Özbekistonda uy-joylar narxini arzonlaştiriş mumkinmi? Ijtimoiy ijara maskanlari nima?
|18:40 / 31.03.202117 99810 min
Iqtisodiy xabarlar tahlili loyihasining navbatdagi sonida moliyaçi Otabek Bakirov hamda Özbekiston Respublikasi uy-joy kommunal xizmat körsatiş vaziri Şerzod Hidoyatov aholining uy-joylarga bölgan talabi, kam ta'minlangan qatlamga uy joy xaridi uçun subsidiyalar ajratiş, şaharlarda qurilayotgan uylar va infrastrukturalar haqida suhbatlaşişdi.
Boşlovçi, Alişer Rözioxunov: — Keyingi yillarda uy qurilişlari soni keskin ortişi kutilmoqda. Qanday qilib bozor qoidalarini buzmasdan uy narxiga ta'sir körsatiş, ya'ni uylar narxini pasaytiriş mumkin?
Şerzod Hidoyatov: Birinçi navbatda quriliş materiallarini işlab çiqariş - quriliş industriyasini rivojlantirişimiz kerak. Hozirgi kunda Özbekistonda quriliş hajmiga qaraydigan bölsak, oxirgi uç yilda keskin narxi oşib ketdi. Avval jami 4-5 million kvadrat metr [yiliga] uylar qurilgan bölsa, hozirgi kunda 15-16 million kvadrat uylar qurilmoqda. Bu yil undan ham yuqori böladi.
Şerzod Hidoyatov
Har gal quriliş mavsumi martdan keyin boşlanadi, kun isişi bilan bizda metall bilan armatura, beton, temir, sement narxi oşib ketadi.
Ötgan yilga nazar taşlaydigan bölsak, Sardobada yangi uylar qurilgan vaqtda ham quriliş materiallari narxi keskin oşdi: armaturaning bir tonnasining narxi 500 dollar, sement 90 dollar atrofida edi. Bugun armatura 850 dollarga, sement 1 million sömga yaqinlaşdi.
Bu jahon bozoriga boğliq. Bizda qöşimça quriliş hajmi oşib, öz vaqtida quriliş mahsulotlari yetişmay qolgani hisobiga biroz özgariş bölib narx yana kötarildi. Hozirgi kunda quriliş materiallarini işlab çiqaradigan tadbirkorlar köpayib bormoqda. Biroq bizda metall bilan boğliq imkoniyatimiz yöq: bizda metall fermit orqali eritilib Bekobodda işlab çiqariladi. Bizga köproq Qozoğiston va boşqa qöşni davlatlardan armatura kirib keladi.
Mavzuga oid
— Katta quriliş davrida tender masalasida nimaga e'tibor qaratiş kerak?
Otabek Bakirov: Birinçidan, quruvçilarni tanlaşda xaridorlar ovozi hal qiluvçi öringa ega bölişi kerak. Bekorga ötgan yildan quruvçi kompaniyalarni reytinglaştiriş tizimiga e'tibor qaratilib, reyester taşkil qiliş boşlangani yöq. Ya'ni ovozni hokim, komissiya a'zosi emas, xaridor berişi kerak.
Otabek Bakirov
Tender oçiqligini, iştirokçilar soni köproq bölişini ta'minlaşning köpgina yöllari bor. Lekin tenderda qaysidir kompaniyaning ustuvor bölişining oldini olişning yagona yöli – tender mustaqilligini ta'minlaş hisoblanadi. Bunda tender ötkazilayotgan hududda hokimlarning rolini minimallaştiriş kerak. Töğri, yer ajratiş, taşkiliy masalalarda hokimlarning örni bor, biroq hokimlar xalq oldida hisobdor bölmagunça ularning ta'sirini minimallaştirişga töğri keladi.
Har bir viloyatning (har bir tumanning) avvaldan belgilab olingan hokim biladigan va hokim bilan işlaydigan quruvçilari bölmasligi kerak. Ya'ni quriliş bozoriga kiriş oson bölişi kerak. Quruvçiga quriliş texnikasi kerak. Afsuski, bizda yillar davomida bir neça quriliş obektlariga nisbatan işlanilayotgan direksiyalargagina quriliş texnikasini olib keliş böyiça imtiyozlar berildi.
Bizda quriliş texnikasiga ega böliş uçun hamma bir xil imkonga ega bölişi kerak. Şunda quriliş kompaniyalari qaçon taşkil etilganidan qat'i nazar, bozorga kiriş nisbiy tannarxi arzonlaşadi. Qanaqadir imtiyozlar orqali özining infratuzilmasi, quriliş texnikasi, maşinalarini yiğib olgan kompaniya bilan bugun bozorga yangidan kirib hamma boj, soliqlarni tölab, quriliş texnikasini olib kirayotgan kompaniya imkoniyatlari bir xil emas.
2016 yildan hisoblasak, faqatgina ayrim kompaniyalarga imtiyozlar beriş, qulay şaroit yaratiş yölidan yurdik. Ular albatta özini mustahkamlab oldi. Tenderda iştirok etsa ham ularning afzalligi yuqori böladi.
Şerzod Hidoyatov: Oldin tender haqiqatan oğir masala bölgan. Hozir ham tender masalasining oğirligini körib kelyapmiz. Hozir tenderning şaffofligi 200 foizga özgardi. Bugun siz quriliş vazirligining saytidagi ms.uz yoki mstender.uz’ga kirganingizda quriliş taşkilotlari, Özbekistonda röyxatdan ötgan barça quriliş taşkilotlari körinib turadi: taşkilotlar A, B, C, D kategoriyalarga ajratilgan. Unda D eng pastki kategoriya bölib, undagi kompaniyalarni men quruvçi deb hisoblay olmayman. Sababi, uning aylanmasi yuqoriligiga qaramay işçi soni bittagina. Yoki ma'lum texnikasi yoki qilgan işi yöq.
Tenderda qatnaşayotgan taşkilotlar reytingda belgilangan: A kategoriyadagi korxona neça milliard sömlik işni bajara oladi, B kategoriyadagi korxona qança qila oladi. Hisoblab çiqilgan formulalar orqali tenderda qatnaşayotganda buyurtmaçi tenderga yuz foiz hamma ma'lumotlarni yuklaşi kerak. Oldin tender narx-navo, smeta narxi 1 milliard böladigan bölsa, kimdir 300 million söm bilan ham yutib ketgan. Keyin iş davomida muammo kelib çiqib özgartirişgan. Hozirda tender dasturi minimal belgilangan.
Oçiğini aytaman, hozirgi kunda quruvçilarga keng imkoniyat yaratilmoqda, ammo mening fikrim – quruvçilarni litsenziyalaş kerak. Sababi ular inson hayoti bilan boğliq binolarni quradi.
— Ijtimoiy ijara maskanlari, ehtiyojmand oilalar uçun ijara uçun uylar beriş taklif etildi. Bu qançalik özini oqlaydi?
Alişer Rözioxunov
Otabek Bakirov: Ijtimoiy ijara butun dunyoda mavjud bölgan instrument. Asosan, sotsial siyosatning bir qismi. Milliy-sotsial kamçiliklar bor va ehtiyojmand qatlam sotsial uy-joy bilan ta'minlanadi. Heç kim unga mulkçilik huquqini bermaydi. Sotsial ijara ijodkorlarga nisbatan ham qöllanadi.
Asosan bizning quriliş bozorida uy-joyni qurib sotiş bilan şuğullanilgan bölsa, hozir uy-joylarga egalik qiliş va buni ijaraga beriş orqali daromadini şakllantiriş ham paydo bölişi kerak.
Uzoq yillar davomida bozor sezuvçan edi, ijara narxlari özgarmay keldi. Sabablardan biri — urbanizatsiyaning yöqligi edi. Oxirgi bir yilda, ayniqsa karatindan keyin oyma-oy ijara narxlari ösişi uy-joy narxlari ösişidan köra yuqorilab ketmoqda. Bu öz-özidan uy-joy bilan şuğullanadigan kompaniyalarga uy-joy qurişdan köra, uni olib ijara bilan şuğullaniş köproq foyda berişi mumkin, degan signal bermoqda.
Davlatning töğri qilayotgan işi şuki, bunga birinçi turtkini beryapti, davlat yöl oçib beryapti. Umid qilamanki, sotsial ijara ortidan ijara biznesi bilan şuğullanadigan kompaniyalar bozorda paydo böladi.
Şerzod Hidoyatov: Butun dunyoda quruvçi quradi, developer uy sotiş bilan şuğullanadi. Developerlar birinçi navbatda loyihani buyurtma qiladi. Tender ötkazadi, loyihaning sifatli va öz vaqtida bajarilişini hisobga olib quruvçini yollaydi va öşa uyni sotadi.
Bizda developerlar bor, lekin köp emas. Murod Nazarovdan söraganimda, men quruvçi emas, developerman deb oçiq aytgan. Hozirgi kunda bizda developerlar şakllanib böldi. Hatto viloyatlarda ham sotuv ofislari paydo bölgan. Quruvçi javobgarlikni his qilib, uylar sifatli bölişiga e'tibor qaratişi kerak, developer biznes qilişi kerak.
— Qişloq joylarida quriladigan uylarning sifati yaxşi emasligi haqida gaplar bölsa, hozir köp qavatli uylarda şunday. Kommunal xizmatga oid muammolar saqlanib qolyapti. Xaridor qançadir şartli bir birlikda sotib olgan uyiga yana pul sarflab qaytadan ta'mir qilişga majbur bölmoqda. Buni tizimli ravişda yeçadigan yeçim bormi?
Şerzod Hidoyatov: Bor! Şunday holat borki, odamlar köp aldanib qolar edi. Uy sotib olganda «korobka uy» bilan ta'mirlangan uyning tafovuti katta bölib qoladi. Soliştirganda arzonligini hisobga olib köpçilik «korobka uy» sotib olgaç qiynaladi.
«Korobka uy» deganda 4 tomoni devor, boşqa heç narsa yöq, kommunikatsiya ötmagan uy tuşuniladi. Bir kişi «korobka uy»ni ta'mirlab yaşaşni boşlasa, undan keyin köçadigan odamlar ta'mirlab boşqalarni bezovta qiladi. Yana bir katta kamçiliklardan bir şu ediki, «korobka uy»ning kvadrat metrini 4 million sömdan sotişyapti, ta'mirlangan uyni 6 million sömdan.
Bunday uyni ta'mirlaganda devor qismlari qöşilgaç, uy hajmi kamayadi. Masalan, 70 kvadrat metr uyning 10 kvadratini 4 milliondan hisoblasak 40 million böladi, bu heç kimning köziga körinmaydi.
— 1 apreldan boşlab quriliş nazorat inspeksiyasi korobka uylarni qabul qilmaydi, hozir quruvçilar aprel oyidan boşlab «korobka uy»larni topşira olmaydi. Endi uy sotib olmoqçi bölganlar nimaga e'tibor qaratişi kerak?
Şerzod Hidoyatov: Angrendagi aholi bilan gaplaşdim, uylarning ahvoli juda oğir. Köp qavatli uyda köp aholi yaşaydi. Odamlar kommunal xizmatga pul tölagaç, uni nimaga işlatilayotganini körib turişi kerak. Ya'ni kommunal sohaga pul tölaş şaffof bölişi kerak. Kommunal sohada xizmat körsatayotgan xizmatçilarning raqobatini kuçaytiriş kerak.
Hozirda qurilayotgan uylarga talabni ham şundan kelib çiqib qöyiş kerak. Bundan keyin yer tanlanadigan bölsa, kommunal şaroit hisobga olinadi.
Otabek Bakirov: Viloyatlarda poytaxtga qaraganda ekspluatatsiya tariflari yuqori, bu– mahalliy hokimiyatlar boşqaruv kompaniyalariga majburiy ravişda kredit berdirtirişi orqali yuzaga kelgan. Boşqaruv kompaniyasi imkoniyatidan yuqori kredit olsa, uning xarajatlarini qoplaş uçun ekspluatatsiya xarajatlarini oşirişga majbur böladi.
Özim guvoh bölganman, Andijon viloyatida ekspluatatsiya tariflari Toşkent şahri tumanlariga nisbatan 2-2,5 barobar yuqori. Sababi kredit olmagan boşqaruv kompaniyalarining özi yöq.
Sönggi 5-6 yil içida juda köp hokimliklar boşqaruv kompaniyalari orqali kredit berib turib öz maqsadlariga işlatadigan holatlar köp bölgan. Bu kredit öşa yerdagi aholiga xizmat körsatadigan boşqaruv kompaniyalarining zimmasida qolmoqda.
