Uy qamoqqa aylangan. «Tolibon» hukmronligida ayollar qanday yaşamoqda?
|19:39 / 23.09.202138 19211 min
Afğonistonda hokimiyatni qölga olgan «Tolibon» harakati ayollarga nisbatan pozitsiyasini yumşatişga va ularning huquqlarini «islom qadriyatlari»ga muvofiq tarzda hurmat qilişga - ularning ta'lim olişi va işlaşiga ruxsat berilişini va'da bergandi. Ammo yangi hukumat hozirça bu va'dalariga amal qilmayapti.
BBC rus xizmati bilan gaplaşgan afğonlar şu qadar qörquvdaki, ular bir neça haftadan buyon öz uylaridan çiqa olişmayapti. Ular 20 yil oldingi ssenariy takrorlanişidan, ayollar yana paranji töğri kiyilmagani yoki öz mahramisiz taksiga çiqqani uçun kaltaklana boşlanişidan qörqişmoqda.
Ayollarning xavotirlarini xalqaro huquq taşkilotlari ham tasdiqlaşmoqda - ularning ma'lumotlariga köra, köplab viloyatlarda toliblar qizlarga maktabga borişni, ayollarga esa uydan çiqişni töğridan töğri taqiqlagan.
11 sentabr kuni burqa kiygan uç yuz çoğli ayol Kobul davlat universiteti auditoriyasida «Tolibon»ni qöllab-quvvatlaş uçun yiğildi. Ular yangi hukumatni tan olişlari va toliblar boşqaruvida özlarini töla xavfsiz his etişlarini bildirişdi, şuningdek Ğarbni va islomiy dress-kodga qarşi bölganlarni qoralaşdi. «Afğonistonni tark etgan ayollar bizning vakilimiz böla olmaydi», deya yozilgandi namoyiş iştirokçilaridan biri tutgan tabliçkada.
Ammo ularning özi ham barça afğon ayollarini ifodalay olmaydi: Kobul atrofida yaşovçi 17 yoşli Syuzan uç haftadirki uydan çiqa olmaydi - u qörqadi. «Men özim va yaqinlarim bilan nima bölişini bilmayman. Doim dahşatli tuşlar köraman, endi biz yigirma yil oldin ota-onalarimiz boşidan ötkazganlarni his qilmoqdamiz», deydi u BBC muxbiri bilan suhbatda.
Syuzan naşr muxbiri bilan messenjer orqali muloqot qilgan. U inglizçada yaxşi gapira olmasligi uçun oldindan uzr söradi va «Tolibon» hujum boşlaşidan oldin ona şahri Mozori Şarifda har kuni til örganganini aytadi. Jangarilar viloyatlarni birin-ketin egallab ola boşlagaç, uning oilasi Kobul tomon qoçgan va bu yer xavfsizroq bölişidan umid qilgan.
«Ammo hozirda xavfsizlik haqida gap bölişi mumkin emas», deydi Syuzan. Uning oilasi hazoralarga mansub (1998 yildan toliblar tomonidan ta'qibga olingan şialar), u otasini eslaydi, otasi toliblarga qarşi kuraşib, armiyada xizmat qilgan, ammo bir neça oydan buyon bedarak ketgan.
«Tolibon» ayollarga nimalarni va'da qilgandi?
«Tolibon» Afğonistonni 1996 yildan 2001 yilgaça boşqargan, bu davr mobaynida mamlakatda şariat qonunlari amalda bölgan. Sakkiz yoşdan katta qizlar maktabga borişi mumkin bölmagan, ayollarga işlaş (soğliqni saqlaş sohasi bundan mustasno) va köçaga erkak jinsidagi yaqin qarindoşisiz çiqiş (ular hamişa paranjida bölişi şart edi) taqiqlangan. Turmuş örtoğiga xiyonat qilgan ayollar toşböron qilingan.
Mavzuga oid
Human Righs Watch’ning Afğoniston böyiça 2001 yilgi hisobotiga köra, bir ayol «Tolibon» jangarilari uni paranjisida köz uçun oçilgan teşiklarni kattaroq deb hisoblab, bolasi oldida qanday kaltaklaganini aytib bergan. «Ma'naviyat politsiyasi» (şariat qonunlariga amal qilinişini nazorat qilib boriş uçun maxsus tuzilgan) ayollarni paypoq notöğri kiyilgani yoki yuzining bir qismi oçilib qolgani uçungina kaltaklaşi mumkin edi. Ayrim holatlarda qoidalarga rioya etilmagani uçun (masalan, mahramsiz yoki dress-kodda körsatilganidek kiyinmasdan taksiga çiqiş) ayollar qamoqxonaga taşlangan.
Qat'iy dress-kod heç qanday istisnolarsiz barça uçun majburiy bölgan, jumladan şifokorlar uçun ham. Hisobotda keltirilişiça, masalan, viloyatlardan birida şifoxona ma'muri jarrohlik amaliyoti vaqtida ayol-jarrohga maxsus boş kiyim örniga çodir (çimmatsiz paranji) kiyişni buyurgan.
2021 yil avgustida hokimiyatga qaytgaç «Tolibon» öz pozitsiyasini yumşatgani haqida ma'lum qildi: harakat rasmiylari ayollar huquqlari «afğon normalari va islom qadriyatlari» böyiça hurmat qilinişi (lekin hozirça bu toliblar talqinida amalda nimani anglatişi ma'lum emas), ular ta'lim olişi va işlaşiga ruxsat berilişini va'da qildi.
Öz sözlari isboti sifatida toliblar şifokor ayollarni iş joylariga qaytişga çaqirdi, şuningdek yangi hukumatda ayollarga ham örin berilişi mumkinligi aytildi. Avgust oyida teleboşlovçi Behişta Argand jonli efirda «Tolibon» vakilidan intervyu oldi: bu toliblar hokimiyatni egallaganidan keyingi ilk holat edi. Öşanda köplar buni toliblarning pozitsiyasi yumşaganining birinçi signali sifatida qabul qiliş mumkinligini aytgandi. Ammo bundan köp vaqt ötmay 24 yoşda bölgan Argand öz hayoti uçun xavfsirab Afğonistonni tark etdi, Yaqin Şarqdagi naşrlar Afğonistonda ayol jurnalistlarga efirga çiqiş taqiqlanişi haqida yozdi.
19 sentabr kuni Kobul munitsipalitetida işlovçi ayollarga işga çiqmaslik buyurildi, faqat farroşlar işlaşda davom etişi mumkin edi.
Yangi hukumat hozirça boşlanğiç sinf öquvçilariga maktabga kelişni taqiqlamadi
BULENT KILIC/AFP
Ayollarning öz huquqlarini talab qilişga bölgan har qanday urinişi qat'iy bostirildi: ayollar namoyişlari qurol qöllab tarqatildi, keyinroq bunday namoyişlar ötkazilişi butunlay taqiqlab qöyildi.
«Tolibon» Ayollar işlari böyiça vazirlikni yopib, uning örnida Fazilatlarni tarğib qiliş va nuqsonlarga qarşi kuraşiş vazirligi tiklandi. 20 yil muqaddam bu vazirlik qat'iy diniy qoidalarni ijro etiş va ayollar uçun qattiq çeklovlar qöyiş bilan şuğullangan.
Har kun yonuvçi umidlar
Şifokor ayollar işga qaytişi böyiça berilgan va'dalarga qaramay, Afğonistonda yaşovçi, bir yil muqaddam tibbiyot universitetini tamomlagan va karera haqida orzularga berilgan Xatima BBC bilan suhbatda heç qanaqasiga işga bormasligini aytdi. Suhbat çoğida u ğarbliklarga yordam bergan tinç aholi vakillarining öldirilişi bilan boğliq xabarlarni sanaydi va turmuş örtoği uni uydan çiqarişga qörqişini qöşimça qiladi.
«Bir hafta oldin viloyatlardan birida toliblar şifokor ayolni qiynoqqa solişdi. Uç kun oldin uyimiz yaqinida bir ayolni otib ketişdi, negaligi noma'lum. Men köçaga çiqqanimda [köp vaqtlardan buyon birinçi marta], yöl böyida erkaklarning jasadlari yotardi, heç kim bu jasadlarni yiğiştirmagan - bu dahşatli kartina», deya hikoya qiladi Xatima.
Ikki yoş farzandni tarbiyalayotgan Xatima faqat mamlakatdan çiqib ketibgina özini xavfsiz his qilişi mumkinligini aytadi.
«Har keçasi biz faqat «Tolibon» va bu yerda qolsak kelajagimiz qanday keçişi töğrisida gaplaşamiz. Men erkin bölişni, işlaşni va pul topişni istayman, bu mening har kuni yonib turadigan orzu va umidlarim», deya qöşimça qiladi u.
«Tolibon» şaroitlaridagi ta'lim
Yangi hukumat afğon ayollari oliy ta'lim olişini taqiqlamadi, faqat bu «Tolibon» şartlariga binoan bölişi lozim. Yangi qoidalarga köra, ayollar erkaklardan alohida tarzda maşğulotlarda qatnaşişi mumkin, şu bilan birga, ular «islom an'analariga muvofiq» dress-kodga qat'iy amal qilişlari kerak.
Ammo huquq himoyasi taşkilotlarining ogohlantirişiça, ayol pedagoglar yetişmovçiligi, maoşlar tölaşdagi uzilişlar va xalqaro yordam kelmay qöygani tufayli (bu Afğoniston ta'lim tizimidagi xarajatlarning katta qismini qoplar edi) mamlakatdagi ayollarning oliy ta'lim olişi yanada murakkablaşişi mumkin.
Toliblar qizlarning ta'lim olişiga tösqinlik qilinmasligini aytişgandi, ammo 18 sentabr kuni yangi hukumatning rasmiy vakili Zabihulloh Mujohid yangi öquv yilida maktablarga faqat öğil bola öquvçilar va erkak öqituvçilar qaytişi mumkinligini ma'lum qildi. Harakat rasmiysi hukumatda qizlarni ham sinfxonalarga qaytariş böyiça rejalar borligini aytgan, ammo huquq taşkilotlari amalda baloğat yoşiga yetganlarning köpçiligi maktabga bora olmasligidan xavotirda.
Şu bilan birgalikda, boşlanğiç va örta ta'limga munosabat turli viloyatlarda turliça bölişi ham mumkin.
«Bugun «Tolibon»ning bir vakili qizlarga oltinçi sinfgaça öqişga ruxsat berilişini aytadi. Ertaga uning örnini egallagan boşqa biri qizlarga ta'lim umuman kerak emas deb topişi ham mumkin», deya Vardak viloyatidan bölgan pedagogning sözlarini keltirgan Human Righs Watch öz hisobotida.
«Afğonistonni tark etgan ayollar bizdan emas» - toliblarni qöllab-quvvatlab çiqqan ayollardan birining qölida şunday yozilgandi
AAMIR QURESHI/AFP
Yaqin Şarq böyiça mutaxassis va yozuvçi Andrey Ostalskiyning fikriça, toliblar madaniyatida ayollar huquqiga hurmat degan narsa yöq, ammo iqtisodiy qiyinçiliklar harakat öz pozitsiyasini «yumşatişi»ga majbur qilişi mumkin.
«Bu safar toliblar 1990-yillarga soliştirganda, taşqi dunyoga köproq yuzlanmoqda. «Tolibon»ni moliyaviy muammolar va hamkorlik qiliş istagi tiyib turibdi. Agar [ayollarga munosabat] öta oğir holat saqlanib qolsa, xorij banklaridagi muzlatilgan mablağlarning qaytarilişi va hatto Xitoy va Rossiya bilan iqtisodiy sohalarda hamkorlik qiliş ham qiyin bölib qoladi», deya qayd etadi Ostalskiy.
Dökonga çiqiş oldidagi qörquv
Ayniqsa oilasidagi erkaklarini yöqotgan ayollar qiyin ahvolda qolgan. 26 yoşli Nisan uning uç farzand tarbiyalayotgan xolasi toliblar tomonidan amalda taşqi dunyodan butkul uzib qöyilganini aytib berdi.
«Uy uning uçun qamoqxonaga aylandi. U köçaga çiqa olmaydi, oziq-ovqat olib kelib berişini qöşnilardan yoki yoş bolalardan iltimos qilişga majbur, bolalar uçun esa bu iş xavfli. Uning 14 yoşli qizi tuğma kör - u yetarliça aqlli va u öqişni davom ettirişni istaydi, ammo hozirda buning imkoniyati yöq», deydi Nisan.
«Mening xolam uning bolalari öqişini va ularning kelajagi bölişini orzu qiladi - ammo ta'limsiz, otasiz, yaşaş uçun pul yöqligida ularni qanday kelajak kutardi?» deya davom etadi u.
77 yoşli Rahmoniy ham şunga öxşaş vaziyatga tuşgan. Uning qizi, ayni vaqtda Londondagi qoçqinlarga yordam körsatiş markazida bölib turgan Fotima [ismlar özgartirilgan] onasi Afğonistonda butunlay yolğiz qolgani va köçalarda patrullik qilayotgan jangarilardan xavf bölsa-da, oziq-ovqat uçun dökonga çiqişiga töğri kelişidan şikoyat qilgan.
«Men uning uçun qayğurib keçalari uxlamay çiqaman. Agar ular [toliblar] men Buyuk Britaniyada ekanimdan xabar topişsa, onamning hayoti xavf ostida qoladi. Onam toliblarning 20 yil oldingi hukmronlik davrlarini yaxşi eslaydi, ularning Kobulga qaytişi uni juda qörqitgandi», deydi u BBC bilan suhbatda.
