Sovetlar yaşirgan halokat: Gagarindan avval fazoga boşqa şaxs uçganmi?

Nihoyat tayyorgarlikning sönggi bosqiçi boşlanadi. Bunda uçuvçilar havo bosimi past bölgan maxsus kameradan çiqmasdan, ön sutka yaşaşi belgilangandi. Kamera kosmik kema bortiga hamohang jihozlangandi. Kosmonavtlar u yerda 10 kun davomida vaznsizlik holatiga moslaşişi kerak edi. Bondarenko 14 mart kuni maxsus kameraga kiritiladi.

1961 yil 23 mart kuni Bondarenko maxsus kameradagi sinovni tugatib, taşqariga çiqişi kerak edi. Çiqişidan avval tibbiyot xodimlari past bosimli kamera içida uning salomatligini sönggi marta tekşiruvdan ötkazişadi. Uning soğligi parvoz uçun töğri keladi, deb topiladi. Şundan söng unga tibbiy jihozlarni tanasidan olişi mumkinligi xabar qilinadi.

Valentin tanasiga örnatilgan tibbiyot jihozlarini yeçganidan keyin ular qoldirgan kiçik yaralar örnini spirtga botirilgan paxta bilan artadi. Söng e’tiborsizlik bilan paxtani çiqindi quti örniga ovqat isitişda işlatilgan, qizib turgan çöğlampa ustiga taşlaydi.

Paxta şu zahoti yonib ketadi va Valentin uni qöli bilan öçirmoqçi böladi. Ammo kislorodga töyingan past bosimli havoda olov öçiş örniga battar kuçayadi. Endi Valentinning jun materialdan tikilgan maxsus kiyimi ham yona boşlaydi. Şunda ham u pult orqali dispetçerga yonğin haqida xabar beriş örniga olovni özi öçirişga urinadi. Ammo eplay olmaydi.

Kosmonavt ötirgan maxsus kamerada yonğin sodir bölganini taşqaridagilar öşa zahoti sezişadi. Ammo kamera eşigini birdaniga oçib bölmasdi. Navbatçi şifokor Mixail Novikov maxsus kameradagi havo bosimini taşqaridagi havo bosimi bilan tenglaştirmasdan germetik eşikni oçib bölmasligini aytadi. Bu iş yarim soat vaqtni oladi. Nihoyat eşik oçilib, Bondarenko taşqariga çiqarilganda, tanasi 80 foizga kuygan edi.

Huşini yöqotmagan Bondarenkoni zudlik bilan kasalxonaga olib borişadi. Vraçlar uning hayotini saqlab qoliş uçun 8 soat kuraşişadi. Ammo Valentinni qutqarib qolişning iloji bölmaydi. Öşanda u 24 yoşda edi.

Bondarenkoning xotini erining vafotidan söng bir neça yil kosmonavtlar tayyorlaş markazida işlaydi va keyinçalik ona şahri Xarkovga köçib ketadi. Bondarenkoning öğliga 16 yoşgaça 100 rubl miqdorida nafaqa tayinlaşadi. Keyinçalik u ham ulğayib, harbiy uçuvçi bölib yetişadi.

Hodisaning yaşirilişi

AQŞ va SSSR örtasida fazoni özlaştiriş borasida kuçli raqobat ketayotgan paytda rasmiy Moskva kosmosga uçiş uçun tayyorlanayotgan Bondarenkoning vafot etganini heç kim bilmasligi kerak, degan qarorga keladi.

Uni tuğilgan şahri Xarkovdagi qabristonga imi-jimida kömib kelişadi. Qabrtoşga «Uçuvçi döstlaridan» degan yozuv yoziladi. 1986 yilda Bondarenkoning ölimi ommaga oşkor bölgaç, qabrtoşdagi yozuvga «SSSR kosmonavtlaridan» degan sözlar qöşib qöyiladi.

Bondarenkoning fojiali tarzda halok bölganini nafaqat yaşirişadi, balki uning nomini barça joydan öçirişadi. Unga tegişli turli hujjatlar, hatto Bondarenko va uning jamoasi birga tuşgan fotosuratlargaça yöq qilinadi.

Bondarenko vafot etgaç, parvozni belgilangan muddatdan keçiktirmaslik uçun zudlik bilan Gagarinni tayyorlay boşlaşadi. Şu tariqa, 1961 yil 12 aprel kuni fazoga Gagarin uçadi.

1961 yil 17 iyun kuni Valentin Bondarenkoga «Hukumat topşiriğini muvaffaqiyatli bajargani uçun» Qizil yulduz ordenini beriş haqida qaror çiqadi. Ordenni Moskvadagi kosmonavtlar şaharçasida yaşayotgan xotiniga topşirişadi.

Sirning oşkor qilinişi

1986 yilda «Izvestiya» gazetasida Valentin Bondarenkoning fojiali ölimi haqida maqola çiqadi. Maqola muallifi taniqli jurnalist va yozuvçi Yaroslav Golivanov edi. Şu tariqa Valentin Bondarenkoning ölimi haqida odamlar oradan qariyb 25 yil ötgaç xabar topadi. Ungaça SSSRda ism-şarifi Valentin Bondarenko bölgan kosmonavt bölganini va u sinov çoğida vafot etganini heç kim bilmagan.

Keyinçalik Yarovlav Golivanov öz asarlaridan birida Bondarenkoning ölimi haqidagi maqolani «Izvestiya» gazetasida beriş oson bölmaganini, KGB bunga qarşi bölganini, faqatgina KPSS markaziy qömitasi siyosiy byurosi tarkibidan bölgan ayrim şaxslarning aralaşuvi bilan maqola çop etilganini yozgandi.

«Valentin Bondarenkoning ölimi çorak asr davomida barçadan sir tutildi. Faqat 1986 yil bahorida «Izvestiya» gazetasi Siyosiy byuro a’zolarining qöllab-quvvatlovi bilan turli senzuraning qarşiligini yengib, uşbu halokat haqidagi maqolamni çop etdi», deb yozgandi u.

Golivanov öz maqolasida Bondarenko bilan sodir bölgan halokat tafsilotlarini töliq oçib bergandi.

Garçi, SSSRda odamlar Bondarenkoning fojiali ölimi haqida 1986 yilda xabar topgan bölsa ham, Ğarb OAV bu haqda 1980-yillar boşida yoza boşlagan. Ammo SSSR öşanda bu notöğri ma’lumot ekanini va kosmosga ilk parvozni amalga oşiriş uçun tanlab olingan nomzodlar orasida Valentin Bondarenko ism-şarifli uçuvçi umuman bölmaganini ma’lum qilgan.

Ammo oyni etak bilan yopib bölmaganidek, Valentin Bondarenko haqidagi haqiqat ommaga oşkor böladi. Bir tarafdan mustabid tuzumning kuni bitayotgani, ikkinçi tarafdan dalillarni rad etişning iloji bölmagani uçun rasmiy Moskva bu safar hodisani rad eta olmaydi.

Bondarenko birinçi raqamli nomzod edimi?

Rossiyalik ayrim tahlilçilar Bondarenko kosmosga parvoz qiliş uçun tanlangan birinçi nomzod bölmaganini, ammo uning fojiali ölimi Gagarinni aynan u duç kelgan halokatdan asrab qolganini yozişadi.

Bondarenkoning ölimidan söng kosmik tadqiqotlar böyiça işlayotgan sovet muhandislari va olimlari kosmik kemalardagi maxsus kamerani yanada takomillaştiriş ustida işlaydi va undagi atmosfera tarkibi va bosimini özgartirişadi. Aynan şu iş keyinçalik Gagarinning muvaffaqiyatli parvoz qilişiga va eson-omon qaytib tuşişiga sabab böladi.

Boşqalari esa Bondarenko fazoga birinçi parvoz qiliş uçun tanlangan nomzod bölgan, deyişadi. Ularning fikriga köra, agar Bondarenko umumiy guruhdagi oddiy bir kosmonavt bölganda uning ölimi bunçalik sir saqlanmasdi. Ularga köra Valentin birinçi raqamli kosmonavt bölgani uçun uning özi hamda fojiali ölimi haqidagi barça ma’lumotlar maxfiylaştirilgan va hodisa ommadan sir saqlangan.

1991 yilda Oydagi kraterlardan biri Bondarenko nomi bilan ataladi. 2013 yilda Xarkovdagi Bondarenko öqigan maktabga uning nomi beriladi.

Bondarenko haqida miş-mişlar

Bondarenko bilan yuz bergan halokatning maxfiylaştirilişi öz davrida köplab miş-mişlarning tuğilişiga sabab bölgan. Ularga köra, Gagarindan avval fazoga Bondarenko uçgan. U sinov paytida maxsus kabina içida emas, balki parvoz muvaffaqiyatsizlikka uçraşi ortidan kosmik kema portlab ketib, halok bölgan.

Bu miş-mişga işonadiganlar Bondarenko kosmosga parvoz qilgan ilk inson bölganiga işonişadi. Ular Bondarenko sinov paytida vafot etganda uning ölimini bunçalik qattiq sir tutişmasdi, deb hisoblaşadi. Yana, Bondarenko aynan fazoga kötarilayotganda halokatga uçragan va AQŞ bilan kosmosni özlaştiriş böyiça keskin raqobat tufayli bu hodisa yaşirilgan, deyişadi.

Nima bölganda ham kosmosga uçiş uçun tanlab olingan nomzodlar orasida Valentin Bondarenkoning bölgani, halokat va uning vafoti maxfiylaştirilgani haqiqat. Odatda ommadan qattiq sir tutilgan hodisalar ortida öta muhim işlar yaşirilişi ham bor gap. Şu uçun Bondarenko haqida bildirilgan turli fikrlar, taxminlar va miş-mişlarning istalgani haqiqat bölib çiqişi ham mumkin.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.