“Xohiş bölsa, 40 yoşdan keyin ham til örganiş mumkin” - koreys professori bilan özbek tilida suhbat
|22:16 / 29.07.202123 11215 min
O In Kyong – koreyalik turkşunos olim. U turkiy xalqlarning tili, madaniyati va adabiyotini koreys xalqiga yetkazişda katta hissa qöşib kelmoqda. Bir neçta şarq tillarini biladigan filolog 43 yoşidan boşlab özbek tilini ham örgangan.
Professor 2014 yilda Alpomiş dostoniga bağişlangan dissertatsiyasini özbek tilida yoqlaydi va Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Fanlar akademiyasining fan doktori maqomiga ega böladi.
U, şuningdek, Seuldagi Dongduk Xotin-qizlar universiteti professori hamda Yevrosiyo Turkşunoslik instituti asosçisi hamdir. Özbek tilidan taşqari ingliz, fransuz, turk, ozarboyjon va turkman tillarida ham bemalol sözlaşa oladi.
O xonim Kun.uz’ning Koreyadagi muxbiri bilan suhbatda mehnat faoliyati, SSSR vaqtida Özbekistonga kela olmagani, keyinçalik kelib Toşkentda yaşagani va özbek tilini örgangani haqida sözlab berdi.
— Professor O, ayting-çi, ayni damda nimalar bilan bandsiz?
— Hozirda Koreya poytaxti Seulda joylaşgan Dongduk Xotin-qizlar universitetida professor bölib işlayman. Şu bilan birga, Yevrosiyo Turkşunoslik institutining asosçisi va rahbari sifatida ham faoliyat olib boraman.
Bu institut Koreyada turkşunoslik ilmi bilan şuğullanadigan, turk mamlakatlarini örganuvçi va şu mavzuda ilmiy tadqiqotlar qiluvçi yagona institutdir. Faoliyatimiz keng, masalan, biz yilda ikki marotaba turkça va özbekça darslar taşkil etib, şu tillarni örganmoqçi bölgan insonlar, jumladan, talabalar, olimlar, biznes vakillari va boşqalarga tillarni örgatamiz. Bundan taşqari, turkşunoslik böyiça tadqiqot qilayotgan professor-olimlarni institutga taklif qilib, bir oyda bir marotaba seminarlar ötkazamiz.
Şu örinda men dars beradigan Dongduk Xotin-qizlar universiteti haqida ham ozgina töxtalib ötmoqçiman. Xotin-qizlar deganda, şu söz köpçilikning e'tiborini tortişi mumkin. Nomidan kelib çiqib aytiş mumkinki, bu yerda faqat qiz va ayol talabalar tahsil oladi. Universitetga 1908 yilda asos solingan. Bu davrda Çoson sulolasi kuçsiz bölib ketayotgan vaqtda, bizning davlat yetakçilari va vatanparvar insonlar xotin-qizlarga ta'lim berişning qançalik ahamiyatga ega ekani haqida öylaşgan. Sababi, u vaqtlarda koreys xalqi juda konservativ bölgani uçun ota-onalar qizlarini öğil bolalar bilan birga maktabda öqimasin, deb maktabga jönatmagan. Şu sababli, faqatgina qizlar ta'lim olişi uçun bir imkoniyat yaratiş maqsadida “Bir ayol kişini öqitiş, yuzta erkak kişini öqitişdan köra ahamiyatliroqdir”, deya ta'lim muassasasi oçişga qaror qilişgan.
Bu yil biz qilayotgan eng katta işlardan biri – turkşunoslik ensiklopediyasini yaratiş. Masalan, Turkiya, Ozarboyjon, Özbekiston, Qozoğiston kabi turk mamlakatlari böyiça ularning til, adabiyot, folklor, san'at, til kabi gumanitar fanlarini örganib, ular haqida ma'lumotlar yiğib, katta ensiklopediya qiliş niyatidamiz. Bu işga çet el mamlakatlarida faoliyat olib borayotgan turli olimlar ham katta yordam berişadi. Şuningdek, Koreyada mavjud turk mamlakatlari elçixonalari ham hamkorlik qilişadi.
Mavzuga oid
— Ayting-çi, turk xalqlari, ularning madaniyatini örganişga bölgan qiziqiş va iştiyoq sizda qanday paydo bölgan?
— Badiiy adabiyotni sevadigan bir talaba edim. Şuning uçun har dam oliş kunlarida, böş vaqtlarimda badiiy asarlar öqir edim. Lekin öşa vaqtlarda kutubxonaga borsak, faqat Fransiya, Angliya va boşqa Yevropa mamlakatlarining asarlari, ruslarning tarjima qilingan asarlari bölar edi. Şunda “Nega dunyoda şunça köp mamlakatlar bor bölsa ham, faqat Yevropaning badiiy asarlarini öqiymiz?” deb öylaganman.
Maktabda tadqiqot qilayotgan vaqtlarimda turk mamlakatlarining Koreya madaniyati bilan köp öxşaş jihatlari borligini bilganman, lekin öşa davrda u haqida ma'lumotlarni topiş juda ham qiyin edi. Şu sababli men birinçi bölib şu davlatlarga borib, ularning madaniyati, tarixi, adabiyotini örganib, koreyaliklarga taniştirişni maqsad qilganman.
Öşa vaqtlari Koreyada bitta yagona turkşunoslik kafedrasi bor edi. Men u yerda öqib, keyin çet elda magistratura, doktoranturada öqişni rejalaştirganman.
Aslida Özbekistonda magistraturada öqişni istagan edim. Lekin u vaqt sovet ittifoqi davrlari bölgani uçun Özbekiston va Koreya örtasida diplomatik aloqalar yöq edi. Ma'lumotlarni ham bilmasdim. Şuning uçun Turkiyaga borib, magistratura va doktoranturani tugatganman. Lekin bu ham oson bölmagan, men bormoqçi bölgan vaqtimda nafaqat ota-onam, hatto professorlarim ham ruxsat berişmagan. Lekin istagim kuçli bölgani uçun Turkiyada tahsil olib, Koreyaga qaytib kelganman.
Qaytganimdan keyin ham universitetda öqigan soham böyiça iş topişga juda qiynaldim. U vaqtlari koreyaliklar turk xalqlari, dunyosi haqida deyarli heç narsa bilmasdi. Lekin şu kunlardan ötib, men mana şu universitetda 20 yildan ortiq vaqt davomida işlab kelaman.
— Siz ingliz, turk, ozarboyjon, özbek, fransuz kabi tillarda bemalol sözlaşa olasiz. Tilni mukammal örganişning siri nimada deb bilasiz?
— Siri degan narsa yöq, menimça. Bir odam çet tilini örganişi uçun uzoq vaqt mehnat qilişi kerak, deb öylayman. Afsuski, özbekça sözlaşişni biroz unutganman. Çunki Özbekistondan qaytib kelgandan söng deyarli heç kim bilan özbek tilida suhbatlaşişga imkoniyat bölmadi. Men Özbekistonda dars berganimda talabam bölgan ayol hozirda bizning institutda, yonimda işlaydi. Men unga şart qöyib, “Men bilan faqat özbekça gaplaşing”, desam ham, gaplaşmaydi. Çunki u koreys tilini juda yaxşi bilgani uçun koreyça gaplaşişga odatlanib qolgan.
Boşqa tillarni yoş bölgan vaqtimda örgangan bölsam, özbek tilini örganayotganimda yoşim allaqaçon 43ga borgan edi. Hamma menga odam 40 yoşdan keyin ham til örganişi mumkinmi, deb hayratlanib savol bergan. Lekin men bu gapga qöşilmayman. Inson özi istasa, albatta, örganadi.
— Özbek va turk tillarini yaxşi bilasiz. Ayting-çi, til örganiş qiyin keçmaganmi?
— Turk dunyosini, turk mamlakatlarini örganadigan, ilmiy tadqiqotlar qiluvçi olimman. Şu olima ayol sifatida men, albatta, bu millatning ona tilini örganişim kerak, deb hisoblayman. Özbekiston haqida tadqiqot qilayotgan olimlar orasida umuman özbek tilini bilmaydiganlari köp. Koreyada özbek tilini biladigan olimlar menimça uçta yoki törtta çiqadi.
— Siz Özbekistonda fan doktori maqomini olgan birinçi çet ellik tadqiqotçi hisoblanasiz. Özbekistonda tadqiqot qilişingizga asosiy sabab nima bölgan?
— Turk mamlakatlari bilan Koreya madaniyati örtasidagi öxşaşliklarni topib, madaniy hamjamiyat qiliş fikrim bor edi. Bu mening akademik orzum bölib qolgan. Turkiy tarixiy manbalar kam bölgani uçun, faqat xitoy tarixiy manbalariga tayanişga töğri kelgan. Turkiy mamlakatlar orasida esa Özbekiston öz nomoddiy meroslarini yaxşi saqlab qolgan.
2019 yilda Özbekistonda birinçi marta Baxşilar festivali taşkil etildi. Men ham anjumanda iştirok etganimda YuNeSKO tomonidan Özbekiston nomoddiy meroslarini örganiş katta ahamiyatga egaligi qayd etilganini körib, xursand bölganman.
O xonim intervyu davomida Baxşilar festivalining oçiliş marosimida Özbekiston Respublikasi prezidenti Şavkat Mirziyov O In Gyong xonimning ismini aytib ötgani uning uçun katta şaraf bölganligini ta'kidladi.
— Özbekistonda tadqiqot qiliş hamda özbek talabalariga dars beriş vaqtida yodingizda muhrlanib qolgan eng esda qolarli voqeani aytib bera olasizmi?
— Özbekiston talabalari haqidagi fikrlarimni aytadigan bölsam, ular juda ham soğlom, deb bilaman. Kursdoşlar orasida bir-biriga yordam beriş, qöllab-quvvatlaş menga juda ham yoqdi. Bir kuni men özbek adabiyotini örganiş maqsadida bir professorning darsiga ruxsat olib kirganman. Şunda bir talaba qiz darsga öz öğli bilan kelganiga guvoh bölgandim. Dars boşlanganidan 30 daqiqa ötgaç, bola zerikib, yiğlay boşladi. Şunda domla talaba qizga uyga ketişiga ruxsat berib yuborgandi. Bu holat meni juda hayron qoldirdi.
Koreyada esa bunday holatlar kuzatilmaydi. Odatda, universitetni tugatmasidan avval turmuşga çiqişga ruxsat berilmaydi. Men özim dars ötgan vaqtimda ham homilador talabalarni kördim. Ular imtihon mahali: “Imtihonga kira olmayman, yordam bera olasizmi”, deb aytişganda, hayron qolganman. Mana şunday holatlar Koreya bilan soliştirganda mutlaqo boşqaça.
— Siz 150 dan ortiq ilmiy-tadqiqot işlari va 40 dan ortiq asarlarning hammuallifisiz. Ular orasida özbek tilida yozilgan “Turk va koreys qahramonlik dostonlarining qiyosiy tahlili” (“Comparative Analysis of Turkish and Korean Heroic Epics”) ilmiy işingiz e'tiborimni tortdi. Mazkur ilmiy işingiz töğrisida biroz töxtalib ötsangiz.
— Tadqiqotlarimda turk mamlakatlari bilan Koreya madaniy öxşaş tomonlarini topişga harakat qildim. Koreyada qahramonlik dostonlarining kuylaniş an'analari qolmadi, çunki IV asrlarda Xitoy alifbosini örganişni boşlagan paytdan boşlab yöq bölib ketdi. Özbekistonda esa bu an'analar janr bölib, yaşab keladi.
Şuning uçun özbek dostonçiliklarini örgansak, Koreya adabiyoti uçun ham, misol uçun, özining genesisini topişga yordam beradi, deb öylayman.
— O xonim, böş vaqtingizda nimalar bilan şuğullanasiz?
— Rostini aytsam, bajariş kerak bölgan işlar juda köp, şu sabab böş vaqtim kam böladi. Lekin böş vaqtim bölganda tabiat sadolarini tinglaşni yaxşi köraman. Irmoq atrofida yuriş, toğlarga çiqişni xuş köraman. Ba'zi vaqtlarda balet, yoga bilan şuğullanaman.
— Özbek tilidagi asarlarni ham öqib turasizmi? Sizga qaysi özbek yozuvçilari yoqadi?
— Men eng qiziqadigan davrim – jadid adabiyoti davri. Öşa davr butun dunyoda milliy ong tuşunçasi ösib borgan bir vaqt hisoblanadi. Koreyada ham Abdulhamid Çölpon, Abdulla Qodiriy kabi yozuvçilar bölgan. Bu ikkala davlatning jadid davridagi yozuvçilarini örganuvçi kelajakda bir loyiha qilinsa, juda zör bölar edi.
Bizda ham “Ötgan kunlar” asariga öxşaş bir asar bor, şu sababli bu kitobni öqiganimda boşqaça bir his paydo bölgan. Avvallari özbek tilidagi kiçik hikoyalarni ham tarjima qilganman. Faqat Koreyada bir muammo bor: bu yerdagi naşriyotlar avval ingliz tiliga tarjima qilinmagan boşqa çet el asarlarini naşr etişmaydi.
Biroq Turkiya Madaniyat vazirligining TEDA nomli katta dasturi bor bölib, butun dunyodagi davlatlarda agarda Turkiya adabiyotlari naşr qilinmoqçi bölsa, ular moddiy yordam ajratadi. Şu imkoniyatdan foydalanib, Koreyada köp turk asarlari koreys tiliga tarjima qilingan.
Agarda Özbekiston Madaniyat vazirligi qoşida ham mana şunday jamğarmalar oçilsa, Koreyada özbek adabiyoti va asarlarini tarğib qilişga yaxşi imkon yaratilgan bölar edi.
— Professor O, bizga ma'lumki, Koreyada yoş avlodga öz milliy qahramonlarini tanitişga katta e'tibor qaratiladi. Turli folklor qöşiqlar, milliy serial va kinolar tayyorlanadi, maxsus tadbirlar taşkil etiladi. Nima deb öylaysiz, Özbekistonda ham milliy madaniyatimiz, xalq dostonlari va adabiyotimizni ommaga köproq tarğib etişda nimalarga e'tibor qiliş kerak?
— Menimça, birinçi örinda özbek xalqi öz madaniyatining qadri va ma'nosini anglaşi kerak. Keyin esa uni asrab, himoya qilişga mehnat qilişi kerak. Şu bilan birga, davlat tomonidan madaniy merosni himoya qilişga yordam beradigan loyihalar ham amalga oşirilişi kerak.
Özbekistonga keladigan turistlar faqat bir marta aylanib ketib, keyin unutiş uçunmas, Özbekiston madaniyati jahonda katta ahamiyatga egaligini anglaşi kerak, deb öylayman.
— Özbek tilida yaratilayotgan ijod mahsullari dunyo miqyosiga çiqişi uçun nima qiliş mumkin?
— Menimça, Koreya bu borada juda yaxşi iş tutdi, deb öylayman. Koreyada Korean Wave (Koreya tölqini), ya'ni tarixiy daramalar, K-Pop'da Yevropadan kirib kelgan ohanglarni, janrlarni rivojlantirib, özimizning milliy xususiyatlarni qöşib, yangi narsalarni yaratdi. Şular içida ham biror qismi tarix, san'at, nomoddiy merosdan manbalar keltirib, yangi mahsulot integratsiya qilişmoqda.
Şu örinda, tarğibotda muzeylarning örni ham bor. Avvallari faqat tomoşa qiliş uçun muzeylarga borilgan bölsa, hozirda muzeylar şakli, körinişi özgargan. Endilikda muzeyga borib, tarixiy eksponatlarni uşlab köriş, his etiş imkoniyati bor.
— Yaqin kelajak uçun qanday rejalaringiz bor?
— Bu yil institutimiz tomonidan Alişer Navoiyga bağişlangan alohida bir jurnal naşr qiliş arafasidamiz. Bundan taşqari, 2022 yilda Özbekiston mustaqilligining 30 yilligi munosabati bilan bizning Yevrosiyo turkşunoslik institutimiz Özbekistonning Koreyadagi elçixonasi bilan hamkorlikda ilmiy anjuman taşkil etiş rejasidamiz.
Şu bilan birga, Koreyadagi Markaziy Osiyo hamkorlik taşkiloti bilan birgalikda, moliyaviy kömak oliş imkoni bölsa, Özbekistonning zamonaviy yozuvçilari asarlarini tarjima qilib, ensiklopediya qilamiz.
— Özbek xalqining sizga yoqqan xislatlarini aytib ötsangiz.
— Töğrisini aytsam, men Özbekistonda yaşagan vaqtimda özimni çet ellik, begona, deb his etmaganman. Sababi, xalqimizning öxşaş tomonlari köp. Faqatgina insonlarning yuzi boşqaça.
Menga yoqqan eng yaxşi urf-odatni aytadigan bölsam, bu – kattalarga bölgan hurmat, e'tibordir. Ikkinçisi, bu – jamoa içida hamkorlik qiliş, bir-biriga yordam beriş. Bunga ham talabalarim orasida guvoh bölganman. Şunga boğliq bir hodisa yodimga keldi.
Bir talaba semestr vaqtida yonimga kelib, ozgina ball yetmayotgani, unga ozgina yuqori baho kerakligini aytib iltimos qildi. Lekin faqat özining bahosini sörab emas, balki yaqin döstiga ham stipendiya olişi uçun 2-3 ball kamlik qilayotgani, şu sabab unga ham biroz yuqoriroq baho qöyişimni sörab, iltimos qildi. Bu holat meni ham hayron qoldirdi, ham insoniylik jihatdan yoqdi.
