Nemislardan öğirlangan «Ural» va «Dnepr» mototsikllari: nega toğliklar ulardan hamon foydalanmoqda?

1941 yilda SSSRda nemislardan litsenziya olmasdan BMW R71 mototsikli M-72 nomi bilan işlab çiqarila boşlanadi. SSSRda maxsus armiya mototsikllarini işlab çiqariş töğrisidagi qaror 1940 yilda qabul qilinadi. 1935 yildan 1940 yilgaça BMW zavodida iş örgangan P.Serdyukov boşçiligida Moskvadagi «Iskra» zavodida ixtisoslaştirilgan konstruktorlik byurosi taşkil etiladi.

Harbiy sanoat uçun oğir mototsikllarni işlab çiqarişda nusxa köçiriş uçun BMW R71 tanlanadi. Bu uçun Şvetsiyadan yaşirin ravişda beşta mototsikl sotib olinadi. Ular bölaklarga bölinib, ehtiyot qismlaridan qoliplar olinadi, söng işlab çiqariş liniyalari örnatiladi. Şu tariqa, 1941 yil bahoridan boşlab Moskva mototsikl zavodida (MMZ) M-72 nomi bilan nemislarning BMW R71 mototsiklini işlab çiqariş yölga qöyiladi.

Uruş boşlanib, nemislar Moskva ostonasiga yaqinlaşib qolgaç, zavod Uralda joylaşgan Irbit şahriga köçiriladi. 1951 yildan boşlab M-72 mototsikllari Irbit bilan birgalikda Kiyev, Gorkiy (hozirgi Nijniy Novgorod), Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Xarkov şaharlarida işlab çiqariladi.

M-72 mototsikllari uruşdan keyin ham faqat armiya uçun işlab çiqariladi va aholiga sotilmaydi. Faqat 1955 yilga kelib ular savdoga çiqariladi.

1960-yillardan boşlab M-72 modelini Xitoy ham öğirlaydi va Chang Jiang S J −750 nomi bilan işlab çiqara boşlaydi.

Model uçun bahs

Ikkinçi jahon uruşi tugagunça BMW öz mototsikllarini, SSSR M-72’ni işlab çiqaraveradi. Uruşda Germaniya yengilgaç, mamlakatdagi aksariyat zavodlar kabi BMW ham ma’lum muddat öz faoliyatini töxtatadi. 1947 yilda kompaniya qayta faoliyat boşlaşi uçun ruxsatnoma olganda aynan mototsikllar işlab çiqariş böyiça muammolarga duç keladi. Bunga sabab, kompaniyaning mototsikl işlab çiqaruvçi zavodlari Şarqiy Germaniyada sovet qöşinlari nazorati ostida qolgan Ayzenax şahrida edi.

Uruş tugagandan söng SSSR Germaniyadan köplab korxonalarni köçirib keta boşlaydi. Ammo Ayzenaxdagi mototsikl zavodining muqobili SSSRda borligi uçun bu korxonaga tegmaydi.

Ittifoqçilar (Buyuk Britaniya, AQŞ, Fransiya) bosimi ostida BMW öz faoliyatini töxtatganda ham, sovetlar nazoratida bölgan Ayzenaxdagi zavod BMW logotipi bilan mototsikllar işlab çiqarişda davom etaveradi. Bu BMW kompaniyasining e’tirozlariga sabab böladi. Ammo öşa paytda kompaniya çorasiz edi.

BMW 1947 yilda yana mototsikl işlab çiqariş uçun ruxsatnoma oladi va Ğarbiy Germaniyada yangi zavod quradi. Barça işlab çiqariş liniyalari Ayzenaxda qolib ketgani sababli yana mototsikl işlab çiqarişi uçun kompaniya hammasini boşidan boşlaydi. Nihoyat 1948 yilda BMW Ğarbiy Germaniyadagi mototsikl zavodini işga tuşiradi. Endi BMW markasi ostida mototsikl işlab çiqarişda davom etayotgan Ayzenaxdagi zavod faoliyatiga çek qöyiş lozim edi.

BMW kompaniyasi Şarqiy Germaniyadagi zavodni xalqaro sudga beradi. Öşa paytda Germaniya şarqida tayinli hukumat bölmagani uçun Ayzenaxdagi zavodni töxtatişning imkoni bölmaydi. 1952 yilda Germaniya şarqida sovetlar rahnamoligida yangi davlat – Germaniya demokratik respublikasi taşkil etiladi. Uzoq davom etgan jarayonlaridan söng öşa yili sud Ayzenaxdagi zavod BMW qaramoğiga ötişi (buning öşa paytda umuman iloji yöq edi) yoki nomini özgartirişi lozimligi haqida qaror qabul qiladi.

Şundan söng, bu zavod öz nomini Eisenacher Motorenwerk (EMW) deb özgartiradi va işlab çiqarayotgan mototsikllarini EMW logotipi bilan işlab çiqara boşlaydi. Garçi BMW Ayzenaxdagi zavod nomini özgartirişga erişgan bölsa ham, u yerda öz rusumlarining işlab çiqarilişiga taqiq qöya olmaydi.

BMW mototsikllarining keyingi taqdiri

BMW garçi sudda yutib çiqqan bölsa ham oradan köp ötmay mototsikl işlab çiqarişni qisqartirişga majbur böladi. Gap şundaki, uruşdan keyin sanoat inqiloblari natijasida Yevropa mamlakatlari tez fursatda yana iqtisodiy rivojlanib eng ilğor davlatlarga aylanadi. Buning ortidan aholining turmuş darajasi oşadi va endi odamlar mototsikllar emas, köproq yengil maşinalar sotib ola boşlaydi. Yengil maşinalar savdosi oşib, mototsikllar savdosi pasayib boraveradi.

Aholi örtasida mototsikllarga qiziqiş kamaygandan söng, BMW ham asosan sport mototsikllari işlab çiqarişga ötadi. Bugungi kunda ham kompaniya sport mototsikllarini işlab çiqarmoqda.

«Ural» va «Dnepr»

1961 yildan boşlab M-72 mototsikllarining nomi özgaradi. Irbitdagi zavoddan çiqarilgan mototsiklga «Ural», Kiyevda işlab çiqarilganiga «Dnepr» deb nom beriladi.

SSSR davrida «Ural» va «Dnepr» mototsikllari Özbekistonda ham sotilgan. Şuningdek, bu ikki turdagi mototsikllar kolxoz va sovxozlarda işlagan ilğor dehqonlarga, brigada boşliqlariga paxta hamda boşqa qişloq xöjaligi mahsulotlarini yetiştirişda körsatgan xizmatlari uçun mukofot tariqasida berilgan.

1980-yillarga kelib «Ural» va «Dnepr»da nemislar tomonidan işlab çiqarilgan BMW R71 modelining asosi saqlab qolingan holda, uning ayrim detallari özgartiriladi. Jumladan, dvigateli biroz kuçayirtiladi va şunga yaraşa uning benzin sarfi oşadi.

Uşbu mototsikllarning Özbekistondagi foydalanuvçilari öşa paytlardayoq ularning kajavasi örniga yoğoç taxta qoqib, qölbola kajava yasab olişgandi. Bunday kajavalarga turli ölçamdagi yuklarni osongina joylaştiriş mumkin bölgan.

Har ikkala mototsikl 300 kilogramm yuk ortişga möljallab işlab çiqarilgan. Ammo Özbekistonda odamlar ularga 500-700 kilogramm atrofida ham yuk ortib ketaverişgan.

«Ural» va «Dnepr» mototsikllari bugun

«Ural» va «Dnepr» mototsikllari SSSR parçalanib ketgandan keyin ham Rossiya va Ukrainada kam sonda işlab çiqarilgan. Ammo Özbekistonga ularning yangilari kelmay qöygan. Şunday bölsa ham bugungaça Özbekistonning turli hududlarida, ayniqsa toğli tumanlarda odamlar bu mototsikllarning 70-90-yillarda işlab çiqarilganlaridan foydalanib kelişmoqda.

Uşbu maqolani tayyorlaş jarayonida yurtimizning turli göşalarida «Dnepr» va «Ural»dan foydalanib kelayotgan odamlar bilan suhbatlaşdik. Ularning aytişiça hanuzgaça Rossiyadan «Dnepr» va «Ural» mototsikllari uçun ehtiyot qismlar olib kelinadi. Ammo ular juda qimmat. Masalan, hozir «Ural» va «Dnepr» mototsikllarining Rossiya hamda Xitoydan keltirilgan şinasi 600-700 ming söm turarkan.

Şuningdek, «Dnepr» va «Ural» mototsikllaridan köp foydalaniladigan hududlarda uşbu mototsikllarni tuzatadigan ustalar yetarliça bor.

Ma’lum bölişiça, bugungi kunda Özbekistonda foydalanilayotgan «Ural» va «Dnepr» mototsikllari aksariyatining tegişli hujjatlari yöq. Toğli qişloqlar katta yöllardan va tuman markazlaridan olisroqda joylaşgani uçun hozirça odamlar bu turdagi mototsikllardan bemalol foydalanib yurişibdi..

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.
Montajçi: Faxriddin Hotamov