Nogironlar huquqlari töğrisidagi konvensiya nihoyat ratifikatsiya qilindi. Bundan qanday umid bor?
|23:11 / 06.07.202125 65210 min
Faollarga köra, Özbekistonda nogironligi bor şaxslarga doir qonun normalarining 90 foizi amalda işlamaydi. Ular hatto maktab va dorixona kabi binolarga kirib-çiqişga ham qiynaladi. Nogironligi bor şaxslarning mehnat huquqlari – alohida oğriqli mavzu. Imkoniyati çeklangan bolalar uçun inklyuziv ta'lim şaroitlari yetarli emas.
Foto: ShutterstockFoto: Shutterstock
Özbekiston Nogironlar huquqlari töğrisidagi xalqaro konvensiyani ratifikatsiya qildi. Bu – nogironligi bor şaxslar huquqlari faollaridan iborat turli onlayn guruhlarda bayram sifatida kutib olindi.
Ratifikatsiya neça yillardan beri yeçilmay kelayotgan muammolar hal qilinişiga turtki böladi, deb umid qilinyapti.
Masalan, Özbekistonda işlay oladigan nogironligi bor şaxslar 346 mingdan oşiq. Ammo ularning 7 foizigina rasmiy ravişda iş bilan ta'minlangan.
Nogironligi bor şaxslarning iş topiş ehtimoli nogironligi bölmagan şaxslarga nisbatan qariyb 4 baravarga kamroq.
Yoki, jismoniy jihatdan işlay oliş imkoni köproq bölgan eşitişi zaif fuqarolarning ham atigi bir foizi iş bilan ta'minlangan. Nogironligi bor bolalarning ta'lim olişida ham yetarliça muammolar bor, pandemiya esa buni yanada aniq körsatdi.
Aynan şuning uçun ham xalqaro konvensiya ratifikatsiya qilinişi işsizlik, ta'lim va boşqa qator muammolarni yeçişga turtki, asosiy dastur bölişidan umid qilinmoqda.
“Imkoniyatlar çeklanişiga sabab – tanadagi nuqson emas, jamiyatdagi notenglik”
Dilmurod Yusupov, Buyuk Britaniyaning Sasseks universiteti, Taraqqiyot tadqiqotlari instituti doktoranti:
— Konvensiya ratifikatsiya qilinişi bilan, birinçi navbatda, nogironlikning qonuniy ta'rifi tubdan özgardi. Afsuski, bizning milliy qonunçiligimizda nogironlik insonning tana funksiyasi buzilişiga tenglaştirilib kelingan. Hatto oxirgi qabul qilingan “Nogironligi bölgan şaxslarning huquqlari töğrisida”gi
ham “nogironlik bu – barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlar” deya körsatilgan.
Ammo Nogironlar huquqlari töğrisidagi BMT Konvensiyasining preambulasida nogironlik bu “tadrijiy rivojlanib boruvçi tuşunça bölib, tana funksiyalari buzilgan insonlarda munosabat va muhit bilan boğliq tösiqlar orasidagi özaro aloqa natijasida nogironlik holati yuzaga keladi”, deb tan olingan.
Ya'ni nogironlik holati nafaqat tana funksiyasi buzilişidan, balki jamiyatimizdagi bor tösiqlar tufayli vujudga kelişi mumkin. Bu tösiqlar qulay infratuzilma va şart-şaroitlar yöqligi, jamiyatdagi köpçilik nogironligi bölgan şaxslarga salbiy va kamsituvçi munosabatda bölişi ularning imkoniyatlari çeklanişiga olib keladi va uşbu insonlarni jamiyat hayotida barça bilan teng ravişda tölaqonli va samarali iştirok etişlariga yöl qöymaydi.
Qisqaça aytganda, aslida, imkoniyatlar çeklanişi turli xil nuqsonlar tufayli emas, balki köproq jamiyatimizda tösiqlar borligi tufayli röy beradi.
Misol uçun, agar jismoniy nuqsonlari bölgan va nogironlar aravaçasidan foydalanadigan bola uçun barça şaroitlar yaratilsa, maktabda pandus qöyilsa, jamoat transportida şaroit yaratilsa va keyinçalik u maktabni yoki OTMni bitirsa va oçiq mehnat bozorida iş beruvçilar nogironlik belgisi böyiça kamsitmasa, bu bolaning imkoniyatlari çeklanmaydi.
Nogironlar huquqlari töğrisidagi xalqaro konvensiya ratifikatsiyasi bilan nimalar özgaradi?
— Birinçi afzallik: Nogironligi bor şaxslar huquqlariga oid milliy qonunçilikni xalqaro qonunlarga moslaştirişimiz kerak. Bu – birinçi masala va asosiy afzallik.
Ikkinçi afzallik: ötgan 30 yil içida nogironlar huquqlarini himoya qilişga bağişlab qabul qilingan qonunlarimizning 90 foizi amalda işlamayotgan edi. Sababi bu masala böyiça bizni heç kim tekşirmagan: özimiz qonunlarni çiqarganmiz va nazorati ham taşlab qöyilgan.
Endi konvensiyani ratifikatsiya qilganimiz sababli Birlaşgan Millatlar Taşkilotining Nogironlar huquqlari böyiça qömitasida Özbekiston ham hisobot bera boşlaydi. Birinçi hisobotni ratifikatsiyadan 2 yildan söng, keyingi hisobotni 4 yildan söng topşiramiz.
Konvensiya amalda qanday ijro etilayotgani haqida davlat hisoboti topşiriladi. Yaxşi tomoni, davlat hisoboti bilan parallel ravişda muqobil hisobot ham qabul qilinadi. Muqobil hisobotni mamlakatda faoliyat yuritayotgan nodavlat notijorat taşkilotlari, Nogironlar assotsiatsiyasi tayyorlaydi. Agar muqobil hisobot bölmasa, davlat hisoboti ham BMTda qabul qilinmaydi. Şunday qilib nogironligi bor şaxslar huquqlari himoyasi nazorati paydo bölyapti.
Uçinçi afzallik: Şu yil “Nogironligi bor şaxslarning huquqlari töğrisida”gi qonun kuçga kirdi. Bu qonunning 2-moddasida: “Agar Özbekiston Respublikasining xalqaro şartnomasida nogironligi bölgan şaxslarning huquqlari töğrisidagi Özbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boşqaça qoidalar belgilangan bölsa, xalqaro şartnoma qoidalari qöllaniladi”, deb yozilgan. Bu degani ratifikatsiya qilingan Nogironlar huquqlari töğrisidagi xalqaro konvensiya sabab endi xalqaro standartlar böyiça işlaşni boşlaymiz. Bu – katta afzallik.
Misollar keltiraman: milliy qonunçiligimizda “universal dizayn” degan tuşunça yöq. “Universal dizayn” degani işlab çiqarilayotgan mahsulot va xizmatlar nogironligi bor şaxslarga mos bölişi kerakligini anglatadi. Ya'ni ulardan foydalanişda nogironlarda qiyinçilik, tösiq bölmasligi kerak. Bu bizning milliy qonunçilikda yöq. Yoki qonunçiligimizda inklyuziv ta'lim tuşunçasi haligaça xalqaro standartlarga mos tarzda yoritilmagan. Konvensiyada esa inklyuziv ta'lim töliq yoritilgan va uni qanday qilib amalga oşiriş mexanizmlari bor.
Yana bir muammo – nogiron bolasiga ğamxörlik qilayotgan onalarning heç qanday nafaqa olmasligi. Nogiron bolani katta qilayotgani uçun onalar heç qayerda işlaş imkoniga ham, biror-bir yordamga ham ega emas. Bu masalani xotin-qizlar bilan işlovçi biror taşkilot kötarayotgani yöq. Xuddi bu onalar yöqday. Lekin ulardan bizga köpdan köp murojaatlar keladi.
Konvensiyada esa nogironligi bor bolalarni parvariş qilayotgan ota-onalarga har tomonlama yordam körsatiş şart deb yozib qöyilgan.
Taklifimiz – Özbekiston konvensiya talablarini bajarişi uçun milliy harakatlar dasturi yoki yöl xaritasi (qanday nomlaşning farqi yöq) işlab çiqişi lozim. Unda eng dolzarb muammolar körsatilişi va ularni hal qiliş yöllari hamda indikatorlar qöyilişi kerak.
Bunday dasturning bölişi juda muhim. Oddiygina misol sifatida Özbekistondagi binolarning 85 foizi nogironligi bor şaxslar harakatlanişi uçun moslaşmaganini aytişimiz mumkin. Agar nogironligi bor şaxs maktabga, dorixonaga erkin kirib çiqa olmasa, u öz huquqlaridan qanday qilib foydalanadi? Bu borada “Tösiqsiz muhit” dasturini taklif qilmoqçimiz.
Yoki hozir Özbekistonda nogironligi boş şaxslar olayotgan nafaqalar miqdorini olaylik: nogironlik nafaqasi örtaça 400 ming söm. Bu pulga normal yaşaş imkonsiz. Şuning uçun nogironligi bor şaxslar nafaqasi miqdorini har çorakda inflatsiyaga qarab körib çiqişni taklif qilmoqçimiz.
“Jamoatçilik monitoringi muhim”
Şerzodbek Şaripov, Özbekistondagi BMT TDning nogironlik masalalari böyiça mas'ul xodimi:
— Konvensiya va “Nogironligi bölgan şaxslarning huquqlari töğrisida”gi qonun talablaridan kelib çiqqan holda:
Birinçidan, qonunçilikda va konvensiyada belgilab ötilgan nogironligi bölgan insonlarning yetarli darajada ma'lumot oliş, inklyuziv va sifatli davlat xizmatlaridan foydalana oliş, ijtimoiy himoyaga bölgan, inklyuziv ta'limga bölgan va hamma bilan teng ravişda mehnat qiliş kabi huquqlari amalda öz ifodasini topişi lozim.
Konvensiya normalarining ijro etilişi yuzasidan jamoat monitoringini ta'minlaş muhim ahamiyatga ega.
Ikkinçidan, nogironligi bölgan insonlar va ularning vakillik taşkilotlarining qonunçilik va konvensiyaning amalda tatbiq etilişi jarayonlarida faol iştirok etişlari talab etiladi.
Uçinçidan, konvensiyani amalga tatbiq etiş böyiça Özbekiston hukumatining olib boradigan sa'y-harakatlarini qöllab-quvvatlaş maqsadida xalqaro hamkorlikni mustahkamlaş lozim.
Xususan, xalqaro inklyuziv rivojlaniş dasturlarini kengaytiriş, ilğor tajribalar bilan tanişiş uçun öquv va malakaviy dasturlarni köpaytiriş, bu sohada ilmiy-tadqiqot işlarini yölga qöyiş, ilğor yordamçi texnologiyalarni keng joriy etiş uçun xalqaro texnik va iqtisodiy kömak dasturlarini kengaytiriş juda muhim ahamiyatga ega.
Ğalvir suvdan kötariladi
Nogironlar assotsiatsiyasi raisi Oybek Isoqovning qayd etişiça, Özbekiston BTMda 2 yildan söng konvensiya ijrosi böyiça hisobot topşiradi. Uyuşma hozir konvensiya ijrosi böyiça öz taşabbusi bilan dastur işlab çiqmoqda.
“Nogironlar assotsiatsiyasi dasturni işlab çiqib, uni Inson huquqlari böyiça milliy markazga beradi, markaz esa uni Vazirlar Mahkamasiga yuboradi, keyin uni Qonunçilik palatasi tasdiqlaşi kerak. Bu qança vaqtni olişini aniq bilmayman. Balki prezident öz ma'ruzalarida dastur haqida aytsa, bir haftada hal bölar, aytilmasa, yana ançaga çözilişi mumkindir balki.
Lekin hisobotga bir yil qolganda şoşib qolinişi mumkin. Şuning uçun biz uzoği bilan noyabr oyigaça dastur loyihasini tugatişni va uni deputatlar tasdiqlaşini, söng amalga tatbiq etişni boşlaşni reja qilyapmiz”, – deydi Oybek Isoqov.
Xalqaro nazoratning bölişi nogironligi bor şaxslarning huquqlaridan foydalaniş imkoni köproq bölişiga sababçi bölişi umid qilinmoqda.
Lekin hali hisobotgaça örtada 2 yil bor. Ğalvir suvdan kötariladigan payt şoşib qolmasak böldi.
