Sönggi kunlarda bir mavzu köp muhokama qilinmoqda. Bu - isloh bölayotgan lotin yozuvi masalasi.
Töğri, har qanday kişi istagan mavzusi yuzasidan fikr bildirişga haqli. Ammo bu mavzu atrofida yolğon, haqiqatga mutlaqo töğri kelmaydigan axborotlar ham tarqatilmoqda. Bu esa jamoatçilikda turli yangliş fikrlar uyğonişiga sabab bölmoqda.
Bugun lotin alifbosi islohoti haqida 10ta mif haqida gaplaşamiz. Ma'lumotlar sizga mavzu borasida töğri xulosa çiqarişga yordam qiladi.
1-mif: «Yana yangi alifbo qabul qilinmoqda...»
Bu borada atama va talqinlar notöğri qöllanmoqda. Masalan, lotin yozuvi atamasi örnida lotin tili, alifbo islohi ifodasi örnida alifboni yangilaş kabi.
Aslida alifbo yangilanmayapti, faqat takomillaştirilmoqda. Kimdir emas, bu iş ustida yuzdan ortiq filolog-olimlar ikki yildan ziyod mehnat qilişdi. Olimlar jahon va mahalliy tajribadan kelib çiqib, alifboni qulaylaştirmoqda.
Axir, şundoğam qulaylik uçun «o‘» harfi örniga «6» sonini, «sh» harfi örniga «w» (dablyu) harfini, «ch» harfi örniga «4» sonini yozib yurgan yoşlar kammi?
Qolaversa, takomillaştirilayotgan harflar hatto almaştirilmayapti, digrafli harflarning bir belgisi olib taşlanyapti, xolos. «O‘» va «G‘» harflari esa yozma körinişi qanday bölsa, bosma şakli ham şu körinişga keltirilmoqda. Qolgan 25ta harf esa qanday bölsa, şundayligiça qolmoqda.
Mavzuga oid
2-mif: Alifbo özgarsa, millionlab kitoblar, darsliklar ham qaytadan çop etiladi.
Yöq, barça kitoblarni qayta naşr etişga hojat yöq.
Isloh qilinayotgan alifboda faqat yangi çop etiladigan kitob, gazeta va jurnallar naşr etiladi. Çunki isloh qilinayotgan harflar taklif etilayotganlaridan tubdan farq qilmaydi. Eskilarini ham bemalol öqiş mumkin.
Hozir onlayn kitoblar tobora ommalaşmoqda. Eski onlayn kitoblarni yangi imloga ötkaziş esa unçalik qiyin iş emas.
3-mif: Respublika böylab barça peşlavhalar, joy nomlari qaytadan yasaladi.
Barça joy nomlari emas, faqat Õ Ñ Ğ Ş Ç harflari iştirok etgan joylarda özgaradi. Masalan, Toşkent, Çirçiq, Qaşqadaryo joy nomlarining yozilişi özgaradi, Andijon, Namangan, Buxoro va Samarqandda esa özgarmaydi.
Peşlavhalarda ham şu. Faqat almaşayotgan harflar iştirok etganlari özgartiriladi.
4-mif: Barça hujjatlar qaytadan çop etiladi va almaştiriladi.
Faqat yangi çop etilayotgan hujjatlar özgarayotgan imloda naşr qilinadi. Eskilari muddati tugagunça amalda bölaveradi. Masalan, avval berilgan tuğilganlik töğrisidagi guvohnoma, diplom kabi hujjatlarni özgartirişga aslo hojat yöq.
Kirillçadan lotinçaga ötilgaç, barça hujjatlar darhol bekor bölgani yöq. Sekin-asta muddati kelganda bosqiçma-bosqiç yangilanib borildi. Bunda ham xuddi şunday böladi.
5-mif: Pulni qayta çop etişga töğri keladi.
Yöq, pulni qayta çop etişga hojat yöq. Faqat yangi çop etilib, muomalaga kiritiladigan pullar tuzatilgan imloda bosiladi. Eskilari yaroqlilik muddatiga qarab yiğiştirib olinaveradi. Masalan, yozuvlari kirillçada bölgan 1000 sömlik kupyura hamon amalda-ku?
6-mif: Alifbo özgarişi juda katta xarajatlarga sabab böladi. Odamlarni qayta öqitişga milliardlar sarflanadi.
Özgarişda albatta, xarajatlar böladi. Lekin bu xarajatlar har doimgi xarajatlardan farq qilmaydi.
Çunki özgariş eng avvalo maktablardan boşlab bosqiçma-bosqiç amalga oşiriladi. Ommaviy axborot vositalari birinçilardan bölib tuzatilgan imloni qöllay boşlaydi va aholi örtasida tarğib qiladi.
Isloh qilinayotgan alifbo juda tejamkor bölmoqda. Olimlarga köra, yozilgan matnlar kirillçadagidan köra 15 foizgaça qisqaradi.
U Teodor Drayzerning «Amerika fojiasi» kitobi misolida kirill, amaldagi lotin yozuvi va harflar isloh qilinsa, matn hajmida qanday özgarişlar bölişini sinab kördi.
Kirill alifbosida kitob 450 varaqdan iborat. Xuddi şu asar amaldagi lotin alifbosiga ötkazilganda 420 varaqqaça qisqardi. Farq — 30 varaq.
Muallif tajribani davom ettirib, lotin alifbosidagi sh, g‘, o‘, ch harflarini – taklif qilinayotgan ş, ğ, õ, ç harflariga ham özgartirib köradi.
Natija esa 404 sahifa. Köryapsizmi, birgina asarni özida 46 varaq tejab qolinmoqda!
7-mif: Hozirgi lotinça alifbo qulayroq.
Töğri, amaldagi alifboga köpçilik yoşlarimizning közlari örgangan, lekin hozirgi alifbodan foydalanib kompyuterda töğri va qoidali qilib matn teriş amalda imkonsiz. Siz matnni yo avval kirillçada yozib olasiz, yoki matn terilgaç söng uni töğrilovçi dasturlar yordamida töğrilab çiqişga majbur bölasiz.
Ayni şu sabab hozir ijtimoiy tarmoqlarda hamma töliq notöğri simvollardan foydalanmoqda.
Skeptiklar har qanday yangilikni notöğri qarşi olişadi. Alifboni isloh qilişdan heç kim moddiy manfaat közlayotgani yöq. Bu biznes emas. Balki şunçaki taraqqiyot va takomillaşiş zarurati, ehtiyoji.
8-mif: Klaviatura muammosi.
Isloh qilinayotgan alifboni standart QWERTY klaviaturaga joylaştirişning qiyin joyi yöq. Masalan, rus grafikasidagi alifbomizning harflari köproq, lekin ularning barçasiga joy topilgan-ku?
Klaviatura hatto xitoy iyerogliflarni ham bera oladi. Qolaversa, hozirgi özbek kirill alifbosi klaviaturada qanday joylaşganiga yana bir diqqat qilib köring. Noutbukning lotin harfli klaviaturasida 10 ta böş joy borligini kuzatganmisiz? Kompyuterlar klaviaturasida bu imkoniyat yanada kengroq.
Albatta, isloh qilingan alifbo qabul qilinsa iOS, Android, Windows kabi operatsion tizimlar darhol yangi özbekça imlo uçun klaviatura taqdim etişadi.
Birinçidan, alifbodan örin olişi közda tutilgan «Õ» va «Ñ» harflaridan Turkiya foydalanmaydi. Faqat özbek tiliga xos harflar böladi.
Ikkinçidan, «Ş», «Ç» harflaridan özbek xalqi avval ham 1940 yilgaça bölgan lotinça alifbomizda ham foydalangan. Biz uçun ular begona emas.
Isloh qilinayotgan harflar orasida «G‘» ni ifodalovçi «Ğ» simvolidan esa faqat turklar emas, butun turkiy xalqlar: ozar, qozoqlar, qrimtatarlar ham foydalanişadi. Bu borada UNICODE simvollar tizimida «Ğ»dan bölak keng tarqalgan, mosroq va ma'qulroq simvolning özi yöq.
Isloh qilinayotgan 3 tagina umumiy harf bilan özbek alifbosi turk alifbosi bölib qolmaydi. Aksinça, agar «H»va «X»harflari birlaştirilsa, «NG» va «Q» tovuşlarini ifodalovçi harflardan voz keçilsa, yoki turklardagidek qisqa «I» va yumşoq «O‘» va «U» uçun qöşimça harflar joriy etilganida bu iddao asosli bölişi mumkin edi.
10-mif: Kirill alifbosi – dunyo alifbosi
Alifbo islohotiga qarşilarning ayrimlari kirillçaga qaytiş taklifi bilan çiqmoqda. Lekin avvalo kirill alifbosi dunyo alifbosi emas. Undan jahondagi 12ta davlat foydalanadi va ularning barçasi Rossiya ta'siri ostidagi davlatlar. Qozoğiston lotinça imloga ötsa, bunday davlatlar 11ta qoladi. Lotin alifbosidan esa dunyoning 100dan ortiq davlatida foydalaniladi.
Şu jihatdan ham lotin imlosi kirillçadan har jihatdan qulay. Hatto kirill alifbosidan foydalaniladigan xalqlarda ham dasturlaş işlari, hatto sayt va fayllar nomlari ham lotin harflarida. Bu kirill alifbosi dasturiy alifbo, demakki axborot asri yozuvi emasligini bildiradi.
Şuningdek, rus grafikasiga asoslangan alifboda millatimizning asl tovuşlaridan bölgan «ng» uçun harf belgilanmadi. Rus tilida bu tovuş bölmagani uçun biz ham alifbomizda unga harf bermadik. Bu illat dastlabki lotin alifbosiga ham köçib ötdi.
Natijada, nafaqat öquvçilar, balki katta yoşdagi ziyolilar ham NG tovuşi qatnaşgan sözlarni öqiş va böğin ajratib yozişda hamon adaşib kelmoqda. Bu savod çiqarişga ham ta'sir etib keldi.
Kirillçaga qaytiş lotinçani isloh qilişdan ham köra köproq xarajatlar va tuşunmovçiliklarga sabab böladi. Qolaversa, savodi kirillça alifboda çiqqan keksa avloddan uç barobar köp bölgan lotinça öqigan yoşlar bunga tiş-tirnoği bilan qarşi. Bizda imlo baribir lotinça böladi. Faqat uni qulay qilib tuzatib olişimiz lozim.
Xulosa qiladigan bölsak, ozarlar, turkmanlar bir deganda ötib ketgan, qozoqlar esa tizimli ravişda beş yilda amalga oşiramiz deyotgan lotinlaştiriş bizda 30 yildirki «tuya göşti yeb yotibdi». Beşta harfni isloh qilolmay, lotinga töliq ötolmay, yana neça yil bahslaşib yuramiz? Uyat bölmaydimi?
