladi, vaholanki u özbek tilida fonologik (ma'no farqlaş) vazifa bajarmaydi. Bu belgi qöyilişidan qat'i nazar biz “yanvar” sözini sof özbekona talaffuz etamiz. Özbek lotin alifbosida esa bu söz “yanvar” tarzida yoziladi.
E'tibor qaratiladigan ikkinçi jihat bu “ya” harfining qöllanişi bilan boğliq. Bu harf rus tilida ikkita vazifa bajaradi: birinçisi, yuqoridagi kabi ikkita tovuşni ifodalaş; ikkinçisi, özidan oldingi tovuşni yumşoqroq talaffuz etilişini ifodalaş, masalan, “sentabr” — “sentabr”, “oktabr” — “oktabr”, “Finlyandiya” — “Finlandiya”.
Lekin bu kabi sözlarni biz lotin yozuvida xato tarzda yozib kelyapmiz: “sentyabr”, “oktyabr” tarzida. Bu “ya” harfining vazifasini tuşunmaslikdan kelib çiqadi.
Boşqa “yolaşgan” harflar misoli ham şunday: “iyun” — “iyun”, ammo “budjet” — “budjet” tarzida. Talaffuz jihatidan ham “byudjyet” deyiş xato, biror-bir özbek bunday talaffuz etmaydi.
Şu kabi nozik nuqtalar borki, bularga e'tibor bermaslik savodsizlikka olib boradi. Lotin yozuviga ötar ekanmiz, mamlakatlar, şaharlar nomlari — toponimlar, kişi ismlarini özbek lotin alifbosi imkoniyatidan kelib çiqib yozişimiz lozim.
“Biz faqat özimizning şaxsiy manfaatimizni emas, balki umummilliy manfaat nuqtai nazaridan kelib çiqişimiz kerak”
— Alifbo islohoti borasidagi fikringiz qanday? Töğrisi, yurtdoşlarimiz bundan bezib ham qolişdi, ba'zilar xato bölsa ham qolaversin qabilida fikr bildiradi.
— Alifboning tez-tez özgartirilişi savodsizlik tomon boşlaydi. Ba'zi mutasaddilar alifboga 3-4 örinda özgartiriş kiritmoqçi, loyiha e'lon ham qilindi. Lekin 1995 yilgi variantga özgartiriş kiritişga hojat yöq. Biz faqat özimizning şaxsiy manfaatimizni emas, balki umummilliy manfaat nuqtai nazaridan kelib çiqişimiz kerak. Bundan taşqari, kamida ikki avlod unda savod çiqarib böldi va şu yillar davomida neça ming nomda, neça million nusxada darsliklar çop etildi.
Öşa ölik lotin tilidan meros qolgan 26 ta harfdan har bir xalq öziça, ehtiyojidan kelib çiqib foydalanadi. Jumladan, özbeklar ham. Uçta harflar birikmasi: “sh”, “ch”, “ng” uçun avvaldan ma'lum belgilar olinganda edi, bu özlaşib ketgan bölardi. Şuningdek, “o‘” va “g‘” ning yoniga qöyiladigan diakritik belgi ham qiyin narsa emas.
Mening nazarimda 1995 yilda tasdiqlangan variant: 26 ta harf va 3 ta harflar birikmasi bugungi kunimiz talablariga töla javob beradi.
“Imlo luğatlarisiz savodxonlikni oşirib bölmaydi”
— Imlo masalasida ilmiy konferensiya yoki qurultoy ötkaziladimi, oxirgi marta qaçon ötkazilgan? Mustaqillik yillarida lotin yozuvidagi joriy imlo böyiça nega muhokama majlislari bölmagan?
— Özbek ziyolilari har doim bu borada öz fikrini aytib kelgan va kelmoqda. Lekin negadir sönggi 30-40 yilda öşa miqdorda bildirilayotgan fikrlar, mulohazalar bir joyda yiğilib muhokama qilinganini eşitmadim. Albatta, imlo anjumanini ötkaziş bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biri.
Özbek tili tarixida imlo anjumanlari avval bir neça marta ötkazilgan. Masalan, XX asrning boşlarida Toşkentda, Buxoroda, Samarqandda şunday yiğinlar bölgan. 1969 yilda oxirgi marta imlo böyiça maxsus kengaş — konferensiya ötkazilgan. Uning qarorlari esa 1970 yilda kitob holatida naşr etilgan. Şundan keyin bu umumdavlat miqyosida muhokama qilingan emas.
Alişer Navoiy nomidagi ToşDÖTAU va FA Özbek tili, adabiyoti va folklori institutida tor doirada muhokama qilinadi. Lekin u juda tor muhokama. Imlo böyiça anjuman yoki qurultoy çaqirilişi va unga nafaqat tilşunos, adabiyotşunoslar, balki barça ziyolilar: jurnalistlar, muharrirlar, şuningdek, blogerlar ham taklif etilişi lozim.
Örta maktabda 30 yildan beri dars ötilayotgan bölsa, öqituvçi muammo nimada, öquvçi qaysi harfni yoki sözni yozişda qiynaladi — bu masalalarni yaxşi tuşunadi.
Yoki naşriyot xodimlari qaysi sözlarni yoziş qiyinligi, uning yeçimiga takliflarini bildiradi. Masalan, özlaştirilgan sözlarni qanday yozamiz, ayniqsa, aniq fanlardagi terminlar Yevropa tillaridan kirgan, ularning yozuvi qanday böladi?
Hamma sohani yiğib, har bir muammo muhokama etilgandan, ma'lum qaror qabul qilingandan keyin, imlo luğatlari va boşqa luğatlar naşr etilişi kerak. Imlo luğatlarisiz savodxonlikni oşirib bölmaydi.
Afsus bilan aytaman, 2013 yilda “Akademnaşr” naşriyotida 2 ta imlo luğati naşr qilindi: kirill va lotin alifbosida. Bu naşrlarga e'tibor bersangiz, ayniqsa, lotin yozuvidagi naşrda juda katta çalkaşliklarga yöl qöyilgan, bu esa natijada özibölarçilikka olib keldi. Men yuqorida ham ba'zi misollarni keltirib ötdim, aynan şu luğatlar asosida biz “sentyabr”, “oktyabr” deb yozadigan böldik.
Imlo va yozuv masalasi qöpol qilib aytganda heç kimning mahriga tuşgan iş emas. Şunday bir mutaxassislarimiz borki, özining lavozimidan, mavqeyidan foydalanib, göyo özininggina işi deb öylaydi. Har bir söz maxsus muhokamani talab qiladigan joylari bor, şuning uçun imlo luğatlari umumdavlat ahamiyatiga ega iş deb qaraladi.
— Kirill yozuvi özbek tilining rus tiliga qaramligini oşirmayaptimi? Odatda şaxslar ismlari bölsin yoki joy nomlari — asosan, rus tilidan aynan köçirma qilib yoziladi.
— Kirill yozuvi özbek xalqi tarixida katta ahamiyatga ega. 1940 yil 8 maydan boşlab biz şu yozuvda savod çiqardik, şaxsan bizning avlod şu alifboda öqib-örgandik va köz könikmasi hosil bölgan. Kirill yozuvi ança sodda, qulay hamda imkoniyatlari katta yozuv — buni tan oliş kerak.
Lekin ayni paytda masalaga jiddiyroq e'tibor qaratsak, kirill yozuvida biz imkon qadar rus tili qoidalaridan çiqib ketolmaymiz: u kişi ismi-şarifi bölsin, joy nomlari bölsin yoki oddiy termin — ruslar qanday yozsa, öşa şaklda berişga majbur bölamiz. Ya'ni rus tili orfografiyasida qanday yozilsa, xuddi öşanday yozamiz. Bu hatto kulgili, hatto uyatli holat.
