Nazarboyev milliardlab dollarlarni qanday özlaştirgan?
|19:09 / 22.02.202250 48816 min
Qiymati 7,8 mlrd dollarga teng bölgan biznes imperiyasi va aktivlar, 100 million dollarlik «uçar penthaus», 189 million dollarlik mehmonxona. Ulkan boyliklarni özlaştirişda Nazarboyev qanday mexanizmlardan foydalangan?
100 million dollarlik şaxsiy samolyot, banklar va telekanallar, milliard dollarlik naqd pullar, Qozoğistondagi eng haşamatli mehmonxonalar, köplab savdo markazlari va golf maydonçasi. Şuningdek, omborlar, makaron zavodi va hatto obodonlaştiriş kompaniyasi. Eng kamida umumiy qiymati 8 milliard dollarga teng bölgan uşbu biznes va aktivlar örtasida heç qanday aniq boğliqlik yöqdek tuyulişi mumkin, ammo ularning barçasi Qozoğistonning uzoq yillik rahbari Nursulton Nazarboyevga bevosita aloqador. Bu haqda OCCRP tadqiqotçi jurnalistlar uyuşmasi ötkazgan suriştiruv ma’lumotlarida keltirib ötilgan.
Qayd etilişiça, bu ulkan boyliklarni özlaştirişda Nazarboyev törtta xususiy xayriya jamğarmasidan tarkib topgan ğayrioddiy mexanizmdan foydalangan. Jamğarmalar «millat otasi»ning uzoq yillik hukmronligi davrida, göyoki Qozoğiston xalqiga yordam beriş uçun oçilgan. Ammo bu taşkilotlar bolalarga sovğalar tarqatiş yoki qozoq tilini ommalaştiriş çoğida ham önlab tadbirkorlik sub’yektlaridagi uluşlarni yaşirinça tarzda qölga kiritgan.
Jamğarmalar notijorat taşkilot sifatida taşkil etilgani bois, Nazarboyevning özi ulardagi katta mablağlarga rasman egalik qilmaydi. Biroq OCCRP bilan boğlangan bir qança yuridik ekspertlarga köra, Qozoğiston qonunçiligi xususiy jamğarma asosçisi taşkilotdagi barça aktivlari ustidan yakuniy nazoratga egaligini inkor etmaydi. Jamğarmalar tomonidan xarid qilingan aktivlar uçun qança miqdorda pul tölangani ham noma’lum, sababi oddiy korxonalardan farqli ölaroq, jamğarmalar özlarining yillik hisobotlarini e’lon qilmaydi.
Milliardlab dollarlik aktivlarga ega jamğarmalar
Nazarboyev prezidentlik davrining sönggi ön yilligida milliardlab dollarlik aktivlarga ega bölgan fondlar yaratişni boşlagan.
Ulardan biri, «Foundation of the First President of the Republic of Kazakhstan – Elbasy» jamğarmasi bölib, bir neça yil avval jamoat fondi sifatida taşkil etiladi, biroq 2011 yilda u «xususiy» deb qayta tasniflandi va Nazarboyev uning asosçisi sifatida qayd etildi (Fond 2021 yilda tugatilgan).
2009 va 2010 yillarda yana ikkita xususiy jamğarma – «Nazarbayev Foundation» va «Nursultan Nazarbayev Foundation»ga asos solingan. 2013 va 2021 yillarda yana ikkita «Demeu» («Yordam») va «Elbasy» («Millat yetakçisi») jamğarmalari tuziladi.
Jamğarmalarning öxşaş nomlari va faoliyati haqida hisobot beriş usuli ularni bir-biridan farqlaşni yanada qiyinlaştiradi.
Mavzuga oid
Xayriyami yoki Biznes imperiyasi?
2010 yilda Qozoğiston oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qiliş maqsadida Nazarboyev universiteti va «Nazarboyev intellektual maktablari» deb nomlangan boşlanğiç va örta maktablar tarmoği taşkil etiladi.
Ikkala muassasa ham davlat tomonidan saxiylik bilan moliyalaştirilib, 2010–2021 yillar oraliğida taxminan 5 milliard dollar pul yönaltirilgan. Bu Qozoğiston ta’lim tizimiga ajratilayotgan mablağlarning nomutanosib taqsimlanişi edi. Sababi, bu universitet va maktablarda mamlakatdagi talabalarning juda kam sonli qismi tahsil oladi.
Nazarboyevga tegişli aksariyat jamğarmalarning veb-sayti yöq, heç qanday hisobot ham e’lon qilmaydi, taşqi donorlardan yoki Nazarboyevning özidan qança pul olingani haqida malumotlar mavjud emas.
Jurnalistlar söroviga javoban, jamğarmalar boşqaruv raisi Aslan Sarinjipov, 2019 yil holatiga köra, noma’lum donorlardan 1 milliard dollar jalb qilingani, şuningdek, 200 million dollar sarmoyaviy daromad olgani haqida rasmiy hujjat taqdim etgan.
Eng köp şubhalarga sabab böluvçi jamğarma – «Nazarbayev Foundation» hisoblanadi. Uşbu taşkilot 2009 yilda taşkil etilgan bölsa-da, korporativ ma’lumotlarga köra, 2019 yilgaça, ya’ni Nazarboyev nafaqaga çiqqunga qadar heç qanday investitsiya faoliyatiga ega bölmagan.
Dastlab, maktablar va universitetlarga yordam beriş maqsadida ikkita korporativ jamğarma «Pioneer Capital Invest» investitsiya fondi taşkil etilib, undan Qozoğistonning ExpoCredit nomli bankini 30 million dollarga xarid qiliş uçun foydalaniladi. Biroz vaqtdan söng, «Nazarbayev Foundation» «Pioneer Capital Invest»ning 75 foiz uluşini (tölangan summa noma’lum) sotib oladi. Dastlabki ta’sisçilarda esa investitsiya holdingining törtdan bir qismigina qoladi.
«Nazarbayev Foundation» ixtiyoriga ötganidan söng, «Pioneer Capital Invest» Qozoğistonning eng yirik kreditori Tsesnabank aksiyalarini xarid qilişga faol sarmoya kirita boşlaydi. Bu bank sobiq prezident administratsiyasi rahbari Adilbek Jaqsibekov oilasiga tegişli bölgan. Taşkilot yomon boşqarilgani sabab, hukumat uni qutqarişga majbur bölgani asos sifatida keltirib ötiladi.
Şundan söng, «Pioneer Capital Invest» yana bir neça banklarni, uyali aloqa operatorlarini, onlayn savdo maydonçasi, omborlarni, savdo markazlari va hatto makaron fabrikasini ham sotib oladi.
Bugungi kunga kelib, «Pioneer Capital Invest»ning aktivlari 7,8 milliard dollarga baholangan. Ular orasida AQŞ ğaznaçilik veksellari, Qirğiziston va Qozoğiston davlat obligatsiyalari hamda 3,4 milliard dollar naqd pul bor. 2020 yilda fondning umumiy foydasi 500 million dollardan oşgan.
Jurnalistlarning savollariga javoban Sarinjipov «Nazarbayev Foundation» eng yaxşi xalqaro modellar (Harvard, Stenford va Dyuk universitetlarining ta’lim fondlari) asosida yaratilgan klassik jamğarma fondi ekanini ma’lum qilgan. Uning qayd etişiça, Nazarboyev bu aktivlarning «egasi» emas va «heç qanday şaroitda taşkilot hisobraqamlaridan pul yeçib ololmaydi».
Jurnalistlarga taqdim etilgan jamğarma nizomida yagona maqsad ta’lim missiyalarini moliyalaştiriş ekanligi körsatilgan. Ammo jamğarmaning ijro etuvçi organi — Oliy Vasiylik kengaşi bölib, uning raisi Nursulton Nazarboyevligi va u fondni, jumladan, uning nizomini ham nazorat qilişi şart qilib qöyilgani qayd etilgan.
Sarinjipov jurnalistlarning Nazarboyevga öz manfaati yölida fonddan aktivlarini olib çiqişga nima tösqinlik qilişi mumkinligi haqidagi savollariga javob bermagan. Hozirgaça bu sodir bölgani haqida heç qanday dalil yöq bölsa-da, fond tuzilmalari tomonidan amalga oşirilgan bir neçta manyovrlar turli savollarni yuzaga keltiradi.
2020 yilda Nazarboyev tuzilmalarida Buyuk Britaniyada röyxatdan ötgan «Jusan Technologies» nomli yangi holding kompaniyasi paydo böldi. «Pioneer Capital Invest» öz banklari, omborlari, savdo markazlari va boşqa barça aktivlarini uşbu taşkilot hisobiga ötkazadi.
Keyingi yili «QAZ42 Investment» nomli sirli kompaniya «Jusan Technologies» va uning milliardlab aktivlarining 3 foiz uluşini sotib oladi. Qiymati 200 million dollardan köproqqa baholangan uşbu uluş uçun 20 million dollar tölangan!
Kompaniya va uning juda daromadli bitimi ortida kim turganini aniqlaşning imkoni yöq, çunki u röyxatdan ötgan davlat ham ma’lum emas. Jurnalistlar bu haqda faqat Buyuk Britaniyaning korporativ hujjatlaridagi qaydlar tufayli bilib olişga muvaffaq bölişadi.
«Nazarbayev Foundation» Lyuksemburgdagi şaffof bölmagan, yaşirin korporativ tuzilmalardan ham foydalanadi, bu esa unga Qozoğistonning yirik uyali aloqa operatorining 24 foiz uluşini yaşirin ravişda qölga kiritiş imkonini bergan.
Mehmonxonalar, telekanallar va obodonlaştiriş kompaniyasi
Nazarboyevning qolgan uçta jamğarmasi ham prezidentlikdan iste’foga çiqqanidan söng faol «investitsiya» işlari bilan şuğullangan.
2020 yil avgustida Business Insider tomonidan «uçar penthaus» sifatida tavsiflangan samolyot Indianapolisdagi jihozlaş inşootidan jönab ketadi. U Tsyurix va Maltada töxtab, keyin özining yangi uyi – Nur-Sultonga qönadi.
Qiymati 100 million dollardan ortiq bölgan, eng sönggi rusumdagi Airbus ACJ320neo samolyotining sotib olinişi haqidagi voqea Nazarboyevning şaxsiy hayoti mamlakatdagi davlat arbobi sifatidagi mavqeyi bilan boğliqligining yaxşi namunasidir. Samolyotga Nazarboyev jamğarmasi rasman egalik qilişi noma’lum bölsa-da, undan elboşi foydalanayotganiga oid köplab dalillar mavjud. Samolyot harakati köpgina parvozlarni kuzatiş xizmatlarida körsatilmaydi, biroq Open Sky Network notijorat taşkiloti ma’lumotlari böyiça 2021 yil 30 iyun kuni elboşi Moskvaga uşbu samolyotda uçib borgan va Vladimir Putin bilan «işçi uçraşuv» ötkazgan. Şuningdek, Qozoğiston böylab ham bir neça parvozlar amalga oşirilgan. Jurnalistlar ulardan ikkitasi Nazarboyevning turizm markazi va arxeologik obidaga qilgan taşrifi bilan mos tuşganini aniqlaşgan.
Nazarboyevjamğarmalarining boşqa xaridlari ham haşamat bobida samolyot sotib olinişidan qolişmaydi. Ularni qölga kiritiş uçun sarflangan mablağlar katta qismining ham manbasi noma’lum. Ammo köp hollarda Nazarboyev fondlari tomonidan sotib olingan kompaniyalar dastlab Qozoğiston hukumatidan katta miqdorda mablağ olgan, ya’ni davlat mablağlari xususiy jamğarmalarga ötib ketgan.
Ular orasida 2017 yil sentyabrda oçilgan, Marriott International kompaniyasiga tegişli haşamatli brend ostida faoliyat yurituvçi, özini «poytaxtdagi eng nufuzli manzil» sifatida e’tirof etadigan Nur-Sulton markazidagi The St. Regis Astana mehmonxonasi ham bor.
The St. Regis Qozoğistonning «Turion Investment Group» kompaniyasiga tegişli hisoblanadi. Bozor qiymati 189 million dollarlik mehmonxonani quriş uçun Qozoğiston taraqqiyot bankidan 85 million dollar kredit olingan. Aslida bu bank iqtisodiyotning noresurs tarmoqlarini rivojlantiriş maqsadida taşkil etilgan bölsa-da, hukmron elitaning buyruği bilan boşqa tarmoqlarga ham qayta-qayta kreditlar ajratgan. 2022 yil 11 yanvardagi bayonotida prezident Töqayev ham bu muammoni tan olib, moliya instituti «moliya-sanoat va quriliş guruhlari vakillaridan iborat tanlangan şaxslar doirasi uçun şaxsiy bankka aylangani»ni ta’kidlagan.
«Turion Investment Group»ning asosiy aksiyadori Qozoğistondagi eng badavlat tadbirkorlardan biri, elboşining kuyovi Timur Kuliboyev edi. Mehmonxona oçilganidan bir yil ötmay, Kuliboyevning uluşi (hajmi noma’lum) Nazarboyevning «Demeu» fondiga ötkaziladi. Ammo yana noma’lum sabablarga köra 2021 yil dekabr oyida kompaniya aksiyalari Kuliboyev va uning rafiqasi, Nazarboyevning qizi Dinaraga qaytariladi.
Nazarboyev fondiga qaraşli bölgan Turkiyadagi beş yulduzli mehmonxona qurilişida ham davlat tomonidan katta miqdorda mablağ ajratilgan. 2004 yilda Turkiya hukumati tomonidan Qozoğistonda turizmni rivojlantiriş uçun ajratilgan hududda Rixos Beldibi mehmonxonasi oçiladi. Uning qurilişida Nazarboyevning universitet fondiga xayriya qilgan xususiy tadbirkor iştirok etadi. 2010 yilda mehmonxonadagi 55 foizlik asosiy uluş Qozoğiston hukumatiga tegişli bölgan bölsa, 2013 yilga kelib, aksiyalarning atigi 30 foizi davlatda qoldi va 69 foiz nazorat paketi birinçi prezident jamğarmasiga ötkazildi.
Sobiq prezident fondining boşqa yirik aktivlari qatoriga yana bir mehmonxona, golf klubi, balet teatri va bir qança ommaviy axborot vositalari ham kiradi. Ulardan biri – «Karvon» nomli internet naşri bölib, fondlarning xayriya işlarini tez-tez yoritib boradi.
Bundan taşqari, jurnalistlar Nazarboyevning ikkita jamğarmasiga tegişli bölgan obodonlaştiriş kompaniyasi 2012-2018-yillardagi tenderlarda 6,5 million dollar yutib olganini aniqlaşgan.
Bu hali hammasi emas…
Ichneumon / Wikimedia Commons
Ma’lumot uçun, Nazarboyevaning uç nafar qizi bor – Dariğa, Dinara va Aliya.
Tönğiç qizi Dariğa Nazarboyeva köpçilik tomonidan «qozoq malikasi» sifatida ham e’tirof etib kelingan. 2019 yilda elboşi hokimiyatdan ketişga qaror qilganidan söng, uning örniga aynan Dariğa prezidentlikka kelişi haqida miş-mişlar urçib ketgandi. Amalda hokimiyat Qosim-Jömart Töqayevga ötgan bölsa-da, «qozoq malikasi» mamlakat parlamenti oliy palatasi – Senatning raisi etib saylanadi. Biroq 2020 yilning 2 may kuni Töqayev Dariğa Nazarboyevaning vakolatlarini tugatiş töğrisidagi farmonni imzolaydi va u mamlakatning ikkinçi raqamli insoni maqomidan mahrum qilinadi.
The Times naşri ma’lumotiga köra, Şerlok Holmsning Londonda joylaşgan uyi, şuningdek, Beyker-stritdagi 215- va 237-uylar orasidagi bino va yerlar aynan Dariğa Nazarboyevaga tegişli. Köçmas mulklarning umumiy qiymati 140 million funt sterlingga baholangan.
2015 yilda Beyker-stritdagi mulklarining 90 foizi Dariğa Nazarboyevaga, 10 foizi esa uning öğli Nurali Aliyevga tegişli bölgan. Ammo ularning rasmiy egasi sifatida Farmont Baker Street Limited firmasi körsatilgan. Firmani keyinçalik BAA kompaniyasi sotib olgan.
Nazarboyevning örtança qizi – Dinara Nazarboyeva esa Qozoğistonning eng boy ayoli ekani aytiladi.
Deutsche Welle naşri ma’lumotlariga köra, Dinara va uning eri Timur Kuliboyev umumiy qiymati 100 mln yevrodan ortiqroqqa baholangan Germaniyadagi törtta haşamatli obektga egalik qilişadi.
Baden-Baden kurortida joylaşgan Zeyelax qörğoni ularga tegişli hisoblanadi. Bu yer 19-asrda rus diplomati Mixail Xreptoviçning qarorgohi bölgan. Şuningdek, ikkita tarixiy yodgorlik: arxitektor Gustav Ştroning villasi va Byulerxeye qal’a-mehmonxonasi ham Kulibayevlar oilasiga tegişli.
Qayd etilişiça, saroy hududida landşaft parki, fontanlar, ming kvadrat metrli spa-zona mavjud.
Navbat elboşining kenja qizi – Aliya Nazarboyevaga.
The Telegraph naşri ma’lumotlariga köra, Aliya Qozoğistondan 300 mln dollardan ortiq pulni olib çiqib ketgan. Yuridik hujjatlarga tayanib yozilişiça, elboşining qizi quyidagilarni sotib olgan:
Şveytsariyaning CBH banki 51 foiz aksiyalari (108 mln dollar);
Challenger Bombardier rusumli şaxsiy samolyot (25 mln dollar);
Dubayda villa (14 mln dollar);
Londonda dala hovli (11,8 mln dollar).
Nazarboyev «klani»ning qulaşi
Dastlab, 2016 yil 8 sentyabrdan Qozoğiston Milliy xavfsizlik qömitasi raisi lavozimida işlab kelayotgan Karim Masimov davlatga xiyonat ayblovi bilan qölga olindi. Şundan söng, uning örinbosarlari – Marat Osipov, Daulet Yergojin va Anuar Sadikulov ham lavozimidan ozod etildi.
Keyinroq, yuqori lavozimlarda işlab kelayotgan Qozoğiston birinçi prezidentining uç kuyovi ham işdan olindi. «QazaqGaz» Milliy kompaniyasi» AJ boşqaruvi raisi, Dariğa Nazarboyevaning ikkinçi eri Qayrat Şaripboyev, «KazTransOyl» AJ boşqaruvi raisi, sobiq prezidentning kenja qizi Aliyaning eri Dimaş Dösanov va «Atameken» milliy tadbirkorlar palatasi rahbari, elboşining örtança kuyovi – Timur Kuliboyev öz postlarini topşirişdi.
Qozoğiston ekologiya, geologiya va tabiiy resurslar vaziri örinbosari Ahmadjon Primqulov va ta’sisçisi Aliya Nazarboyeva bölgan «Operator ROP» boşqaruvi raisi Medet Qumargaliyev ham hibsga olindi.
Elboşining Qozoğiston Xavfsizlik kengaşi va Xalq assambleyasiga umrbod raislik qilişi haqidagi normalar bekor qilindi. «Nur Otan» partiyasi yetakçiligidan ketdi. Nazarboyev bilan taşqi va içki siyosat asosiy yönalişlari böyiça yangi taşabbuslarni muvofiqlaştiriş zarurati bekor qilindi.
Şu bilan bir qatorda, birinçi prezident respublika parlamenti va uning palatalari oldida, hukumat majlislarida mamlakat uçun muhim masalalarni muhokama qilişda sözga çiqiş, şuningdek, respublika Konstitutsiyaviy kengaşi a’zosi böliş huquqini saqlab qolgan.
